Египеттің премьер-министрі Абдель Халек Сарват Паша

Египет премьер-министрі Абдель Халек Сарват Паша (1873-1928) туралы ақпарат. Египеттің тәуелсіздігіне қол жеткізудегі рөлі, қызметтері мен биографиясы.

40 мин оқу

100%

Дереккөз: Abdel Khalek Sarwat Pasha — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Мысыр премьер-министрі (1922, 1927–1928)

Абдель Халек Сарват-паша (عبد الخالق ثروت باشا; 1873–1928) – мысырлық саяси қайраткер. Сарват 1922 жылдың 1 наурызынан 30 қарашасына дейін және 1927 жылдың 26 сәуірінен 1928 жылдың 16 наурызына дейін Мысырдың премьер-министрі болды. 1922 жылдың ақпанында Ұлыбританияның Египет тәуелсіздігі туралы бір жақты декларациясын қабылдауына ықпал етті, бұл Египеттің британдық протекторатын аяқтады және оны тәуелсіз, егемен мемлекет деп таныды. Ол сонымен қатар әділет министрі (1914–1919), ішкі істер министрі (1921 жылдың 16 наурызы – 24 желтоқсаны), сыртқы істер министрі (1926 жылдың 7 маусымы – 1927 жылдың 18 сәуірі) және Мысырдың алғашқы бас прокуроры (1908–1912) болды. Сарват 1873 жылы Каирде дүниеге келген. Оның әкесі – қазіргі терминдермен айтқанда, Қаржы министрі болған Рознамжи Египет. 1893 жылы Кедивал заң мектебін бітіріп, карьерасының алғашқы 19 жылын Әділет министрлігінде өткізді, содан кейін ол Әділет министрі болып тағайындалды (1914–1919). 1918 жылдан бастап, 10 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін, ол Мысырдың Ұлыбританиядан толық тәуелсіздік алу үшін күрескен кезінде маңызды саяси тұлға болды. Ол 1922 жылдың қазан айында Сарватқа өте жақын болған Адли Якан-паша басқарған Либералды конституциялық партияны құрған саясаткерлер тобына жақын болды. Партия ірі жер иелері мен қалалық орта тапты өкілдік етті. Ол тәуелсіздікке қадамдық көзқарас ұстанды. Партияға 1921 жылы Ұлыбританиядан Египеттің толық тәуелсіздігін алу үшін 1918 жылдың соңында құрылған және Мысыр халқының басым көпшілігінің қолдауына ие болған харизматикалық көшбасшы Саад Заглул-паша басқарған қозғалыстан шыққан саясаткерлер де қосылды. 1919 жылдың наурыз айында Вафд құрылғаннан кейін Саад британдықтар тарапынан Мальтаға жер аударылды. Бұл 1919 жылғы революцияны тудырды. Нәтижесінде британдықтар Саадты сәуір айында жер аударылудан босатып, жағдайды зерттеу үшін 1919 жылдың желтоқсанында Мысырға Милнер миссиясын жіберді. Саад пен Вафд ресми түрде Лондонға келіссөздер жүргізуге шақырылды (Саад-Милнер келіссөздері). Адли де бұл топқа қосылды. Келіссөздер (1920 жылдың маусымы – қарашасы) сәтсіз аяқталып, Саад пен Адли арасындағы қақтығысты көрсетті. Бұл Саад үшін шешуші кезең болды. Ол радикалданды және негізінен халықтың қолдауына сүйенді. Адли мен Сарват, екеуі де орталықшылдар, болашақта Мысырмен келіссөздер жүргізуде британдықтар үшін таңдаулы серіктес болды. Сарват Адли кабинетінде (1921 жылдың наурызы – желтоқсаны) ішкі істер министрі болды, ол Британияның Египетті ресми келіссөздерге қатысуға шақыруын іске асыру үшін құрылды, мақсаты протекторатты басқа қарым-қатынаспен алмастыру. Адли Саадты өзіне шақырды. Саад мүшелікке қабылдау үшін қабылдамас шарттар қойды және үкіметке сенімсіздік білдіруді талап етті. Бірнеше Вафд мүшелері онымен келіспей, Вафдтан шығып, пісіп келе жатқан бөлінуді растады. Сарват уақытша премьер-министр болды, ал Адли Лондонда келіссөздер жүргізді (Адли-Керзон келіссөздері, 1 шілде – 5 желтоқсан 1921). Келіссөздер сәтсіз аяқталып, Адлидің 1921 жылдың желтоқсанында отставкаға кетуіне әкелді. Сарват шарттарды ұсынды, олардың Ұлыбритания тарапынан қабылдалуы жағдайында ол кабинет құруға дайын болар еді. Ұлыбритания бұл шарттарды қабылдағанына қарамастан, олар Саад пен Адли үшін жеткіліксіз болды. Алайда, Египеттегі британдық жоғарғы комиссары Эдмунд Алленбидің қысымымен британ үкіметі 1922 жылдың 28 ақпанында Египеттің тәуелсіздігін бір жақты жариялады, бұл Египетті британдық протекторатты аяқтаған тәуелсіз ел деп жариялады, бірақ резервтік тармақтар бұл тек ішінара тәуелсіздік екенін көрсетті. Сарват 1922 жылдың 1 наурызында жаңа Мысыр Корольдігінің бірінші премьер-министрі болды және өзін Сыртқы істер министрі және Ішкі істер министрі етіп тағайындады. Ол Конституция жобасын әзірлеу үшін комитет құрды, оны Фуад I патшаға ұсынды, бірақ патша оны тоғыз айдан кейін отставкаға кетуге мәжбүр етті, өйткені ол оның өкілеттігін азайтатын конституцияны жариялауға дайын емес еді. Конституция кейін жарияланды және оның аясында өткен алғашқы сайлауда Саадтың Вафды үлкен жеңіске жетті. Саад 1924 жылдың қаңтарында премьер-министр болды, бірақ дағдарыс оны 10 айдан кейін отставкаға кетуге мәжбүр етті және патшаға 1925 жылдың 18 наурызынан бастап елдің конституцияға қайшы басқарылатын жағдай жасауға мүмкіндік берді. 11 айлық конституциялық емес билікке ие болғаннан кейін саяси партиялар Саад басқарған Ұлттық конгресс шақырып, Адли мен Сарват оның жанында отырды, нәтижесінде конституциялық билік қайта орнатылды. Сарват Адли басқарған коалициялық кабинетте Сыртқы істер министрі болды (1926 жылдың 7 маусымы – 1927 жылдың 18 сәуірі). Адлидің отставкасынан кейін Сарват 1927 жылдың 26 наурызында екінші коалициялық кабинеттің премьер-министрі болды және Сыртқы істер министрлігін өзінде сақтап қалды. Ол Египет пен Ұлыбритания арасындағы маңызды дағдарысты, «Армия дағдарысын» шешті. Ол сонымен қатар Ұлыбританиямен Декларацияның резервтік тармақтары бойынша келіссөздер жүргізді (Сарват-Чемберлен келіссөздері). Сарват Лондонда келіссөздер жүргізіп жатқанда Саад Египетте қайтыс болды. Вафдтың жаңа басшысы қатаң ұстанымды болды. Сарват әкелген жобаны Вафд та, Кабинет те қабылдамады және ол 1928 жылдың 16 наурызында отставкаға кетті. Ол 1928 жылдың 22 қыркүйегінде Парижде 55 жасында қайтыс болды.

Abdel Khalek Sarwat Pasha (عبد الخالق ثروت باشا; 1873–1928) was an Egyptian political figure. Sarwat served as the Prime Minister of Egypt from 1 March 1922 until 30 November 1922, and again between 26 April 1927 and 16 March 1928. He was instrumental in bringing Great Britain to issue its Unilateral Declaration of Egyptian Independence in February 1922, which ended the British Protectorate of Egypt and recognized it to be an Independent Sovereign State. He was also Minister of Justice (1914–1919), Minister of Interior (16 March 1921 – 24 December 1921), Minister of Foreign Affairs (7 June 1926 – 18 April 1927) as well as the first Egyptian Attorney General (1908–1912). Sarwat was born in Cairo in 1873. His father was Roznamji Egypt (Minister of Finance, in today's terms). He graduated with a License de droit from the Khedival School of Law in 1893 and spent the first 19 years of his career in the Ministry of Justice, following which he was appointed Minister of Justice (1914–1919). From 1918 and until his death, 10 years later, he became an important political figure in Egypt at a time when the country was struggling to obtain its full independence from Great Britain. He was close to a group of politicians who founded the Liberal Constitutional Party in October 1922, headed by Adly Yakan Pasha to whom Sarwat was very close. The party represented large land owners and the urban middle class. It had a gradualist approach to independence. The party was also joined by politicians who defected in 1921 from the Wafd , a movement formed in late 1918 to obtain the complete independence of Egypt from Great Britain and which was led by Saad Zaghloul Pasha, a popular charismatic leader who had the overwhelming support of the great majority of Egyptians. In March 1919, soon after forming the Wafd, Saad was exiled to Malta by the British. This ignited the 1919 revolution. As a result, the British released Saad from exile, in April, and sent the Milner Mission to Egypt in December 1919 to study the situation. Saad and the Wafd were officially invited to London to negotiate (Saad Milner negotiations). Adly joined the group. The negotiations (June – November 1920), broke down and highlighted a rift between Saad and Adly. This was a turning point for Saad. He became radicalized and relied mainly on popular support. Adly and Sarwat, both moderates, became the interlocutors of choice for the British in their future negotiations with Egypt. Sarwat became minister of interior in a Adly Cabinet (March–December 1921) formed to follow up on a British invitation to Egypt to enter official negotiations with Britain aiming at replacing the Protectorate with another relationship. Adly invited Saad to join him. Saad put unacceptable conditions to join and called for withdrawal of confidence in the Government. Several members of the Wafd, disagreeing with him, left the Wafd, confirming a split that was brewing. Sarwat was Interim Prime Minister, while Adly was negotiating in London (Adly Curzon negotiations, 1 July 5 December 1921), The negotiations failed and led to the resignation of Adly in December 1921. Sarwat put forward conditions which, upon their acceptance by Britain, he would be ready to form a cabinet. Despite Great Britain accepting these conditions, they were not enough for Saad and Adly. However, under pressure from Field Marshall Edmund Allenby, the British High Commissioner to Egypt, the British Government issued, on 28 February 1922, the Unilateral Declaration of Egyptian Independence, which declared Egypt an independent country ending the British protectorate, with reserved points making this a partial independence only. Sarwat became, on 1 March 1922, the first prime minister of the new Kingdom of Egypt and appointed himself Minister of Foreign Affair and Minister of the Interior. He formed a Committee to draft a Constitution which he proposed to King Fouad I, but the King pressured him to resign nine months later, as he was unwilling to promulgate a constitution, which would have diminished his powers. The Constitution was promulgated later and the first election under it was a landslide victory for Saad's Wafd. Saad became prime minister in January 1924, but a crisis forced him to resign 10 months later and allowed the king to create a situation where, as of 18 March 1925, the country was ruled unconstitutionally. After 11 months of unconstitutional rule, the political parties convened a National Congress let by Saad, with Adly and Sarwat sitting beside him, which resulted in the return of constitution rule. Sarwat became Minister of Foreign Affair in a so called coalition cabinet let by Adly (7 June 1926 – 18 April 1927). Following the resignation of Adly, Sarwat became prime Minister of a second coalition cabinet on 26 March 1927 and kept the Ministry of Foreign Affairs to himself. He diffused a major crisis between Egypt and Britain, the so called Army crisis. He also entered into negotiations with Britain (Sarwat Chamberlain negotiations) on the reserved points of the Declaration. While Sarwat was negotiating in London, Saad died in Egypt. His successor at the helm of the Wafd was a hardliner. The draft treaty brought back by Sarwat was rejected by both the Wafd and the Cabinet and he resigned on 16 March 1928. He died in Paris on 22 September 1928 at the age of 55.

Ерте өмір және білім (18731893)

Әбдел Халек Сарват 1873 жылғы 31 наурызда Каир қаласында дүниеге келген. Оның әулеті Анатолиядан (қазіргі Түркияның Азия бөлігі) бастау алады. Оның әкесі Исмаил Абдель Халек Паша, Рознамжи Мысыр (қазіргі терминдермен айтқанда, Қаржы министрі) болған. Сарват 1893 жылы Кхедивал құқық мектебін үздік бітіріп, «құқық лиценциясын» алды. Сол кездегі сот кеңесшісі – Египет Әділет министрлігіндегі британ үкіметінің өкілі болды, ол министрден де беделді болған. Осы лауазым Сарваттың британдықтардың құрметіне ие болуына себеп болды, олар оның адалдығы мен қабілетін бағалады. Осы кезеңде ол Министрліктің сот тексеру комитетінің хатшысы болып тағайындалды.

Бас прокурор (1908-1912 жж.)

