Кіріспе

1869 жылғы Манитоба құрылу оқиғалары

Қызыл өзен көтерілісі, сондай-ақ Қызыл өзен қарсыласы, Қызыл өзен көтерілісі немесе Бірінші Риел көтерілісі деп белгілі, 1869 жылы метис көшбасшысы Луи Риел мен оның ізбасарларының қазіргі Канаданың Манитоба провинциясын құрудың бастапқы кезеңдерінде уақытша үкімет құруына әкелген оқиғалар тізбегі болды. Бұл жер бұрын Руперт жері деп аталған және сатылмас бұрын Гудзон шығанағы компаниясының бақылауында болған. Бұл оқиға 1867 жылы Канада Конфедерациясынан кейін жаңа федералды үкімет алғаш рет тап болған дағдарыс еді. Канада үкіметі 1869 жылы Гудзон шығанағы компаниясынан Руперт жерін сатып алып, ағылшын тілінде сөйлейтін губернатор Уильям Макдугаллды тағайындады. Оған француз тілінде сөйлейтін, көбінесе метис тұрғындары қарсылық көрсетті. Жер Канадаға ресми түрде берілместен бұрын, Макдугалл мемлекеттік жерді зерттеу жүйесінде қолданылатын шаршылы қалашықтар жүйесі бойынша жерді сызу үшін жерді өлшеушілерді жіберді. Риел бастаған метистер Макдугаллдың аумаққа кіруіне кедергі келтірді. Макдугалл Гудзон шығанағы компаниясының енді аумақты басқара алмайтынын және Канада егемендікті беруді кейінге қалдыруды сұрағанын мәлімдеді. Метистер уақытша үкімет құрды, оған олар ағылшын тілінде сөйлейтін өкілдердің тең санын шақырды. Риел Манитобаны Канада провинциясы ретінде құру үшін Канада үкіметімен тікелей келіссөздер жүргізді. Осы арада Риелдің адамдары уақытша үкіметке қарсылық көрсеткен Канада жақтасы фракциясының мүшелерін тұтқындады. Олардың арасында оранжист, Томас Скотт болды. Риелдің үкіметі Скотты соттап, кінәлі деп танып, оған бағынбағаны үшін жазасын орындады. Канада мен Ассинибоияның уақытша үкіметі көп ұзамай келісімге келді. 1870 жылы Канада Парламенті Манитоба заңын қабылдады, бұл Ред-Ривер колониясына Манитоба провинциясы ретінде Конфедерацияға кіруге мүмкіндік берді. Бұл заң сондай-ақ Риелдің кейбір талаптарын, мысалы, метис балалары үшін жеке француз мектептерін ашу және католицизмді қорғауды қамтыды. Келісімге қол жеткізілгеннен кейін Канада федералды билікті күшейту үшін Манитобаға әскери экспедиция жіберді. Қазір ол Уолсли экспедициясы немесе Қызыл өзен экспедициясы деп аталады, ол полковник Гарнет Уолсли басқаратын канадалық милиция және британдық тұрақты әскерлерінен тұрды. Онтариода Скотттың өлім жазасына кесілгеніне наразылық күшейді, көптеген адамдар Вулслидің экспедициясын Риелді кісі өлтіргені үшін тұтқындап, олар көтеріліс деп санайтын нәрсені басуды қалады. 1763 жылы Джордж III Париж шартында Людовик XV патшаның Солтүстік Америкадағы барлық колонияларын тартып алған кезде, бұл туралы қосымша ескерту жасалды. Тарихи тұрғыдан алғанда, халық негізінен франкофондық метистерден тұрды, олар алғашқы халықтар мен француз ұрпақтарынан шыққан аралас этникалық топ және тері саудасының ондаған жылдарында ерекше мәдениетті дамытты. 18 және 19 ғасырларда олар аралас некелерге тұрды, ер адамдар тері саудагерлеріне бағдаршы, аудармашы және аң аулаушы болып жұмыс істеді, сондай-ақ фермалар құрды. Метис әйелдері кейде саудада белсенді қатысты, ал Саулт-Сте. Маридегі бірнеше ықпалды отбасыларда 19 ғасырдың басында күйеулері еуропалықтар болды. Метис мәдениеті француз тілі мен католик дініне негізделген. 