1912 жылы 39 жасында Сарват британдықтардың басқыншылығынан кейін бас прокурор лауазымын атқарган алғашқы египеттік болды. Оны Саад Заглул-паша ұсынды, ол кейін оның саяси қарсыласы болды және сол кезде әділет министрі қызметін атқарды (1906–1913). Саадтың ұсынысы хадифтің, британдықтардың және министрлер арасындағы әріптестерінің қарсылығына қарамастан жасалды. Министрлер Сарваттың екі британдық сот кеңесшісінің хатшысы болғанын мәлімдеді. Бас прокурор ретінде Сарват Ахмет Лутфи Эль Саид басқарған және жеке адамның бостандығы мен заң үстемдігін қорғаған «Эль Джарида» газетін сотқа беруге қысымға ұшырады. Сотқа беруге жасалған қысымға жауап ретінде Сарват: «Олар талап еткен сот ісін ешқандай заңмен ақтауға болмайды, бірақ олардың сотқа беруге деген талабы оларды Мысырға қатысы жоқ, тіпті Үндістан заңдары сияқты заңдардан ақталу іздеуге мәжбүр етті» деді.

Әділет министрі (1914-1919)

Сарват Хусейн Рошди-паша басқарған үкіметтерде әділет министрі болды (5 сәуір 1914 – 22 сәуір 1919). Министр ретінде ол айыпталушылардың құқығын қорғайтын заңдар мен түзетулерді қабылдады, сондай-ақ апелляциялық шағымдар жасау бойынша ережелер енгізді.

1922 жылғы тәуелсіздік декларациясына дейінгі Мысыр жолы

Сарват британдық Египет тәуелсіздігінің бір жақты жариялануына әкелген оқиғаларда шешуші рөл атқарды, бұл қазіргі Египет тарихындағы маңызды сәт. Жариялануға дейінгі жол ұзақ және даулы болды.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, британ үкіметі 1882 жылдан бері оккупациялап келген Мысырды бір жақты түрде британдық протекторат деп жариялады (18 желтоқсан 1914). Соғыс аяқталғаннан кейін, соғыстың салдары мен протектораттың әсері египеттік және британдық саяси ареналарда көріне бастады. Мысырда соғысқа дейін зиялылар арасында өсіп келген египеттік ұлтшылдық қозғалыс, соғыс кезінде жоғары инфляциядан және шамамен жарты миллион адамның Еңбек корпусына мәжбүрлі түрде жұмылдырылуынан зардап шеккен қарапайым египеттіктердің арасында кең қолдау тапты. Ұлтшылдық қозғалыс АҚШ президенті Вудро Вильсонның өзін-өзі анықтау құқығы туралы жарияланымда да қолдау тапты. Ұлыбританияда соғыс үкіметті Мысырдың стратегиялық маңызына көбірек сезімтал етті, бірақ сонымен қатар империяның қаржылық жағдайына да қысым жасады. Британия енді Мысырды аз шығынмен және әскери міндеттемелерді азайтып бақылауға тырысты, сонымен қатар Үндістанға қарайтын жолды қорғап, елде тұратын шетелдіктердің мүдделерін сақтауды көздеді. Осы кезеңдегі саяси оқиғалар негізгі тұлғалардың өзара әрекеттесуін көрсетті. Британ премьер-министрі Ллойд Джордж елдің саяси ахуалын ескере отырып шешімдер қабылдады. Оған сыртқы істер министрі лорд Джордж Керзон көмектесті, ол египеттік делегациямен келіссөздер жүргізуге жауапты болды. 1919 жылы Мысырдың арнайы жоғары комиссары (Қаһирада орналасқан) болып тағайындалған фельдмаршал Эдмонд Алленби де маңызды рөл атқарды. Алленби мәселелерді анықтауда және британ үкіметін Мысырдың тәуелсіздігін бір жақты түрде жариялауға көндіруде шешуші рөл ойнады. Мысыр тарапынан ұлттық халықшыл көшбасшы ретінде танылған Саад Заглул-паша Мысырдың толық тәуелсіздігін, соның ішінде британдық әскерлердің эвакуациялануын талап етті. Осы мақсатқа жету үшін ол кең ауқымды халықтық демонстрацияларды ұйымдастырудан тартынбады. Бастапқыда Саадты қолдаған Адли Якан-паша мен Сарват-паша орташа көзқарас ұстанды, сондықтан Саадпен үнемі қайшылықта болды. Бұл жағдай олардың әртүрлі қолдаушылар табанын көрсетеді: Саадқа халықтың көп бөлігі, ал Адли мен Сарватқа билеуші топ қолдау көрсетті.

At the beginning of World War I, the British Government unilaterally declared Egypt, which it was occupying since 1882, a British Protectorate (18 December 1914). By the end of the war, consequences of the war and the protectorate began to appear on both the Egyptian and British political scenes. In Egypt, the Egyptian nationalist movement which has been growing among intellectuals before the war found a larger support among average Egyptians who suffered during the war from high inflation and from their forced recruitment into the Labor Corps (About half a million ). The nationalist movement also found support in US President Woodrow Wilson’s declaration on Self determination. In Great Britain, the war made the Government more sensitive to the importance of Egypt as a strategic asset, but it also put financial strains on the Empire. Britain was now looking for an arrangement to control the Egypt at a lesser cost and a lower level of military commitments, while safeguarding its route to India and protecting the interests of foreigners living in the country. Political developments during this period reflected the interaction between the major protagonists. On the British side, Lloyd George, the British Prime Minister, had to consider his country's political climate. He was assisted by his Foreign Secretary, Lord George Curzon, who would become the lead British negotiator with an Egyptian delegation. A no less important figure was Field Marshall Edmond Allenby, who was made Special High Commissioner of Egypt (based in Cairo) in 1919. Allenby had a crucial role in shaping the issues and convincing the British Government to unilaterally declare the independence of Egypt. On the Egyptian side, Saad Zaghlul Pasha, who was seen as the national populist leader, ultimately demanded the full independence of Egypt, including the evacuation of British troops. To serve this goal, he did not hesitate to use wide popular demonstrations. Adly Yakan Pasha and Sarwat Pasha, who initially supported Saad, were moderates and hence became in constant conflict with Saad. This situation reflected their different support bases: the large masses for Saad and the ruling class for Adly and Sarwat.

Вафдтің құрылуы және 1919 жылғы революция

1918 жылдың 13 қарашасында, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қару тоқтату туралы келісімге қол қойылғанынан екі күн өткен соң, 1914 жылы таратылған Заң шығару жиналысында көрнекті лауазымда болған Саад және тағы екі бұрынғы мүше Египеттегі британдық жоғары комиссары сэр Реджинальд Уингейтпен бір сағаттық тарихи кездесу өткізді. Олар алдымен бұрынғы Заң шығару жиналысының мүшелері болғандықтарынан Египеттің өкілдері екендеріне сенім білдірді. Саад: «Англия бізге толық тәуелсіздік алуға көмектескен кезде, біз оған ешбір елдің біздің тәуелсіздігімізге қол сұқпайтынына және Англияның мүддесіне зиян келтірмейтініне сенім береміз. Біз оған Үндістанға баратын жолды, яғни Суэц каналын, қажет болған жағдайда оны басып алу құқығын береміз. Біз сондай-ақ үшінші тараптарға қарсы Англиямен одақтасамыз және қажет болған жағдайда одаққа қажетті әскерді береміз. Біз осы талаптарды осы ұлы мемлекеттің [Британияның] өкілі ретінде сізбен талқылаймыз және біз мұнда [Египетте] сізден басқа ешкіммен және [Египеттен] тыс [Англияда] мемлекеттік қайраткерлерден басқа ешкіммен сөйлеспейміз. Сізден [ ] осы талаптарды іске асыруға көмектесуіңізді сұраймыз», – деді. Саадтың тарихи кездесуі премьер-министр Рошдидің алдын ала білуімен және келісімімен ұйымдастырылды. Рошди кездесуден кейін бірден Саадпен, содан кейін сол күні Уингейтпен кездесті. Рошди жоғары комиссардың үш адамның бір ұлттың атынан сөйлей алатынына таңырқанын байқады. Ол бұл туралы Загхлулға хабарлап, оны жобасын іске асыруға ынталандырды. Содан кейін оқиғалар жылдам дамыды. Сол күні, 13 қарашада 1918 жылы, Уингейтпен кездесуден кейін Саад бірнеше жақтастарымен кездесті және «Аль Вафд Аль Масри» (Египеттік делегация) («Вафд») құрылды. Саад төрағалық етті және алты мүше болды. Олардың мүшелері 1918 жылдың 23 қарашасында конституциясын бекітті, онда басқа да нәрселермен қатар, оның миссиясы заңды және бейбіт жолдармен Египеттің толық тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. Вафд бүкіл ел бойынша халықтың әртүрлі топтарынан өкілеттік жинауға кірісті, бірақ британдықтар бұл бастамаға қарсы болды. Олар мүшелер санын да арттырды. 20 қарашада Саад британдық әскери биліктен өзі мен Вафд мүшелеріне Ұлыбританияға баруға рұқсат беруді сұрады. 1 желтоқсанда ол жоғары комиссардан жауап алды, ол өз үкіметімен кеңескеннен кейін бұған қарсы болды. Рошди өз тарапынан 13 қарашада жоғары комиссардан Лондонға сапарға рұқсат беруді сұрады, оған сыртқы істер министрі Адли және Загхлул еріп, Египеттің болашағына қатысты Египет үкіметінің тілектерін британдық үкіметпен талқылау үшін. Рошди мен Адлидің саяхаттауына оң көзбен қарағанмен, Лондон жоғары комиссарға Рошди мен Адлидің осы уақытта саяхаттауы орынсыз екенін және Загхлулға саяхаттауға рұқсат берілмейтінін айтты. Рошдидің реакциясы 1918 жылдың 2 желтоқсанында британдықтардың Вафдқа Ұлыбританияға саяхаттауға рұқсат бермейтініне байланысты кабинетінің отставкасын сұлтанға ұсыну болды. Отставка үш айдан кейін, 1919 жылдың 1 наурызында ғана қабылданды. Рошдидің отставкасынан кейін, отставкаға кеткен кабинетте Әділет министрі болған Сарватқа Саадты Лондонда Египеттің өкілі болу жоспарынан бас тартуға көндіруді үміттене отырып, премьер-министр болып тағайындалу ұсынылды. Сарват бұл ұсыныстан бас тартты, бірақ бұл оның премьер-министр болуына кедергі келтіретіні ескертілді. 6 наурызда Мысырдағы британдық күштердің басшысы оған ультиматум берді, ал 8 наурызда ол және оның үш серіктесі Каирде британдық билік органдарымен тұтқындалып, Мальтаға жер аударылды. 1919 жылғы революция деп белгіленген оқиға келесі күні, 1919 жылдың 9 наурызында басталды. Бұл қазіргі Мысыр тарихындағы маңызды оқиға болды, оны басты кейіпкерлердің ешқайсысы елемеді. Революция 1919 жылдың 9 наурызынан бастап жыл соңына дейін бүкіл елде болған көтерілістердің тізбегі болды. Бұл қанды оқиға болды (британдықтардың мәліметінше, 15 мамырға дейін 1000 адам қаза тапты) және маңызды бұзу-жаратуларға әкелді. Революция келесі он жылда Египеттің саяси дамуына әсер етті. Революцияның бірден-бір салдары – жаңа тағайындалған (21 наурызда) жоғары комиссар фельдмаршал Эдмонд Алленби Саадты жер аударылудан босатты және 7 сәуірде Саадтың Вафды қоса барлық египеттіктерге саяхаттауға рұқсат берді. Саад Египетке қайтып оралмады (оның тағы екі жылға қайтып оралуы керек емес еді), бірақ Парижге сапар шекті, онда 19 сәуірде Вафд мүшелері оған қосылды, оларға да саяхаттауға рұқсат берілгеннен кейін. АҚШ президенті Уилсонның Египеттің британдық протектораты деп мойындауы және Германиямен жасалған АҚШ-тың бейбіт шарты жарияланғаннан кейін ол Париж бейбіт конференциясында көп нәрсеге жете алмады. Соңғысы Түркияның Египет үстінен билігін Ұлыбританияға берді, бұл Германияның британдық протекторатын қабылдауын міндеттеді. Вафд, ол осы уақытқа дейін Египеттің тәуелсіздігін халықаралық жағынан мойындатуға бағытталғаннан кейін, одан әрі өзінің барлық әрекеттерін Египеттің ішінде шоғырландырды.

On 13 November 1918, two days after the First World War armistice was signed, Saad, who had held a prominent position in the Legislative Assembly before it was dissolved in 1914, and two others ex members had a historical one hour meeting with Sir Reginald Wingate, the British High Commissioner of Egypt. They first expressed their belief that they represented Egypt because of their previous membership in the legislative assembly. Saad then said: “When England will have helped us obtaining our complete independence, we will give her reasonable guarantees that no country will control our independence nor touch England's interest. We will guarantee her [England's] road to India, which is the Suez Canal, by giving her the exclusive right to occupy it [the Canal] when necessary. We will also ally with her [England] against third parties and give her, when necessary, what the alliance needs in terms of soldiers.” He also said: “We are talking about these demands here with you as a personification of this great nation [Britain] and we are addressing here [in Egypt] no one other than you and outside [of Egypt] no one other than England state's men, and we ask you [ ] to help up realize these demands”. Saad historical meeting was organized with the prior knowledge of and in agreement with Prime Minister Roshdi, who met with Saad immediately after the meeting and met Wingate afterward, on the same day. Roshdi found the High Commissioner surprised that three people could talk in the name of a Nation. He reported this to Zaghlul and encouraged him to move forward with his project. From then on, events unfolded quickly. On the same day, 13 November 1918, and after the meeting with Wingate, Saad met with a few supporters and Al Wafd Al Masry (the Egyptian Delegation) (“Wafd”) was created with Saad as head plus six members. Its members approved its constitution, on 23 November 1918, which stated, among other things, that its mission was to seek the complete independence of Egypt using legal and peaceful means. The wafd then went on to collect powers of attorney from a diverse swath of the population, across the country, with the British opposing this initiative. It also enlarged it membership. On 20 November, Saad asked the British military authorities, as it was usually required, for permission for him and members of the Wafd to travel to Britain. On 1 December, he received a negative reply from the High Commissioner, after the later consulted his government. From his side, Roshdi, requested, on 13 November, permission from the High Commissioner to travel to London, accompanied by Adly, his minister of Foreign Affairs, and Zaghloul, to discuss with the government of Britain the wishes of the Government of Egypt regarding Egypt's future. While favorable to the travel of Roshdy and Adly, the High Commissioner was pressured by London to reply that it was not appropriate for Roshdy or Adly to travel at this time and that Zaghloul was not permitted to travel. Roshdi's reaction was to submit the resignation of his cabinet to the Sultan the next day, 2 December 1918, giving as reason, the refusal of Britain to allow the Wafd to travel to Britain. The resignation was only accepted three months later, on 1 March 1919. Following the resignation of Roshdi, Sarwat, who was Minister of Justice in the resigned cabinet, was offered to succeed him as Prime Minister with the hope that he would convince Saad to backtrack from his plan to represent Egypt in London. Sarwat declined the offer, despite being told that this would stand in the way of him ever becoming Prime Minister. On 6 March, he was given an ultimatum by the Head of British Forces in Egypt and, on 8 March, he and three of his associates were arrested by the British authorities in Cairo and exiled to Malta. What became known as the 1919 revolution started effectively the next day, on 9 March 1919. It was a major development in the history of Modern Egypt which none of the protagonists could ignore. The revolution was a series of revolts, spanning the whole country, which extended from 9 March 1919 until about the end of the year. It was bloody, (according the British there were 1000 dead by 15 May) and caused important destructions and disruptions. The revolution would affect Egypt's political evolution for the next decade. An immediate consequence of the revolution was that Field Marshal Edmond Allenby, the newly appointed (on 21 March) High Commissioner freed Saad from exile and, on 7 April, allowed all Egyptians, including Saad's Wafd, to travel. Saad did not return to Egypt (he was not to return for another two years), but traveled to Paris, where he was joined, on 19 April, by members of the Wafd after they were allowed to travel. He was unable to achieve much at the Paris Peace Conference, as US President Wilson recognized the British protectorate of Egypt and the US German Peace Treaty had been published. The latter transferred the powers of Turkey over Egypt to Britain, forcing the acceptance by Germany of the British protectorate of Egypt. The Wafd, which until then was focusing on getting international recognition of the Independence of Egypt, from then on reoriented its actions exclusively to the inside of Egypt.

Милнер миссиясы

1919 жылғы революцияның тағы бір салдары – 15 мамыр 1919 жылы британ үкіметінің Мысырға сапар шегетіні туралы хабарламасы болды. Мақсаты – Мысырдағы соңғы тәртіпсіздіктің себептерін зерттеп, протекторат аясында оның бейбітшілігі мен өркендеуін қамтамасыз ететін Конституцияның түрін анықтау. Мильнер миссиясы, Колониялық хатшы Альфред Мильнердің басшылығымен, Мысырда үш айға жуық (1919 жылдың 7 желтоқсанынан 1920 жылдың 18 наурызына дейін) болды. Миссияның келуін мысырлықтардың көп бөлігі, оның ішінде Вафд, дереу бойкотқа алды, себебі протекторатты сақтау қабылданбайтын еді. 1919 жылдың 29 желтоқсанында, келгеннен кейін үш апта өткен соң, Миссия өз позициясынан бас тартып, мынадай мәлімдеме жасады: «Миссия британ үкіметінің, Парламенттің мақұлдауымен, египет халқының ұмтылысын Ұлыбританияның Египеттегі ерекше мүдделерімен және елдегі барлық шетелдіктердің заңды құқықтарын сақтаумен үйлестіру үшін жіберілді». Бұл мәлімдемеде оның өкілеттігі туралы ережеде айтылған протекторат мәртебесі ескерілмеген. Бұл жағдай Миссияны көптеген мысырлықтардың бойкоттауына себеп болды және Адли, Рушди және Сарваттан тұратын үш бұрынғы министрге көмектесті, олар Миссияға Вафдпен келісу қажеттігін көрсетті. Саад, Парижде болғандықтан, 1920 жылдың 27 қаңтарында жазылған хатында осы қарым-қатынастардың сипатына риза екенін білдірді. Миссияның соңғы мәлімдемесінен кейін үштік оны қолдайтынын мәлімдеді. Сарват газетке берген сұхбатында: «Біз лорд Мильнердің декларациясы бізге осы уақытқа дейін жабық есікті ашты деп санаймыз. Лорд Мильнердің мәлімдемесі келіссөздердің шектеусіз болатынын нақты айтқандықтан әділ болды. Миссиямен келіссөздерге кірісуді ешқандай жағдайда ұлттың талабына мойынсұну деп түсіндіруге болмайды және лорд Мильнердің осы мәселе бойынша мәлімдемесі анық» деді. Осыдан кейін үш тарап арасында көптеген талқылаулар өтті: лорд Миллнер, Вафд Орталық Комитеті және үш бұрынғы министр. Саадқа Парижде екі ұсыныс жіберілді: біреуі – Саадты Миссиямен келіссөздер жүргізу үшін Мысырға оралуға шақыратын үш бұрынғы министр, екіншісі – Вафд Орталық Комитеті. Адлидің араласуына қарамастан, Саад Мысырға қайтып оралмауды шешті. Мильнер лорд Саад Мысырдың өкілі болмаса, оның миссиясы сәтті аяқталмайтынын түсінген соң, Саадты Лондонға шақырды. 22 сәуірде Адли Саадпен бірге Парижде кездесті. Мамыр айында және көптеген талқылаулардан кейін Мильнер миссиясы Вафдты Лондонға келіссөздерге шақырды (Саадты Мильнермен жеке кездесуге шақырудан өзгеше). Адли делегацияны сүйемелдеді. Вафд пен Лондондағы Мильнер миссиясы арасындағы келіссөздер (Саад-Милнер келіссөздері) шамамен бес айға созылды (1920 жылдың маусым-қарашасы). Британдық тараптан жасалған ұсыныста протектораттың аяқталуы туралы нақты айтылмады. Саад қарсы ұсыныс жасады, онда протектораттың аяқталуы туралы нақты көрсетілген. Бұл негізгі келіспеушілік келіссөздерді тоқтата жазуға жақындатты, бірақ Адлидің араласуы болды. Ол Саадсыз келіссөздерді 1920 жылдың 25 шілдесінен бастап үш апта бойы жалғастырды, нәтижесінде 10 тамызда Саадқа ұсынылған британдық ұсыныс қабылданды. Бұл ұсынысқа Мысырдың тәуелсіздігін конституциялық монархия ретінде тану және өкілдік институттар құру кірді. Ол британдық әскерлердің Мысырда болуына рұқсат берді, бірақ оларды басып алушы күш ретінде емес. Протектораттың аяқталуы туралы нақты айтылмады, сондай-ақ алғашқы ұсыныста Мысырға берілген кейбір артықшылықтар алынып тасталды. Саад бұл ұсынысқа риза болмады, бірақ Вафдте Адли мен оның жақтастары соңғы ұсынысқа оң көзбен қарағандықтан, ол оны қабылдамады және оны египет халқына кеңесу үшін жіберді. Саад Ұлтқа ұсынысқа қатысты бейтарап хат жазды, бірақ шын мәнінде ол оған наразы екенін көрсетті, өйткені ол Вафдтың үш мүшесіне жазған хатында «Бұл (сендер мен менің арамызда) тәуелсіздікті қабылдаған сияқты көрінетін, бірақ шын мәнінде протекторатты растайтын ұсыныс» деп жазды. «Вафд мүшелері» [Лондоннан Мысырға оралғандар] тек ұсыныстың ережелерін түсіндірушілер ғана емес, сонымен қатар оны қолдаушылар мен жақтаушылар болды, ал мысырлықтардың бір айлық кеңесуінен алынған жалпы пікірлер бойынша, ұсынысқа қатысты ескертулер болды, олардың кейбіреулері ұсыныстан бас тартуға тең болды. Келіссөздер қазан айында Лондонда қайта басталды. Вафд 1920 жылдың 25 қазанында лорд Милнерге бұл ұсынысқа қатысты жеті ескерту жасады, біріншісі және ең маңыздысы – протекторатты тоқтатуды талап етті. Лордтар палатасында ұзақ талқылаулардан кейін Милнер 1920 жылдың 9 қарашасында Саадпен кездесіп, енді ешқандай келісімге келуге болмайтынын хабарлады. Сол күні келіссөздер тоқтатылды және Вафд келесі күні Парижде қайтып оралды. Парижде Вафдтің ішіндегі (Саад/Адли) жарылыс күшейді және белгілі болды, бірақ жасырын сақталды. Сарватқа жақын болған Адлидің тобы келіссөздерді жалғастыруды қалады, ал Саадтың пікірінше, Қайырға оралып, Вафдты Ұлтты ұйымдастыруға бағыттау керек болды. Бұл Саад үшін шешуші сәт болды, ол осы уақытқа дейін өте салмақты көзқарас пен әрекеттерге ие болған. Мильнер келіссөздерінің сәтсіз аяқталуы оған келіссөздердің египеттік мәселені шешу құралына сенбеуіне себеп болды. Оның ендігі жалғыз мүмкіндігі – халыққа сүйеніп, Ұлттық қозғалысты жетекшілік ету болды. Мильнер лорд 1920 жылдың 9 желтоқсанында өзінің миссиясының есебін Үкіметке ұсынды, онда «Ұлыбритания мен Египет арасындағы қарым-қатынасты тұрақты шарт негізінде орнату уақыты келді, бұл Египетке оның тәуелсіздігін беретін шарт» делінген. Есеп 1921 жылдың 18 ақпанында жарияланды және Египетті протекторатты басқа қарым-қатынасқа алмастыру үшін ресми келіссөздерге шақыруға шақырды. Бұл 1914 жылы протекторат жарияланғалы бері британдық үкімет жасаған ең маңызды хабарлама болды. Сұлтан 1921 жылдың 17 наурызында Адлиге кабинет құруды (оның алғашқысы) тапсырды, мақсаты осы келіссөздерге қатысу болды. Сарват Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Саад әлі де Парижде болды және екі жыл бұрын, бір айлық жер аударылыстан босатылғаннан бері Мысырға оралмады. Адли оны британдықтармен келіссөздер жүргізу үшін құрылатын делегацияға қосылуға шақырды. Саад Парижден қатысуы үшін төрт талап қойды. Адли Вафд делегация мүшелерінің көпшілігін тағайындауы және делегацияны басқаруы керек деген талапты қабылдамады. Саад 1921 жылдың 5 сәуірінде Мысырға оралды, халықтың ыстық қарсы алуына ие болды. 1921 жылдың 25 сәуірінде Адли газетте Саадтың талаптарын қабылдамайтынын жариялады. Сол күні Саад делегацияны басқару қажеттігі туралы сөйлеуінде өз пікірін білдірді және кабинетке сенімсіздігін жариялады. Үш күннен кейін Вафд мүшелерімен өткен кездесуде Саад Вафдтың көпшілігі қарсы болғанына қарамастан, кабинетке сенімсіздігін білдіруі керек екенін талап етті. Нәтижесінде Саадтың Вафд партиясының бір тобы партиядан бөлініп кетті. Вафдтегі жарылыс толыққанды аяқталды. Елде хаос пен зорлық-зомбылық күшейді: 20 мамырда Александрияда екі полиция бөлімі өртенді, 15 еуропалық азаматтың ішінде 58 адам қаза тапты. Британдық әскери биліктер қаланың басқаруын өз қолына алды.