18 ғасырдың соңында ағылшын және шотланд еркектері тері саудасына кіріп, ожибве және осы аймақтағы басқа да алғашқы халықтармен некелесті. Олардың аралас нәсілді ұрпақтары көбінесе ағылшын тілінде сөйледі және кейде "елде туған" (сондай-ақ англо-метис) деп аталды. Аймаққа қоныс аударушылардың үшінші тобы - шотландтық пресвитериандық қоныс аударушылардың шағын тобы болды. 19 ғасырда Онтариодан ағылшын тілді протестанттар көбірек қоныстана бастады. Жаңа қоныс аударушылар көбінесе метис мәдениетіне немқұрайлы және римдік католицизмге жаулы болды, сондай-ақ көптеген адамдар Канаданың экспансионизмін жақтады. Осы аралықта көптеген американдықтар көшіп келді, олардың кейбіреулері аумақты АҚШ-қа қосуды жақтады. Діни, ұлтшылдық және этникалық шиеленістердің аясында саяси белгісіздік жоғары болды. АҚШ экспансионизмін тоқтату және заң мен тәртіпті орнату үшін британдық және канадалық үкіметтер біраз уақыттан бері Гудзон шығанағы компаниясынан Канадаға Руперт жерін беру туралы келіссөздер жүргізіп келді. Руперт жері туралы 1868 жылғы заң трансферге рұқсат берді. 1869 жылдың 1 желтоқсанында Канада бұл аумақты сатып алды. Трансферді күтіп, Джордж Этьен Картьемен бірге Руперт жерін Канада үшін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарған қоғамдық жұмыс министрі Уильям Макдугалл Ред-Ривер колониясына зерттеу тобын жіберді. Католик епископы Александр Антонин Таше, Руперт жерінің Англикан епископы Роберт Махрей және Ассинибоияның Гудзон шығанағы компаниясының губернаторы Уильям Мактавиш федералды үкіметке мұндай зерттеулер наразылық тудыратыны туралы ескертті. Полковник Джон Стаутон Деннис басқаратын зерттеу тобы 1869 жылдың 20 тамызында Форт Гарриге келді. Метистер зерттеуге алаңдады, өйткені олар жерлеріне нақты құқықтарына ие болмаған, бірақ тек жерді пайдалану құқығына ие болды. Сонымен қатар, учаскелер француз колониялық феодалдық жүйесіне сәйкес, өзенге қарап тұрған ұзын, тар учаскелерге бөлінген, ал ағылшындар қалаған шаршы учаскелер емес. Метистер зерттеуді аумаққа канадалықтардың көбірек қоныс аударуының алғы күресі деп қарады, бұл олардың өмір салтына қауіп төндіреді деп санады. Нақтырақ айтқанда, олар Канада үкіметі өздерінің жерлерін тартып алады деп қорқыды. Ред-Риверде бастапқыда екі қарсыласу тобы болды. Біреуін Риел, екіншісін Уильям Диз атты метис басқарды, ол қарсылығында метис құндылықтарын білдірді. Олар ұзақ уақыт бойы символдық деңгейде билік үшін күресті, екі тарап та метис бірлігіне қатысты әртүрлі көзқарастарды ұсынды. Риел соңында Дизді қарсыласудың көшбасшылығынан жеңіп, француз метис қауымдастығы ішінде қолдауын нығайтты. Одан кейін ол 1869 жылғы қазан айының басындағы бұзушылықты бастауға жеткілікті күшті екенін сезінді. Ассинибоия Кеңесінің Гудзон шығанағы компаниясының әлі де аумаққа билігі болғандықтан, оның өкілдері 25 қазан күні Риелді комитеттің әрекеттерін түсіндіру үшін шақырды. Сол күні