Another consequence of the 1919 Revolution was the announcement on 15 May 1919, by the British Government, that a mission would travel to Egypt “To enquire into the causes of the late disorder in Egypt and to report on [ ] the form of the Constitution which, under the Protectorate, will be best calculated to promote its peace and prosperity, [ ]”. The Milner Mission, headed by Colonial Secretary Alfred Milner, spent about three months in Egypt (7 December 1919 – 18 March 1920). The arrival of Mission was immediately boycotted by a large portion of Egyptians, including the Wafd, on the basis that keeping the protectorate was not acceptable. On 29 December 1919, three weeks after its arrival, the Mission backtracked and issued a declaration stating “The Mission has been sent out by the British Government, with the approval of Parliament, to reconcile the aspiration of the Egyptian people with the special interests which Britain has in Egypt and with a maintenance of the legitimate rights of all foreign residents in the country”. A version that overlooked the protectorate status mentioned in its terms of reference. This declaration resulted, from the boycott of the Mission by a majority of Egyptians and helped the trio of ex ministers Adly, Rushdi and Sarwat who indicated to the Mission the necessity of agreeing with the Wafd. Saad, who was in Paris, was pleased with the nature of these communications as per a letter date 27 January 1920. Following the Mission's latest declaration, the trio expressed their support of it. Sarwat made a statement to a newspaper indicating that “We consider that the Declaration of Lord Milner opened to us a door that was closed until now. [ ] the declaration of Lord Milner is fair when it stated clearly that the negotiations will be without restrictions. [ ] Entering into negotiation with the Mission cannot be interpreted under any circumstance as a concession to the Nation's demand and Lord Milner's declaration regarding this point is clear.” The Wafd Central Committee did not endorse the trio's views and demanded in advance of any negotiation, the “recognition of the complete independence of Egypt”. This was followed by multiple discussions between three parties: Lord Millner, the Wafd Central Committee and the trio of ex ministers. Two recommendations were sent to Saad in Paris: one by the trio of ex ministers urging Saad to come back to Egypt to negotiate with the Mission and a contrary one by the Wafd Central Committee. Despite further mediation by Adly, Saad decided not to return to Egypt. Lord Milner realizing that his mission would not succeed unless Saad represented Egypt, invited Saad to London. Adly joined Saad in Paris on 22 April to discuss. In May and after many deliberations, the Milner Mission invited the Wafd for negotiations in London (as opposed to an invitation to Saad alone to discuss with Milner). Adly accompanied the delegation. The negotiations between the Wafd and the Milner Mission in London (Saad Milner negotiations) lasted about five months (June – November 1920). A British proposal was made and did not explicitly mention the end of the protectorate. Saad made a counterproposal, which explicitly mentioned the end of the protectorate. This fundamental disagreement almost ended the negotiation, except for the intervention of Adly. The latter continued the negotiations without Saad for three weeks starting 25 July 1920, resulting in a final take all or leave British proposal presented to Saad on 10 August. It which included the British recognition of the independence of Egypt as a constitutional monarchy with representative institutions. It allowed the presence of British troops in Egypt, but not as an occupying force. It did not explicitly mention the end of the protectorate and also removed some of the benefits to Egypt included in the first proposal. Saad was not pleased with the proposal, but seeing a division in the Wafd, with Adly and his supporters favorable to the final proposal, he would not reject it and opted to send it to the Egyptian people for consultation. Saad wrote to the Nation a neutral letter about the proposal, when, in reality, he was unhappy about it as he indicated in a letter to three members of the Wafd “it is (between you and me) a proposal which in appearance accepts the independence, but in reality, confirms the protectorate”. While “the members of the Wafd [who travelled from London back to Egypt], as a group, where not only interpreters of the rules of the proposal but proponents and supporters of it”, the general feedback from the one month consultation of the Egyptian people was that there were reservations on the proposal, some of which were tantamount to refusing the proposal. The negotiations resumed in London in October. The Wafd expressed on 25 October 1920 to Lord Milner seven reservations it had about the proposal, the first and most important demanded the end of the protectorate. After lengthy deliberations at the House of Lords, Milner met with Saad on 9 November 1920 to inform him that no more compromises were possible. The negotiations were interrupted on that day and the Wafd left London for Paris the next day. In Paris, the rift within the Wafd (Saad/Adly) gained momentum and became known, but was kept under the lid. The Adly camp, to which Sarwat belonged, wanted to continue the negotiations, while Saad thought it was time to go back to Cairo and focus the wafd on organizing the Nation's revolution. This became a turning point for Saad, who until then was moderate in his views and actions. The breakdown of the Milner negotiations made him lose hope in negotiation as a mean to help the Egyptian cause. His only option now was to rely on his popularity to lead the National movement. Lord Milner presented his mission's report to His Majesty's Government on 9 December 1920 in which it stated that “the time is appropriate to establish relations between Great Britain and Egypt on the basis of a permanent treaty, which is a treaty that gives Egypt its independence”. The report was released on 18 February 1921. and invited Egypt to enter into official negotiations to replace the Protectorate by another relationship. This was the most important communication made by the British Government since its declaration of the protectorate in 1914. The Sultan directed Adly to form a cabinet (his first) on 17 March 1921, with the purpose of entering into these negotiations. Sarwat was appointed Minister of the Interior. Saad was still in Paris having not yet returned to Egypt since his release, two years earlier, from his one month exile. Adly invited him to join a delegation to be formed to negotiate with Britain. From Paris, Saad laid down four conditions for his participation. Adly found unacceptable the condition that Wafd should nominate the majority of the delegation's members and head the delegation. Saad returned to Egypt on 5 April 1921, in the middle of an effusion of popular support. On 25 April 1921, Adly made public, in a newspaper, his refusal of Saad's conditions. On the same day, Saad made public his insistence on leading the delegation in a speech in which he announced his non confidence in the cabinet. Three days later, in a meeting with the Wafd's members, Saad insisted that the Wafd, despite its majority dissenting, withdraws its confidence in the cabinet. As a result, a group of members of Saad's Wafd Party split from the party. The split in the Wafd was now totally consumed. Chaos and violence erupted in the country: On 20 May, two police stations were burned and 58 people were killed in Alexandria, among them 15 Europeans. The British military authorities had to take over the administration of the city.

Сарват Ішкі істер министрі (1921)

1921 жылы 1 шілдеде премьер-министр Адли бастаған ресми делегация Лондонға (Саадсыз) Ллойд Джордж кабинетіндегі британдық сыртқы істер министрі Лорд Джордж Керзонмен келіссөздер жүргізу үшін кетті (Адли-Керзон келіссөздері). Келіссөздер бірнеше айға созылды, осы кезеңде Сарват ішкі істер министрі қызметін атқарумен қатар, уақытша премьер-министр болды. Александриядағы алғашқы ауыр тәртіпсіздіктер оның қарауында болғанымен, ол Адли-Керзон келіссөздері кезінде тәртіпті сақтауда тиімді болды және келіссөздерге кедері келтіретін тәртіпсіздіктердің алдын алуға жетті. Ол Саадтың елді аралап, Адли мен британ үкіметін сынауына жол бермеуге тырысты. Британдық парламентінің еңбекші партиясынан (оппозициялық партия) төрт мүшесінің Мысырға сапар шегіп, Саадтың елді аралап жүрген сапарына бір бөлігінде қатысуды жоспарлап отырғанын естіген Сарват "оған рұқсат бермеу үшін жоғары комиссарға жалбарыну жасады". Ол сондай-ақ ұлттық партия төрағасына қарсы қолданылып жатқан әскери жағдайға сәйкес әрекет ету үшін британдық әскери билігінен көмек сұрады.

Адли-Курзон келіссөздері

1921 жылы 10 қарашада Керзон Адлиге келісім жобасын ұсынды. Адли 15 қарашадағы меморандумда жобаның келісімге қол жеткізуге ешқандай үміт бермейтінін мәлімдеді. Ол Лондонды қалдырып, 5 желтоқсанда Александрияға келді. Шындығында, "Келіссөздер негізінен екі мәселе бойынша тоқтап қалды: Мысырда британдық гарнизонды сақтап тұру және Мысырдың сыртқы істерін бақылау". Мысырдағы британдық билік өкілдері де келіссөздерге қатысты өз пікірлерін білдірді. Біріншіден, 17 қарашада Мысырдағы британдық кеңесшілер "Тәуелсіздік принципін қабылдамаса және протекторатты сақтап отырса, бүкіл елде революция басталуының нақты қаупі туындайды" деп жазылған бірлескен меморандум жазды. Алленби бұл меморандумды Лорд Керзонға қолдауымен жіберді. Екіншіден, Адли 1921 жылы 6 қарашада Каирге келген кезде, Алленби Курзоннан депеш арқылы: "Егер ол Сұлтанға оның Әлеуметтік Ұлыбритания үкіметі ұсынылған келісімге енгізілген басты ұсыныстарды орындауға және оны жаңа үкімет үшін бағдарлама ретінде, немесе қазіргі үкімет орнында қалса, соған ұсынуға дайын екенін хабарлай ала ма? Мен көрсетіп отырған жұмыстың Ұлыбритания үкіметін бір жақты декларация арқылы протекторатты аяқтауға мәжбүрлейтінін толық түсінемін, бұл алдағы бір жақты декларацияның алғышарты" деп сұрады.

Адлидің отставкасы және Загхулдың жер аударылуы

Премьер-министр Адли 8 желтоқсанда, Каирге келгеннен кейін үш күн өткен соң отставкаға кетті. Сұлтан Фуад оның отставкасын қабылдамады және жаңа кабинет құрылғанға дейін қызметте қалуын өтінді. Адли миссиясының сәтсіздігі ел бойынша тәртіпсіздіктерге әкелді. Адли отставкаға кетер алдында Саад елді күресті жалғастыруға шақырды. Саадтың үздіксіз белсенділігіне жауап ретінде, 22 желтоқсанда британдық әскери билік оған қоғамдық жиналыстар өткізуге және баспасөзде жазуға тыйым салды, сондай-ақ Каирден шығып, елді мекенде қалуға бұйырды. Келесі күні Алленби Саадты тұтқындады және оның, партиясының, сондай-ақ партияның көрнекті мүшелерінің банк шоттарын тоңазытты. Сол күні Адли Саадтың тұтқындалуына жауапкершілікке тартылғысы келмегендіктен, Сұлтаннан екі апта бұрын ұсынған отставкасын қабылдауын сұрады. Ол келесі күні, 1921 жылдың 24 желтоқсанында қабылданды. Бірнеше күннен кейін британдық билік Саадты (екінші рет) және оның бес әріптесін Сейшель аралдарына жер аударып жіберуге шешім қабылдады. Олар 1921 жылдың 29 желтоқсанында Египеттен кетіп қалды. Саадтың жер аударылуы оның бұрын бөлінген Вафд партиясының қайта бірігуіне және Египеттегі британдықтарға және британдық мүдделерге қарсы бойкот жариялау және ынтымақтастықтан бас тарту науқанының ұйымдастырылуына әкелді. Ел бойынша зорлық-зомбылық пен кісі өлтірулердің толқыны көтерілді.

Сарваттың кабинет құру шарттары

Адлидің отставкасынан кейін, 11 желтоқсанда Сарват Ұлыбритания оның жариялаған он бір шартын қабылдаса, кабинет құруға дайын екенін мәлімдеді. Олардың ішінде британдық протекторатты жою, Мысырдың егеменді тәуелсіздігін мойындау және Сыртқы істер министрлігін қайта құру кірді. Вафд бұл шарттарды сынға алды, себебі олар британдық әскерлерді Мысырдан шығаруды қамтымады. Ұлыбритания оның шарттарын 15 желтоқсанда қабылдағанына қарамастан, Сарват кабинет құра алмады, өйткені ол Адлидің қолдауын ала алмады, ол талап етілген жеңілдіктер «жеткіліксіз» екенін мәлімдеді. Сарваттың бұл әрекетіне британдық жоғары комиссары Алленби толық қолдау көрсетті, ол өз үкіметінен нақты жеңілдіктер алуға тырысты. 1922 жылдың 12 қаңтарында Алленби Сыртқы істер министрі Курзонға Мысыр сұлтанына жіберуге ұсынған хат жобасын жіберді. Онда патша үкіметінің протекторатты жоюға және Мысырдың егеменді тәуелсіздігін тануға келісім күтпей дайын екені, сондай-ақ «конституциялық жауапты үкіметтің саясаты мен басқаруын» бақылау құқығы бар парламент құруға «көз жабатыны» жазылған. Қоса берілген хатта «осы хат Сарват-паша және оның жақын серіктерімен кең ауқымды келіссөздердің нәтижесі. Олар өз кезегінде кеңірек айналыммен байланыста болды, ал Адли-паша тығыз байланыста болып, бағалы және мүдделі емес көмек көрсетті» делінген. Жедел жауап алмаған Алленби екі аптадан кейін Курзонға отставка туралы мәлімдеме жасаған хат жіберді: «Егер мен ұсынған кеңес қабылданбаса, мен абыроймен қызмет ете алмаймын. Сондықтан менің отставкамды Ұлылыққа кішіпейіл міндетімді білдіре отырып, ұсынуды сұраймын». Ол өз ұстанымын түсіндіру үшін Лондонға шақырылды және 3 ақпанда екі кеңесшісімен бірге Каирден кетті. Лондонға келгеннен кейін ол Сыртқы істер министрлігінің хатшысы Курзонның қарсылығына қарамастан, премьер-министр Ллойд Джорджтың қолдауын алды. 17 ақпанда Министрлер кабинеті протекторатты аяқтауды бекітті. Он бір күннен кейін Алленби Каирге 1922 жылдың 28 ақпанындағы декларация ретінде белгілі болған Египеттің тәуелсіздігі туралы британдық декларациямен келді.

Subsequent to Adly's resignation, Sarwat announced, on 11 December, that he would be ready to form a cabinet if eleven conditions, which he made public, were accepted by Britain. They included that the British Protectorate be abolished, the sovereign independence of Egypt recognized and the Ministry of Foreign affair reconstituted. The Wafd criticized these conditions as they did not include the evacuation of British forces from Egypt. Despite Great Britain accepting his conditions on 15 December, Sarwat, could not form a cabinet as he was unable to secure the support of Adly, who asserted that the demanded concessions “did not go far enough”. In his endeavor, Sarwat had the full support of Allenby, the British High commissioner, who was pushing to obtain from his Government firm concessions. On 12 January 1922, Allenby sent Curzon, the Foreign Secretary, the draft of a letter he recommended to be sent to the Sultan of Egypt “to announce that His Majesty's Government were prepared without waiting for a treaty to abolish the Protectorate and recognize Egyptian sovereign independence: that they would "view with favor" the creation of a parliament with the right to control the "policy and administration of a constitutionally responsible government”." The despatch, which accompanied the proposed letter indicated that “the proposed letter is the result of extensive negotiations with Sarwat Pasha and his immediate adherents. They, on their part, have been in contact with a wider circle, and Adly Pasha has been in close touch, and has lent valuable and disinterested assistance” Not getting a prompt response, Allenby sent Curzon, two weeks later, a despatch which included a resignation threat: “if the advice I have offered is rejected, I cannot honorably remain. I therefore beg that my resignation may be tendered to His Majesty with expression of my humble duty.” He was called back to London to explain his position to Curzon and left Cairo on 3 February, accompanied by two of his advisors. In London, with his possible resignation still looming, he was able to obtain the support of Prime Minister Lloyd George despite the opposition of Curzon, the Foreign Office Secretary. On 17 February, the Cabinet approved the end of the protectorate. Eleven days later, Allenby arrived in Cairo with, in hand, the British Declaration of Egyptian Independence, which became known as the Declaration of 28 February 1922.

Бірінші Сарват кабинеті (1922)

1922 жылы 1 наурызда Абдель Халек Сарват-пашадан Сұлтан кабинет құруды сұрады. Сол күні берілген қабылдау хатында Сарват кабинетінің бағдарламасын баяндады: Жалпы заң қағидаттарына негізделген Конституция жобасын дайындау, бұл Үкіметтің өкілді органға есеп беруін қамтамасыз етеді, әскери жағдайды тоқтату, сайлаулар қалыпты жағдайда өткізілуі және Сыртқы істер министрлігінің қайта құрылуы, ол Мысырдың шетелдегі саяси және консулдық өкілдіктерін орнатады. Ол сондай-ақ кабинетіндегі сегіз министрдің есімін атады, ішкі және Сыртқы істер министрліктерін өзінде қалдырды. Екі аптадан кейін, 1922 жылдың 15 наурызында Сұлтан Мысырдың тәуелсіздігін ресми түрде жариялады және «Мысыр патшасы» атағын қабылдады. Кабинет протекторат кезінде (1914–1922 жж.) таратылған Сыртқы істер министрлігін қайта құрды, Ұлыбритания королінің туған күні мен оның таққа отыру күніне арналған ресми мерекелерді жойды. Ішкі істер министрінің кеңесшісі лауазымы жойылды және британдық қаржылық кеңесші Кабинет отырыстарына қатысуын тоқтатты. Британдықтардың орнына Мысырдың вице-министрлері тағайындалды. Мысыр халқы тәуелсіздік туралы жариялауды жақсы қабылдамады. «Бұл жариялау халық арасында ешқандай ынта тудырмады, ал Заглулшылардың көзқарасы барлық жерде наразылық пен жаулыққа толы болды. [ ]. Тәуелсіздік жариялау ірі қалаларда тәртіпсіз демонстрациялармен бірге жүрді».

Конституциялық комитет

1922 жылдың 3 сәуірінде Үкімет конституция мен сайлау заңын әзірлеу үшін комитет құрды. Оның төрағасы Рушди Паша болды және төраға мен вице-президентті есептемегенде, отыз мүшеден тұрды, сондықтан ол «Отыздық комитет» деп аталды. Комитет мүшелеріне ойшылдар, заңгерлер, ғалымдар, дін қызметкерлері, орташа саясаткерлер, жер иелері, саудагерлер мен қаржыгерлер кірді. Вафд партиясын екі-үш мүше ұсынуға шақырды, бірақ олар шақырудан бас тартты. Бас тартудың екі себебі болды: біріншіден, Вафд партиясына ұсынылған мүшелердің саны тым аз болды, екіншіден, конституцияны комитет емес, сайланған құрылтай жиналысы жазуын талап етті. Комитетке қарсыластары «Наурыздық комитет» деп лақап қойды. Конституциялық жиналыс идеясын қолдаушылар 1921 жылы құрылған Адли кабинетінің бағдарламасындағы конституцияны әзірлеуді ұлттық құрылтай жиналысына тапсыру керек деген уәдесін дәлел ретінде келтірді. Сарват осы кабинет мүшесі болды. Олардың аргументтеріне 1922 жылдың 11 сәуірінде Конституция комитеті алдында сөйлеген Сарваттың жарым-жартылай жауабы сол кездегі саяси ахуалды көрсетеді. Сарват Адли кабинеті бағдарламасындағы конституциялық жиналыстың мақсаты, ең алдымен, Ұлыбританиямен жасалған кез келген келісімді қарап шығу және содан кейін конституция жобасын жасау екенін түсіндірді. Қазіргі жағдай керісінше. Конституция жобасын жасау Ұлыбританиямен кез келген келісімге қол жеткізуден бұрын келеді (тәуелсіздік жариялануы бір жақты акті болғандықтан келісім емес). Ол Вафд партиясына қатысты былай деді: «Бірнеше уақыттан бері үкіметке деген сенімсіздікті қоздыруға, елдің жеткен жетістіктерін азайтуға және болашақта не күту керектігіне күмән тудыруға тырысып жүрген адамдар бар. Егер ұлттық құрылтай жиналысы өтсе, ол осы көзқарастар мен тенденциялардың ықпалына түсіп, жұмысы оппозицияға, манияға және тоқтап қалуға ұшырап, ел үшін жаман салдарға әкелуі мүмкін. Бұл, ел тәуелсіздік жариялап, басқа елдер тарапынан мойындалғандығына қарамастан. Мысыр мәселесі әлі шешілмеген, өйткені алдымызда Мысырдың толық әлеуетіне жетуіне мүмкіндік беретін келіссөздер бар». Комитет ішінде екі пікір қалыптасты: біреуі патшаға партиялық асыраңқылықты бақылауға жеткілікті құқық беруге дайын болды, ал екіншісі барлық биліктің көзі – халық деген қағиданы қорғады. Төраға Рушди, Сарватқа жақын болғандықтан, орта жол табуға тырысты. Ол, Сарват сияқты, өкілді демократияны қолдады, бірақ патшадан тым көп билікті алып қойса, бұл әрекет сәтсіз аяқталуы мүмкін екенін жақсы білді. Мысырдың конституциялық монархияға айналуы идеясын ұнатпаған патша Сарватқа өзінің билігін шектеуге баптар енгізбеуге қысым жасады. Сарват мықты мінезді болғандықтан, патшаның ықпалына көнбеді. Сонымен қатар, «Патша Сарват Пашамен ешқашан жақсы қарым-қатынаста болған емес, ол патшаның таңдауы бойынша премьер-министр болған жоқ». 1922 жылдың шілде айының соңына қарай олардың арақатынасы нашарлап, «Жоғарғы комиссар [Лорд Алленби] Сарватпен келісуге мәжбүр ету үшін араласты». 1922 жылдың наурызынан бастап, Сарват кабинеті тағайындалғаннан кейін, қысқа мерзім ішінде жеті адам өлтіруге талпыныс жасалды, нәтижесінде Мысыр үкіметіндегі британдық қызметкерлер қаза тапты немесе ауыр жарақат алды. Кінәлілер табылған жоқ. Бұл жазаланбаған кісі өлтірулер британ үкіметін Египет үкіметіне Жоғарғы комиссары арқылы ресми наразылық білдіруге мәжбүр етті, «оны осы шабуылдарға жауапты деп есептейді және үкімет төлейтін өтемақы сомасын бағалау құқығын сақтайды». Дегенмен, кісі өлтіру әрекеттері кем дегенде 1922 жылдың тамызына дейін жалғасты, тіпті Алленби 20 шілдеде жіберген екінші қатаң хатына қарамастан. Айта кетерлігі, 24 шілдеде Вафд партиясы министрлікке және оның британдық жақтастарына қарсы зорлық-зомбылыққа шақыратын манифест жариялады, бұл қате қадам болды. Лорд Алленби осы манифестке қол қойғандарды дереу тұтқындауға бұйрық берді. Саад сол кезде әлі де елден қуылған еді. Көптеген кісі өлтірулерге және британдықтардың наразылығына жауап ретінде Сарват, өзінің кабинетінде ішкі істер министрі болғандықтан, бірқатар репрессивті шаралар қабылдады. Ол үкіметке қарсы саяси жиналыстарға тыйым салды, екі газетті тұрақты түрде жапты, тағы екеуінің жариялануын уақытша тоқтатты және газеттерге Саадтың немесе оның жер аударылған серіктестерінің атын мақалаларында немесе жаңалықтарында атамауды тапсырды. Бұл шаралар халыққа ұнамай қалды, және оның жағдайын нашарлатқан нәрсе – 1922 жылдың 25 шілдесінде британ әскери билігінің Вафд партиясының жеті мүшесін тұтқындауы және Мысыр королінің үкіметіне қарсы насихат жасайтын жаппай хаттарды тарату айыбымен британ әскери сотында соттауы болды. Оларға берілген өлім жазасы жеті жылдық түрме жазасына және ірі айыппұлға ауыстырылды. Олар 1923 жылдың мамырында босатылды. Үкіметке қарсы насихат жасағаны үшін берілген жеті жылдық түрме жазасы, Сарватқа жасалған қастандық әрекеті үшін берілген үш жылдық түрме жазасымен үйлеспеді.

On 3 April 1922, the Cabinet created a Committee to draft a constitution and an election law. It was headed by Rushdy Pasha and had thirty members, excluding the chairman and the vice chairman, and was hence called the “Committee of the Thirty”. Its members were thinkers, men of the law, scientists, religious officials, moderate politicians, landowners, merchants and financiers. The Wafd was invited to nominate two or three members but refused the invitation. It gave two reasons for its refusal: first, the number of members offered to the Wafd was too small and, second, he demanded that an elected constituent Assembly rather than a committee write the constitution. The Committee was nicknamed “Committee of the Naughties” by its opponents. Defenders of the constituent Assembly idea used, as one of their argument, the promise made in the program of Adly's Cabinet, formed in 1921, that drafting of a constitution was to be assigned to a national constituent Assembly. Sarwat was a member of this Cabinet. The partial answer to their argument, made by Sarwat in his speech to the Committee on the Constitution, on 11 April 1922, is a good illustration of the political climate of the times. Sarwat explained that the purpose of the constituent Assembly mentioned in the program of Adly's cabinet was but primarily to review any treaty with Britain and, then, draft a constitution. Now the situation was reversed. Drafting a constitution preceded any eventual treaty with Britain (the declaration of independence being unilateral and not a treaty). He then said, referring to the Wafd: “There are individuals who have been working for a while on promoting bad faith towards the Government, on minimizing the importance of where the country has arrived at and on seeding doubt about what we are about to encounter, so that if a national constituent Assembly met, it would be engulfed in these views and tendencies and its work would revert to opposition, obsessions and abeyance leading to evil consequences for the country. This, in spite of the country having obtained an important gain from the Declaration of Independence and its recognition by other countries. Save that the Egyptian question has not been settled yet, as there are still ahead of us negotiations which must enable Egypt to arrive at its full potential ”. Two views soon appeared within the committee; one willing to give the King enough rights to control partisan excesses and the other defending the principle that the people are the source of all powers. Rushdy, the chairman, who was close to Sarwat, tried to find a middle solution. While he was, like Sarwat, a defender of a representative democracy, he was also much aware that removing too many powers from the King would doom the exercise to failure. The King, who never liked the idea of Egypt becoming a constitutional monarchy, put pressure on Sarwat to refrain from including clauses that would diminish his powers. Sarwat, who had a strong personality, and was not such a person as to be led by the King did not accommodate all his demands. In addition, “The King had never been on friendly terms with Sarwat Pasha, who was not the Prime Minister of his choice”. By the end of July 1922, the relationship between them had soured to the point that “the High Commissioner [Lord Allenby] intervened to insist on a rapprochement with Sarwat”. Starting March 1922, following the appointment of the Sarwat Cabinet, there were seven assassinations attempts in a short period of time, which resulted in the death or serious injuries of British Employees in the Egyptian government. The perpetrators were not found. These unpunished assassinations led the British Government to officially object, through its High Commissioner to the Government of Egypt, “considering it responsible for these attacks and reserving the right to assess the suitability of the amount of compensation to be paid by the Government” Nevertheless, the assassination attempts continued until at least August 1922, despite a second strong letter sent by Allenby on July 20. It is worth mentioning that “On July 24 the Wafd made a false move in publishing a manifesto which directly counselled violence against the Ministry, and its supporters the British. Lord Allenby at once ordered the arrest of the signatories of this manifesto”. Saad was still in exile at that time. In response to the numerous assassinations and to the British objections, Sarwat, who was Minister of the Interior in his own Cabinet, took a number of repressive measures. He prohibited anti government political meetings, permanently closed two newspapers, temporary stopped the publication of two others and instructed newspapers not to mention the name of Saad or his exiled associates in their articles or news. These measures were unpopular and what made it worse for him was the arrest and imprisonment, on 25 July 1922, of seven members of the Wafd by the British military authority and their appearance in front a British military court under the accusation of printing and distributing leaflets inciting hate of the Government of His Majesty the King of Egypt. Their death sentence was commuted to seven years prison terms and large fines. They were released in May 1923. The seven year sentences for inciting hate were not coherent with the three years sentences for the attempted murder on Sarwat a few months earlier.