Риел маусымдық жұмыстан оралған тері бригадаларынан шамамен 400 адамды жинап, қан төгілмей Форт Гарриді басып алды. Бұл Риелдің ең керемет қадамдарының бірі болып саналды, өйткені фортты бақылауда ұстау қонысқа және Солтүстік-Батысқа кіруге бақылауды ұстауды білдірді. Ред-Ривер колониясының тұрғындары Канадамен қалай келіссөздер жүргізу керектігі туралы келіспеді. Атап айтқанда, француз және ағылшын тілінде сөйлейтін тұрғындар қалай әрекет ету керектігі туралы келісе алмады. Келісімдік қадам ретінде Риел 6 қарашада ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарды өздерінің приходтарынан метис өкілдерімен бірге конвенцияға қатысу үшін делегаттарды таңдауды сұрады. Бірінші кездесуде көп нәтижеге қол жеткізілмегеннен кейін Джеймс Росс Макдугаллға Риелдің қатысынан наразылық білдірді. Риел бұған ашуланып, оның американдық араласуды шақыру ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Оның орнына, ол бүкіл қарсыласу кезеңінде өзінің және метистердің королева Викторияның адал поддандылары екенін мәлімдеді. 16 қарашада Ассинибоия Кеңесі өзінің билігін растауға соңғы әрекет жасады, губернатор Мактавиш метистерге қаруларын тастау туралы жарлық шығарды. Оның орнына 23 қарашада Риел Ассинибоия Кеңесін алмастыру үшін Канадамен тікелей келіссөздер жүргізу үшін уақытша үкімет құруды ұсынды. Ағылшын тілінде сөйлейтін делегаттар мәселені талқылау үшін кешіктіруді сұрады. Олар ағылшын тілінде сөйлейтін приходтарды осы қадамға біріктіре алмады және бастапқыда 1 желтоқсанда конвенцияға ұсынылған "Құқықтар тізімін" мақұлдамады. Метистерге деген симпатиясына қарамастан, губернатор Мактавиш жанжалды аяқтау үшін жеткілікті жұмыс істемеді және одан кейін Риелмен түрмеге қамалды. Сондай-ақ о...

Уақытша үкімет

Оттавада генерал-губернатор лорд Лизгар премьер-министр Джон А. Макдональдтың өтінішімен 6 желтоқсанда Қызыл өзен аймағындағы қаруларын түсіретіндердің бәріне кешірім жариялады. Ол Жан Батист Тибо мен Шарль Рене д'Ирумберри де Салаберриді келісу миссиясына жіберді, бірақ оларға үкімет атынан келіссөздер жүргізуге уәкілеттік бермеді. Макдональд HBC өкілі Дональд Александр Смитті, келіссөздер жүргізуге кеңірек өкілеттікпен арнайы комиссар етіп тағайындады. 27 желтоқсанда Джон Брюс Уақытша үкіметтің президенті лауазымынан қанағаттанды, ал Риел президент болып сайланды. Сол күні қонысқа Дональд Смит келді, одан кейін де Салаберри келді, ол Тибоға қосылды, ол Рождество күні келген болатын. Олар 1870 жылғы 5 қаңтарда Риелмен кездесті, бірақ ешқандай қорытындыға келмеді. Келесі күні Риел мен Смит тағы да кездесті. Смит комитетпен келіссөздердің нәтижесіз болатынына көз жеткізді. Ол оны айналып өтіп, Канаданың позициясын қоғамдық жиынға ұсынды. 19 және 20 қаңтарда жиналыстар өтті. Риел аудармашы ретінде қызмет еткен Смит, үлкен аудиторияға Канада үкіметінің ізгі ниеті, өкілдік беру ниеті және жер дауына қатысты жеңілдіктер беруге дайындығы туралы сендірді. Қоныс енді оның толық қолдауына ие болғандықтан, Риел Смит ұсынған нұсқауларды қарастыру үшін француз және ағылшын тілінде сөйлейтін қоныс аударушылар арасында тең бөлінген 40 өкілден тұратын жаңа конвенция құруды ұсынды, бұл ұсыныс қабылданды. Алты адамнан тұратын комитет құқықтардың кеңейтілген тізімін жасады, ол конвенция 3 ақпанда қабылдады. 