Либералды конституциялық партияның құрылуы

Либералды конституциялық партия ("ЛКП") 1922 жылғы қазанда, Сарват әлі премьер-министр болып тұрған кезде құрылды. Партияға 1921 жылғы сәуірде одан бөлініп шыққан Вафд мүшелері, сондай-ақ Саадтың көптеген қарсыластары кірді. Партияның алғашқы президенті Адли 1922 жылғы 30 қазанда партияның бірінші жалпы жиналысында сөйлеген сөзінде: «Біздің сияқты өркениетті ұлтты басқарудың дұрыс жолы – конституциялық жүйе ғана» деп мәлімдеді. Кейбіреулер премьер-министр Сарваттың партияға қосылып, Кабинетті ЛКП Кабинетіне айналдыруы керек деп ойлады, бірақ Сарват ЛКП-ның негізін қалаушысы болған жоқ және оған ешқашан қосылмады. ЛКП-ның тамырларын жақсырақ түсіну үшін, оның құрылу басында Вафд қозғалысы өз ұстанымдары мен іс-қимылдарында умерен болғанын еске алу қажет [жоғарыда, 1918 жылғы 13 қарашада Саад пен Лорд Уингейт арасындағы кездесуді қараңыз]. Бұл табиғи, өйткені оның көптеген мүшелері соғысқа дейінгі умерен Умма партиясының мүшелері болды. Бастапқыда Вафд умерен қозғалыс болды, тіпті одан бөлініп шыққандар да умерен болып қалды және одан кеткеннен кейін де саяси іс-қимылдарында солай болды. Сондықтан 1922 жылғы қазанда олар құрған Либералды конституциялық партияның Тәуелсіздік декларациясымен белгіленген шеңберде жұмыс істейтін умерен партия екенін табу табиғи. Вафдтың танымалдылығын ескере отырып, ЛКП-ның халықтан қолдау таппағаны таңқаларлық емес. Конституция жарияланғаннан кейін өтетін сайлаулар, әрине, 1922 жылғы қазанда Либералды конституциялық партияның құрылуын түсіндіруге болады. Дегенмен, нақты уақытты негізінен оның негізін қалаушылардың Сарватты, олардың қолдаушыларының біреуін патшаның қызметтен шеттетуін күтуі себеп болды. Олар сол кезде әңгіме болған патшаға адал партия құрылмас бұрын қимыл жасағысы келді.

Вафд пен Сарайының арасындағы қарым-қатынас

Патша мен Сарват арасындағы конституция бойынша келіспеушіліктер қарым-қатынасты нашарлатқанда, Сарай мен Вафд арасында Сарват кабинетіне қарсы жақындасу күшейді. Бұл жақындасуды Патша кеңсесінің басшысы Мұхаммед Тауфик Несим Паша бастады, оған бұрынғы министрлер мен Рушди, Адли, Сарват үштігінің саяси аренаны иеленуіне наразы болған достары қолдау көрсетті. Вафд болса, Несим басқаратын және Патша қолдауына ие болатын кабинет Саадты жер аударылудан босатады деп үміттенді. Саад жер аударылуда Рейтер агенттігіне берген сұхбатында Патшаға адал екенін және Ұлт пен Патшаға қызмет етуге ант берді. Бұл Вафдтың ұранына айналды. Соңынан Патша Вафдтың уақытша президентімен кездесіп, Сарват кабинетіне қарсы өте агрессивті мәлімдеме жасады.

Сарват кабинетінің отставкасы

Патша Сарватты да, оның өкілеттігін шектейтін конституцияны да ұнатпай, оны қызметтен алуды жоспарлады. Ол Вафдпен жақындасқан кездегі қарым-қатынасын, Судан туралы шарттарды және өзі ұйымдастырған қауіпсіздік жағдайын – Үкіметке ауыр сынға ұшырататын жағдайды пайдаланып, Сарватты отставкаға кетуге итермеледі. Вафд пен Сарай, әрқайсысы өз мүддесі үшін, конституцияға Суданға қатысты екі шартты енгізуді қолдады. Британдықтар бұл шарттарға қарсы болды, ал "Сарват-паша британдықтардың Суданға сілтеме жасау Египет конституциясына мүлдем орынсыз екенін жақсы түсінді. Бірақ ол келіссе, Сарай, Зағлулистер [Вафд] және, оның болжауы бойынша, тіпті өзінің саяси достары да оны атып өлтіруі мүмкін еді". Шындығында, осы соңғы фактор теңгерімді бұрды. Патша өзінің Вафдпен жақындасқанын шеберлікпен пайдаланып, оны ұлтшыл ретінде көрсетті. "Әрине, Адли-паша Суданға қатысты сілтемелерді ақтау мүмкін емес екенін түсінді, бірақ ол Зағлулистермен күресіп жатқандықтан, оларды өз еліне опасыздық жасаған деп айтуға оларға құқық беруге мүміндік ете алмады. [ ]. Соңында ол әрекетке көшіп, Сарваттың дұрыс екенін дәлелдеді және егер премьер-министр Судан мәселесінде британдықтардың тілегін орындаса, оның партиясы оны енді қолдамайтынын жариялады."

Конституция үшін күрес

Несим кабинеті бағдарламасыз құрылды және корольдің мүддесіне сай конституция жобасын өзгертуге кірісті. Бұл өзгерістердің ішінде халықтың биліктің көзі екенін көрсететін бапты алып тастау да болды. Сенаттың жартысы енді король тағайындауы тиіс еді. Сенат президентін король тағайындайтын болды, бұрын король мен кабинет бірлесіп тағайындаған болатын. Бұдан өзге, корольға екі палатаны тарату құқығы берілді. Сонымен қатар, Ұлыбританияның корольға жасаған қысымынан кейін, Несим кабинеті Суданға қатысты екі тармақты алып тастауға келісті. Отыздық комитет дайындаған бастапқы жобаға енгізілген бұл өзгерістер Несим кабинеті кезінде құпия сақталды. Кабинет 68 күн қызмет еткен соң 1923 жылдың 5 ақпанында отставкаға кетті. Адлиден жаңа кабинет құруға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін, бір айдан астам уақыттан соң, 1923 жылдың 15 наурызында бас судья Ехия Ибрагим Паша, сонымен қатар Несим кабинетінің мүшесі болған, кабинет құрды. Бұл бағдарламасыз әкімшілік кабинет болды. Ибрагим үкіметі конституцияны қарастыра бастағанда, Несим дайындаған бұрынғы өзгерістер жария болып кетті. (Рамдан 1, 391-бет.) Премьер-министр Ибрагим конституцияны жаңадан жазу үшін құрылтай жиналысын құруды ұсынды. Бұл саяси жағдайға орай мүмкін емес еді, сондықтан Конституция 1923 жылдың 19 сәуірінде Конституция комитеті дайындаған жоба бойынша, Суданға қатысты екі тармақ алынып тасталған күйінде қабылданды. Ибрагим кабинеті бір жарым ай билік еткен соң сол күні отставкаға кетті. Он бір күннен кейін, 1923 жылдың 30 сәуірінде Сайлау заңы қабылданды.

Саад Зағлул кабинеті

1923 жылдың 31 наурызында, конституция қабылданғанға дейін шамамен екі апта қалғанда, британдық Сыртқы істер министрлігі Саадты денсаулығына байланысты жер аударылудан босату туралы хабарлады. Ол Францияға сапар шекті және алты айдан астам уақыт сонда тұрды. 1923 жылдың 17 қыркүйегінде Саад жиырма айдан астам уақыт болмағаннан кейін Мысырға оралды. Конституция мен Сайлау заңы қабылданғаннан кейін сайлау кампаниясы Саадсыз басталды және сайлау күніне дейін, 1924 жылдың 12 қаңтарына дейін шамамен тоғыз айға созылды. Сайлауда Вафд партиясы үлкен жеңіске жетті, Депутаттар палатасының орындарындағы 90% -ын иеленді. Патша жеңіске жеткен партияның төрағасы Саадтан үкімет құруды сұрады. Саад 1924 жылдың 28 қаңтарында Мысыр Конституциясы бойынша алғашқы премьер-министр болды. Саад 1924 жылдың қаңтарында премьер-министр болысқаннан кейін, Рамзи Макдональдтың Ұлыбританиямен келіссөздер жүргізу туралы ұсынысын қабылдады. Макдональд Саадтың кабинетін құрған айдың басында Ұлыбританияда азшылықтағы Лейбористік үкіметтің премьер-министрі болды. Бұл қысқа келіссөздер (1924 жылдың қыркүйек-қазан айлары) нәтижесіз аяқталды, Саадтың Мысырдағы саяси беделін әлсіретті. Патша бұл әлсіздікті пайдаланып, Саадты қызметтен шеттетуге тырысты. Бірақ Саад жағдайды жақсырақ шешіп, 1924 жылдың 15 қарашасында отставкаға кетті. Ол Саадты қолдаған халықтың қысымымен патшамен келісімге келгеннен кейін отставкасын кері қайтарды. 1924 жылдың 19 қарашасында, Саад отставкасын кері қайтарғаннан екі күн өткен соң, Мысырдың саяси және конституциялық өміріне маңызды әсер ететін оқиға болды. Англо-Мысыр армиясының (Сырдар) британдық бас қолбасшысы және Суданның генерал-губернаторы генерал-майор сэр Ли Стак Каирде қаза тауып, өлтірілді. Бұл оқиға британ үкіметінің Мысыр үкіметіне екі "ескерту" түрінде талаптар қоюына себеп болды. Бұл талаптар премьер-министр Саадқа қабылдауға келмейтін болды, ол 1924 жылдың 23 қарашасында тағы да отставкаға кетті.

Конституцияға қайшы ереже

Саад отставкаға кеткен күні патша Ахмет Зейвар пашаны премьер-министр етіп тағайындады. Зейвар жылдам әрекет етті. Бір апта ішінде ол сэр Ли Стек қатылынан кейін британдықтардың талаптарын қабылдады. Сонымен қатар, ол патшадан 30 күнге депутаттар палатасын жұмыстан тоқтатуды өтінді. Палата жұмысы тоқтатылған мерзімнің бірінші күнінен бір күн бұрын, ол патшадан оны таратуды талап етті. Палата 1924 жылдың 24 желтоқсанында таратылды, ал жаңа палатаның отырысы 1925 жылдың 6 наурызына белгіленді. Вафд сайлауда жеңіске жетті – 116 депутатқа 87 депутат қарсы болды, бірақ осы нәтижелерге қарамастан, Зейвар 1925 жылдың 13 наурызында Вафд емес партиялар сайлауда жеңіске жетті деп жалған мәлімдеді және үкімет құрамын қарапайым өзгертумен айналысты. Сол күні кешке премьер-министр Зейвар отставкаға кетті. Патша отставканы қабыламады. Бұдан әрі, Зейвардың ұсынысы бойынша ол палатаны таратып, жаңа сайлау шақырды. Үш күннен кейін, Зейвардың ұсынысы бойынша патша сайлауды қайтадан тоқтатты. Себебі, ағымдағы сайлау заңы тиісті өкілдікті қамтамасыз етпейтіндей болды, сондықтан оны өзгерту қажеттігі айтылды. Ел енді конституцияға қайшы бағытта басқарылып жатты. 1925 жылдың екінші жартысында ел бір саяси дағдарыстан екіншісіне ауысты. Саяси билігі ең танымал партия болуына негізделген Вафд, саяси өмір тоқтап қалғаннан кейін ықпалын азайта бастады. Нәтижесінде, оның кейбір мүшелері Либералды конституциялық партиямен келісуге тырысты. Депутаттардың 1925 жылдың 21 қарашасында палатада кездесуге тырысуы патша тарапынан тоқтатылды. Оның орнына кездесу Континенталь қонақ үйіне көшірілді. Бұл партиялар арасындағы келісімнің ресми басталғанын білдірді. 1926 жылдың қаңтарында партиялар коалициясы Бірлескен партиялардың атқару комитетін құру арқылы ресмилендірілді. Содан кейін оқиғалар жылдам дамыды. Бірлескен партиялар сайлауды бойкот жариялап, Ұлттық құрылтай шақырды. 1926 жылдың 19 ақпанында мыңнан астам адам жиналды. Саад құрылтайға төрағалық етті және Адли мен Сарватпен бірге (суретте) трибунаға отырды. Қызу пікір алмасудан кейін құрылтай 1924 жылғы заңға сәйкес тікелей сайлау өткізуді талап етті. Британдықтардың қысымымен үкімет патшадан сайлау шақыруға рұқсат алды. Осылайша конституциялық дағдарыс аяқталды.

On the day Saad resigned, the King appointed Ahmed Zeiwar Pasha as Prime Minister. Zeiwar moved quickly. Within a week, he accepted the British demands made following the assassination of Sir Lee Stack. He also requested that the King suspends the Chamber of Deputies for 30 days. One day before the end of the suspension period and for no good reason, he requested that the King to dissolves it. The Chamber was dissolved on 24 December 1924, with 6 March 1925 set as the date for the new Chamber to convene. The Wafd won the elections 116 87 but, despite these results, Zeiwar announced falsely on 13 March 1925 that non Wafd parties won the election and proceeded with a mere reshuffle of the Cabinet. On that evening, Prime Minister Zeiwar resigned. The King refused the resignation. Furthermore, on the recommendation of Zeiwar, he dissolved the Chamber and called for new elections. Three days later, on the recommendation of Zeiwar again, the King cancelled the election. The excuse was that the current Election Law needed to be changed as it was not ensuring proper representation. The country was now governed unconstitutionally. The second half of 1925 saw the country moving from one political crisis to another. The Wafd, whose political power was based on being the most popular party, found its influence diminished, now that political life was paralyzed. As a result, some of its members sought a reconciliation with the Liberal Constitutional Party. An attempt by the deputies to meet in the chamber on 21 November 1925 was thwarted by the King. Instead, the meeting was moved to the Continental Hotel. This signaled the official start of a reconciliation among the parties. A coalition of parties was formalized in January 1926 by the creation of the executive committee for the Coalesced Parties. From there on, events moved fast. The coalesced Parties announced the boycott of the elections and called for a National Congress to meet. A Congress of over one thousand persons met on 19 February 1926. Saad led the Congress and sat at the podium with Adly and Sarwat on his sides (see picture). After a hot debate, the Congress called for, among other things, direct elections to be held according to the 1924 law. The Government, under pressure from the British, obtained from the King to call an election. This ended the constitutional crisis.

Конституциялық биліктің қайта оралуы

Сайлау 1926 жылдың 22 мамырына белгіленді. Біріккен партиялар алдын ала 160 орынды Вафд партиясына, ал 45 орынды Либералды конституциялық партияға беруге келісім берді. Сайлаудың күтілетін нәтижелері үкіметті Саад басқаратын Вафд кабинетіне жол ашып, отставкаға кету туралы жариялауға мәжбүр етті. Саадқа тарихи антагонизммен қараған британдықтар, әскери күш көрсету қаупін де қолданып, оның кабинет құруына барлық тәсілмен кедергі келтіруге тырысты. Саад денсаулығының нашарлауын айтып, кабинет құрмайтынын мәлімдеді. Оның орнына ол Адли мен Сарватпен келісіп, Адли кабинетті басқарады, оған Вафд мүшелері мен Либералды конституционалистер кіреді деп шешті. Бұл туралы ол өзінің құрметіне Континенталь қонақүйінде өткен кеште (оң жақ суретті қараңыз) хабарлады. 1926 жылдың 7 маусымында король Адлиден кабинет құруды сұрады (сол жақ суретті қараңыз). Бұл кабинет «коалициялық кабинеттер» деп аталатын екі кабинеттің біріншісі болды (бірақ Вафд депутаттар палатасында көпшілікке ие болғандықтан, бұл атау шартты болды. Саад оны коалициялық кабинет деп атауға құлшынбады). Сарват Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Үш күннен кейін Саад Депутаттар палатасының төрағасы болып сайланды. Бұл кабинеттің мақсаты конституциялық билікті нығайту, ішкі мәселелерді шешу және британдықтармен қақтығыстан аулақ болу болды. Сарват депутаттар палатасына мәлімдегендей, оның мақсаты британдықтармен жаңа келіссөздерді бастау үшін жағдай жасау еді. 1927 жылдың 18 сәуірінде премьер-министр Адли парламенттегі ұсақ-түйек мәселе бойынша пікірталасқа сылтау келтіріп, кабинетінің отставкаға кететінін күрт жариялады. Бірақ, нақты себеп Вафдтың радикальды топтарының қысымы болды, олар оны (әсіресе әскерге қатысты) тым экстремистік саясатқа итермеледі. Саад Адлидің шешімін өзгертуге тырысты, бірақ сәтті болмады. «Олар [Заглул және орталық Вафд мүшелері] ішкі тартысқа құштар болмағандықтан, Сарват пашаны қабылданатын премьер-министр ретінде ұсынды және тіпті ол үшін маңызды деп санайтын талаптарға келісті».

The elections were called for 22 May 1926. The Coalesced Parties agreed publicly in advance to guarantee 160 seats to the Wafd Party and 45 to the Liberal Constitutional Party. The expected results of the elections forced the Cabinet to announce its pending resignation, opening the door for a Wafd Cabinet headed by Saad. The British who had a historical animosity against Saad tried by all means, including the threat of a military show of force, to prevent him from forming a cabinet. Saad, alleging health reasons, announced that he was not forming a cabinet. Instead, he agreed with Adly and Sarwat that Adly should head the Cabinet, which would include Wafdists and Liberal Constitutionalists. He announce it at a banquet given in his honor at the Continental Hotel (see right picture). On 7 June 1926, the King asked Adly to form a cabinet (see left picture). This Cabinet was the first of two so called Coalition Cabinets (somewhat of a misnomer, since Wafd had won the majority in the Chamber of Deputies. Saad was reluctant to call it a coalition Cabinet). Sarwat was appointed Minister of Foreign Affairs. Three day later Saad was elected President of the Chamber of Deputies The focus of this cabinet was to consolidate constitutional rule, address internal issues and avoid confrontation with the British. Its purpose was to clear the way to start new negotiations with the British, as Sarwat indicated to the Chamber of Deputies. On 18 April 1927, using as excuse a debate on a trivial matter in Parliament, Prime Minister Adly abruptly announced the resignation of his cabinet. The real reason, though, was the mounting pressure from Wafd extremists pushing towards policies (specifically related to the Army) that were too extreme for him. Saad tried unsuccessfully to change Adly's mind. “So little were they [Zaghlul and the moderate Wafdists] inclined for internecine strife that they put forward Sarwat Pasha as an acceptable Prime Minister, and even agreed to the conditions which he laid down as essential to him”.

Екінші Сарват кабинеті (19271928)

1927 жылы 26 сәуірде патша Сарватты үкімет құруға шақырды. Ол өзіне Ішкі істер министрлігін қалдырды. Бұл үкімет екі күтпеген мәселемен бетпе-бет келді: құрылғаннан кейін бір ай ішінде туған Армия дағдарысы және күтпеген жерден басталган Мысыр мен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынастар жөніндегі Сарват Чемберлен келіссөздері.

Әскер дағдарысы

Премьер-министр болғаннан кейін бір ай өткен соң, Сарват Мысыр мен Ұлыбритания арасындағы қақтығысқа, Әскери дағдарысқа қатысты. Бұл дағдарыстың бастауы 1924 жылы Сырдардың қаза тауып, және, ең бастысы, Ұлыбритания үшін Мысыр армиясын бақылауда ұстаудың маңыздылығына байланысты еді, бұл Мысырдың Үндістанға қауіпсіз жол болуын қамтамасыз ететін. Дағдарысқа назар аударған 1927–28 жылдарғы бюджет, Вафд депутаттарына Армия комитетінің кіші комитеті арқылы армияның күштерін арттыру және британдық бақылауды азайту шараларын ұсынуға мүмкіндік берді. Британдықтардың пікірінше, «біз күші зор өскен, біздің бақылауымыздан толығымен алыс, тіпті Вафд сияқты радикалды саяси партияның қарқынды үгітінен әсерленген Мысыр армиясымен бетпе-бет келдік». Армия Вафдты қолдады деген рас. Британдықтар үшін, Вафд депутаттарының бұл әрекеті шектен шықты. Британдық жоғарғы комиссары лорд Ллойд Сарватты Ұлыбританияның ұстанымын түсіндіруге тырысты. Жауап ретінде Сарват 1926 жылғы 24 мамырда оған хат жолдады, онда құқықтық тұрғыдан алғанда, Мысыр үкіметінің позициясы армия мәселелері 1922 жылғы 28 ақпандағы Декларацияның сақталған баптарына жатпайтынын және Мысыр осы мәселеде дербес шешім қабылдауға құқылы екенін мәлімдеді. Британдықтардың жауабы тез болды. 1926 жылғы 31 мамырда Ллойд «Сарват-пашаға Ұлыбритания үкіметінің көзқарасын және талаптарын қамтитын ресми нота тапсырды». Алты талап қойылды. Бұл депутаттар палатасының кіші комитетіне ұсынылған бастаманы күшін жоятын еді. Сарваттың жауабын күтіп отырған Ллойд, кейін түсіндіргендей, «алауыздықтар тууы мүмкін екенін ескере отырып, сақтық шарасы ретінде Александрияға соғыс кемесін жіберуге мәжбүр болды. Бұл кеменің келуі қауіптің белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін еді, бірақ мен адам өмірін қауіпке тігуге дайын емес едім». Осылайша дағдарыс аяқталды.

A month after he became Prime Minister, Sarwat found himself dealing with an acute crisis between Egypt and Britain, the Army Crisis. This crisis had its roots back to the 1924 assassination of the Sirdar and, more fundamentally, to the importance for Britain to keep the Egyptian Army under its control, ensuring Egypt as a safe passage to India. Focusing on the crisis, the 1927–28 budget was an opportunity for some Wafd deputies to propose, through a subcommittee of the Army Committee, measures to enhance the resources of the Army while reducing British oversight of it. According to the British, “ we were faced with the prospect of an Egyptian Army, much increased in strength, and not only removed from any possibility of control by us, but saturated as the result of intensive propaganda with the political influence of an extreme political party [meaning the wafd]”. It was generally true that the Army supported the Wafd. For the British, this move from some of the Wafd Deputies crossed a red line. The British High Commissioner, Lord Lloyd tried to convince Sarwat of Britain's point of view. In response, Sarwat sent him a note on 24 May 1926 indicating that, from a legal point of view, the position of the Government of Egypt was that Army matters do not fall under the reserved points of the Declaration of 28 February 1922 and that Egypt is free to make decisions about it. The British answer was swift. On 31 May 1926, Lloyd “handed to Sarwat Pasha an official note embodying the views and demands of His Majesty's Government”. There were six demands. These would have resulted in thwarting the initiative proposed to the sub committee of the Chamber of deputies. Waiting for Sarwat's reply, Lloyd, as he later explained, “ was compelled in view of the possibility of disturbance to request the despatch of a warship to Alexandria as a precautionary measure. That the arrival of this ship might be regarded as a threat was an inevitable conclusion, but I was not prepared to risk lives”. This ended the crisis.

Сарват-Чемберлен келіссөздері

1927 жылдың шілдесінде Сарват күтпеген жерден британдықтармен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Армия дағдарысы шешілгеннен кейін Сарват саяси тұрғыдан күшті жағдайда болды және Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі британдық мүдделерді қорғайтын, орташа египеттік үкіметпен келісімшарт жасасу мүмкіндігін пайдаланғысы келді. Мүмкіндік 1927 жылдың шілдесінде премьер-министр Сарват корольді Ұлыбританияға ресми сапармен бірге алып барған кезде туды. Сарваттың Лондонға келгенінен бастап, кейін болған оқиғалар британдық мемлекеттік хатшы мен британдық жоғарғы комиссардың осындай келіссөздерді бастау уақытына қатысты әртүрлі пікірлерін көрсетті. Жоғарғы комиссар лорд Ллойд келіссөздерді бастамас бұрын күту қажет деп есептеді және осы ұсынысты Египет үкіметі беруі керек болды. Алайда, мемлекеттік хатшы сэр Остин Чемберлен күшті Сарват кабинетінен дереу пайда көруге тырысты және Ллойдпен координациясыз әрекет етті. "Мен мемлекеттік хатшыдан келіссөздер кез келген уақытта мүмкін болса, олар Лондонда емес, Египетте өтетінін нақты естіген едім". Сондай-ақ, "Мемлекеттік хатшының Саруат пашамен осы сапар барысында келіссөздер жүргізбеу ниеті анық жазылған" болғанымен, тарихи факт бойынша келіссөздер келесі күні басталды, ал екі күннен кейін, 15 шілдеде, келісімшарттың жобасы дайын болды. 18 шілдеде Сарват паша тағы да Сыртқы істер министрлігіне барып, өзі дайындаған келісімшарт жобасын ұсынды. Мемлекеттік хатшының күтпеген қадамы оқиғалардың тізбегін бастады. 12 шілдеде Сарватпен алғашқы кездесуінде Чемберлен Египеттегі британдық мүдделерді түсіндірді және Ұлыбритания мен Египеттің мүдделерін қорғайтын келісімге қол жеткізуге үміттенді. Чемберлен түсіндіргендей, келісімге қол жеткізбеу сөзсіз Ұлыбритания күшпен шешуге мәжбүр болатын дағдарысқа әкелер еді. Содан кейін ол Сарваттан екі ел арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келісімшарт жобасын ұсынуын талап етті, бұл ұзақ және қиын келіссөздердің бастауы болды. Осы келіссөздер барысында маңызды салдарлары бар оқиға болды. 1927 жылдың 23 тамызында ұлттық қайраткер және көпшілік Вафд партиясының жетекшісі Саад Заглул паша Египетте қайтыс болды. Келіссөздер кезінде және өліміне дейін Саад Сарватпен келіссөздер туралы ақпарат алмасып тұрды. Партия жаңа басшыны сайлауға үш апта уақыт кетті. Жаңа басшы Мостафа Эль Нахас паша радикализмімен танымал болды, бұл партияның революциялық бағытын сақтап қалуына кепілдік берді. Британдық жоғарғы комиссар лорд Ллойд келіссөздерді тоқтату керек деп ойлады, өйткені "Заглул – Англиямен келісімшартқа қолдау көрсетіп, оның қабылдануын қамтамасыз ете алатын жалғыз адам еді. Оның өлімімен мұндай қабылдану мүмкіндігі күрт төмендеді". Ол сондай-ақ Сарватты қолдаған Либералды-демократиялық партияның Заглулдың өлімінен кейін жетекшілікке ие болуға мүмкіндігі бар екенін және келіссөздерді тоқтату осы мақсатқа көмектесер еді деп санады. Сыртқы істер министрлігі жергілікті өкілдерінің пікірін ескермей, алға жылжуды қалады. "Қызығы, бұл ойлар Лондонда келісімшарт келіссөздерін жеделдету үшін аргумент ретінде пайдаланылды, бірақ келісімге қол жеткізу перспективасы қазірдің өзінде шалқасынан төмендегенін түсінді". Египет тарапынан қарағанда, Саадтың өлімі Сарваттың мақсатына кедерес келтірген жоқ. Керісінше, ол келіссөздерді қайта бастауға талап етті және 1927 жылдың қазан айының соңында осы мақсатта Лондонға оралды. Келіссөздер ұзақ және қиын болды. Сарваттың айтуынша, "Біз көп қиындықтар мен азапсыз алға жылжуға мүмкіндік таппадық". 1928 жылдың 6 ақпанында мемлекеттік хатшы Чемберлен Сарватқа қаулыға толы хат жолдады. Келісімге әлі қол жеткізілмегеніне қарамастан, ол келісімшарт жобасын Египет үкіметінің қол қоюына ұсынуды талап етті. 24 ақпанда осыған ұқсас екінші хат жіберілді. Сарват, министрлері мен Вафдтың жаңа басшысы Эль Нахастың да қысымына ұшырағандықтан, толық емес келісімшарт жобасын Нахасқа ұсынудан басқа амалы қалмады. Оны зерттегеннен кейін Нахас пен оның партиясы құжатты қабылдамады. 1928 жылдың 4 наурызында Министрлер кабинеті келісімшарт жобасын қабылдамады. Сол күні Сарват Жоғарғы комиссар арқылы Сыртқы істер министрлігіне бас тарту туралы хабарлады және патшаға отставкасын ұсынды.