7 ақпандағы жиналыстардан кейін Тибо, Салаберри және Смитке жаңа құқықтар тізімі ұсынылды, содан кейін Смит Канадамен тікелей келіссөздер жүргізу үшін Оттаваға делегация жіберуді ұсынды, бұл ұсынысты Риел ынтамен қабылдады. Скотт 1870 жылғы 4 наурызда оққа ұшты. Тарихшылар Риелдің өлім жазасын санкциялау себептерін талқылады, оны оның саяси қателігі деп есептейді. Оның өзінің түсіндірмесі, ол канадалықтарға метистерді қастерлеу керектігін көрсету қажет деп санады. Үкімет бітімге келер алдында бірнеше мәселені шешуі керек болды. Бақытыға орай, үкімет келісімге келді. Манитоба құрылғаннан кейін Канада үкіметі жаңа аумақты бақылауға ие болады және метистердің наразылығына қатысты алаңдамайды, өйткені олар жерді де бақылауға алады. 1870 жылғы 12 мамырда метистерге Манитоба провинциясын құрайтын 200 000 гектар жер берілді. Бұл метистерге өздерінің жерлерінде еркін аң аулауға және провинцияны басқаруға және метистердің құқықтарын қорғауға заңды өкілеттіктермен үкімет құруға мүмкіндік береді. Үкімет Манитоба провинциясын метистер үшін құрғанмен, ол провинциядағы оқиғаларға жауапкершілік алмай, провинцияны бақылауға мүмкіндік берді. Манитоба Солтүстік-Батыс территорияларынан құрылған алғашқы провинция болды. Бірақ Ритшот генерал-губернатордың кешіріміне қатысты нақтылыққа қол жеткізе алмады. Скотттың өлім жазасына кесілгеніне қатысты наразылық Онтариода жылдам өсті, сондықтан мұндай кепілдік саяси жағынан тиімді болмады. Делегаттар Манитобаға тек кешірім туралы уәдемен оралды.

Вулсли экспедициясы

Кез келген жағдайда, Ред-Ривер қонысында Канада билігін жүзеге асыру және Миннесота экспансионистерін тоқтату мақсатымен әскери экспедиция шешілген еді. Ол май айында полковник Гарнет Вулсли басшылығымен кемеге мініп, Ұлы көлдерге қарай жол тартты. Онтариолықтар Вулсли экспедициясының көтерілісті басуға бағытталғанына ерекше сенді, бірақ үкімет оны «бейбітшілік миссиясы» деп сипаттады. Өзінің тұтқындалып, қылмыстық құқық бұзушылықтарымен айыпталуы мүмкін екенін, сондай-ақ экспедицияға қатысқан канадалық милиция мүшелері оны дарға асуға ниеттенгенін білген Риел және оның ізбасарлары 24 тамызда Форт-Гарриге күтпеген жерден, жаңбыр жауып тұрғанда, асығыс түрде қашып кетті. Экспедицияның Форт-Гарриге келгені Ред-Ривер көтерілісінің тиімді аяқталуын білдірді. 1875 жылы Риел бес жылға Канададан ресми түрде жер аударылды. Квебектің қысымымен сэр Джон А. Макдональд үкіметі одан әрі қатаң шаралар қолданбады. Риел жер аударылған кезде үш рет Канада Парламентіне сайланды, бірақ ешқашан өзінің орнына отырмады. Ол 1885 жылы Канадаға оралып, тақсырған Солтүстік-Батыс көтерілісін басқарды. Кейіннен ол мемлекеттік қасақаналық жасады деген айыппен сотталып, асылып өлтірілді. Франсис Конканның 2020 жылғы «Жүн саудасының әйелдері» пьесасы Ред-Ривердегі бекіністе өтеді және үш әйел төңіректегі оқиғаларды талқылайды.