In July 1927, Sarwat found himself unexpectedly negotiating with the British. Following the resolution of the Army crisis, Sarwat was politically in a stronger position and the British Foreign office wanted to take this opportunity to negotiate a treaty with a moderate Egyptian Government, which would safeguard British interests. The opportunity arose when Prime Minister Sarwat accompanied the King on his official visit to Britain in July 1927. The events unfolding upon and after Sarwat arrival in London reveal the different views held by the British Secretary of State and the British High Commissioner regarding the timing of initiating such negotiations. While the High Commissioner, Lord Lloyd believed that there should be a waiting period until such negotiations could begin and it up the Government of Egypt to make the request. Nevertheless, the Secretary of State, Sir Austen Chamberlain moved immediately to benefit from the stronger Sarwat cabinet and did so without coordination with Lloyd. “I had had also the definite assurance of the Secretary of State that if at any time negotiations should appear to be possible, they would be conducted in Egypt not in London” Also, the negotiations where not planned or prepared in advance. “In spite of the Secretary of State's clearly recorded intention not to negotiate with Sarwat Pasha “during this visit”, the historical fact is that negotiations were begun the very next day, and two days afterwards July 15 a detailed treaty was actually in draft. On July 18 Sarwat Pasha called again at the Foreign Office and communicated a draft treaty which he on his side had drafted”. The unplanned overture of the Secretary of State initiated a sequence of events. In his first meeting with Sarwat on 12 July, Chamberlain clarified British interests in Egypt and hoped that an agreement was possible that would safeguard both Britain and Egypt's interests. The lack of agreement, explained Chamberlain, would inevitably result in an eventual crisis that Britain would have to resolve by force. He then insisted that Sarwat, to the latter's surprise, present him a draft treaty to normalize the relations between the two countries. This marked the beginning of long and arduous negotiations, during which an event with major consequences happened. On 23 August 1927, Saad Zaghlul Pasha, national icon and Leader of the majority Wafd Party died in Egypt. During the negotiation and until his death, Saad had been in communication with Sarwat about the negotiation. It took three weeks for the party to elect Mostafa El Nahas Pasha as new leader. The new leader was known for his extremism, guaranteeing that the Party would maintain its revolutionary approach. Lord Lloyd, the British High Commissioner, was of the view that the negotiations should be suspended as “Zaghlul had been the one person whose support of a treaty with England could have ensured its acceptance. With his death, the possibility of such acceptance was rendered indefinitely more remote”. He also saw that the Liberal Democratic Party, which supported Sarwat, had a better chance to secure the lead after Zaghlul's death and that a suspension of the negotiations would help to that end. The foreign office, not listening to its people on the terrain, wanted to move forward “Curiously enough, these considerations were used in London as an argument in favor of pressing forward the treaty negotiations, although it was realized that the prospect of securing the treaty was now remote”. On the Egyptian side, the death of Saad did not discourage Sarwat from his aim. On the contrary, he was the one who insisted on resuming the negotiations. and returned to London at the end of October 1927 to do so. The negotiations were long and arduous. According to Sarwat “We were not moving forward without a lot of hardship and suffering”. On 6 February 1928, Secretary of State Chamberlain sent a threatening letter to Sarwat. Despite no agreement having yet been reached, he demanded that the draft treaty be presented as is to the Egyptian Government for signature. This was followed by a second similar letter on 24 February. Sarwat, being also pressured by his Ministers and by El Nahas, the new leader of the Wafd, had no choice but to submit the incomplete draft treaty to Nahas. After studying it, Nahas and his party rejected the document. On 4 March 1928, The Cabinet rejected the draft treaty. On the same day, Sarwat informed the Foreign office through the High Commissioner of the rejection and presented his resignation to the King.

Сарваттың өлімі (1928)

Әбдел Халек Сарват-паша 1928 жылғы 22 қарашада Парижде жеке сапары барысында 55 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның әйелі мен ұлы Мұстафа оның қасында болды. Оның мәйіті Александрияға келгеннен кейін және пойызбен Каирге жеткізілген соң ұлттық салтанатты жерлеу рәсімінен өткізіліп, Каирде жерленді.

Отбасылық өмір

Әбдел Халек Сарват Фатма Садекке үйленген, ол одан бір жыл кейін қайтыс болды. Олардың алты баласы болды: төрт ұл – Исмаил (1898–1969), Ахмет (1900–1990), Мұстафа (1902–1960) және Азиз (1903–1983), және екі қыз – Енаят пен Нехмат. Экономика саласында ол экономикалық либерализмді қолдады, ал әлеуметтік тұрғыдан жеке адамның бостандығына құрмет көрсетуді қажет деп есептеді. Мұндай партия құру туралы алғашқы ой 1921 жылдың тамызында, Адли-Керзон келіссөздері қиындыққа тап болғанда туды. Қыркүйек айында Адлидің жақтастары Сарватқа партия құру туралы ұсыныс жасады. Ол бұл ұсынысты Адлиге жеткізді, бірақ ол бастапқыда одан бас тартты, өйткені бұл оның және Саадтың жақтастары арасындағы қақтығысты күшейтеді деп ойлады. Екі күннен кейін Адли пікірін өзгертті, египеттіктер революцияға дайын емес екеніне және тұрақты күш-қуат пен ресурстарды қажет ететін бейбіт шешімге мұқтаж екеніне сене бастады. Партия 1922 жылдың қазан айында, бірінші Сарват кабинетінің отставкаға кетуінен бір ай бұрын ресми түрде құрылды. Кейбір есептеулерге сәйкес, құрылған кезде оның жетекшілерінің 56%-ы ірі жер иелерінен, ал 30%-ы қалалық орта таптан шыққан. Сарват партияға өз үкіметінің толық материалдық-техникалық қолдауын көрсетсе де, шындығында Сарват пен ЛДП арасындағы қарым-қатынас екіұшты болды. Бір жағынан, ол партияның негізін қалаушылармен либерализм, орташалық және Египеттің тәуелсіздігіне қадамдық жолмен қол жеткізу, сондай-ақ көппартиялық конституциялық билікке сенімділік туралы ұстанымдарымен бөлісті. Сарват пен партия бір-бірін саяси тұрғыдан қолдады. Екінші жағынан, ол партиядан, әсіресе 1922 жылы кабинеті отставкаға кеткеннен кейін, қашықтық сақтағысы келді. Осы танысу Сарват пен Таха Хусейннің өмір бойына созылған достығының бастамасы болды. Бұл достықтың негізі екеуінің де либералдық ойлауға деген ортақ сенімі болды. Кейінірек, 1923 жылдың желтоқсанында, Египет университеті Фуад I университетіне қосылғанда, Египет университетінің президенті Лұтфи Эль-Саид қосылу шарты ретінде Таха Хусейннің жаңа университеттің гуманитарлық факультетінде профессор болып тағайындалуын талап етті. Соңында осылай болды. Таха Хусейн араб әдебиеті тарихынан алғашқы лекциясын оқығанда, оны Сарват таныстырды. Екіншіден, Исламға дейінгі поэзияның Исламға дейінгі адамдардың рухани және зияли жағдайының және тіпті Исламға дейінгі араб тілінің дұрыс бейнесі болып табылатындығына күмән болды. Кітаптың жарық көргенінен кейін көпшілік наразылықтарға шықты, өкілдер палатасының мүшелері тарапынан шабуылдар жасалды, Таха Хусейннің университеtten шығарылуын талап етті және аудандық прокурорға ресми шағымдар түсті. Сарват Адли коалициялық үкіметінде Сыртқы істер министрі болған кезде дау қызып, Сарват Таха Хусейнге мәселе біраз реттелгенше кетіп қалуға кеңес берді. Бірнеше шағымнан кейін аудандық прокурор тергеуді бастады, ол Таха Хусейннің болмауына байланысты кешіктірілді. Тергеу 1926 жылдың 17 қазанында басталды және 1927 жылдың 30 наурызында қозғалыссыз қалды. Екі айдан соң Сарват премьер-министр болды, ал дау әлі де жалғасып жатты. Сарваттың досы болған Таха Хусейн либералдық-демократиялық партияға, негізінен либералдық идеяларды қолдағандықтан, жақсы қарым-қатынас танытты. Нәтижесінде, дау бір жағынан діни мекемелер мен Вафд партиясының жақтастары, екінші жағынан либералдық-конституциялық партияның жақтастары арасындағы қақтығысқа айналды. Қаһиренің орталық бөлігіндегі ірі көшелердің бірі Әбдел Халек Сарват көшесі деп аталады. Александрияда трамвай станциясы және оның жазғы үйі орналасқан көше де оның есімімен аталады. Гизада Каир университетімен солтүстіктен шектесетін көше, қазір Ахмед Зувайл көшесі деп аталады, бұрын Сарват көшесі деп аталған. Сол көшенің батыс жағында жақында салынған ұзын эстакада Сарват көпірі деп аталды.

Abdel Khalek Sarwat was married to Fatma Sadek, who died a year after him. They had six children, four boys: Ismail (1898–1969), Ahmed (1900–1990), Mustapha (1902–1960) and Aziz (1903–1983) and two girls: Enayat and Nehmat. On the Economy, it promoted economic liberalism and socially it believed in the respect of individual freedoms. The first idea about forming such a party sprang in August 1921, when the Adly Curzon negotiations were in trouble. In September, supporters of Adly approached Sarwat with their idea to form a party. The latter presented it to Adly, who initially rejected it, worrying that it would deepens the rift between his supporters and Saad's. Two days later, Adly changed his mind, believing that Egyptians were not ready for a revolution and that there was a need for a peaceful solution which required sustained efforts and resources. The Party was officially founded in October 1922, one month before the resignation of the first Sarwat cabinet. According to some calculations, when founded, 56% of its leadership was from large land owners while 30% was from the urban middle classes. Although Sarwat gave to the Party the full logistic support of his Government, In fact, the relation between Sarwat and the LDP was ambivalent. On one hand, he shared with the Party founders their beliefs of liberalism, moderation and gradual achievement of Egypt's independence and their belief in a multiparty constitutional rule. Sarwat and the Party supported each other politically. On the other hand, he wanted to maintain a distance from the Party, especially after his Cabinet's resignation in 1922, This introduction was the beginning of a lifetime friendship between Sarwat and Taha Hussein. The basis of this friendship was a common belief by the two men in liberal thinking. Much later, in December 1923, when the Egyptian University accepted to merge into the to be created University of Fouad I, Lutfi El Sayed, the then President of the Egyptian University, put as a condition to the merger, the appointment of Taha Hussein as Professor in the faculty of Arts of the new University. This is what ended up happening. On his first lecture as Professor of History of Arabic Literature, Taha Hussein was introduced by Sarwat. Second, that there were doubts about pre Islamic poetry as a proper representation of pre Islamic mental and spiritual state and even pre Islamic Arabic language. The publication of the book led to public demonstrations and attacks by members of the house of representative, demands that Taha be fired from the University and official complaints to a District Attorney. By the time Sarwat became Minister of Foreign Affairs in the Adly coalition Government, the controversy was heated and Sarwat advised Taha Hussein to go away until matters settled a bit. Following several complaints, a District Attorney opened an investigation, which was delayed because of the absence of Taha Hussein. The investigation effectively started on 17 October 1926 and ended at on 30 March 1927 without any charges being filed. Less than two month later, Sarwat became Prime Minister while the controversy was still raging. Taha Hussein who was a friend of Sarwat, was sympathetic to the Liberal Democratic Party, mainly because it espoused liberal ideas. As a result, the controversy became a confrontation between the religious establishment and supporters of the Wafd Party on one hand and supporters of the Liberal Constitutional Party on the other,

Abdel Khalek Sarwat street, a major street in downtown Cairo is named after him. In Alexandria, a tramway station bears his name as well as a street, on which he had his summer home, both in the neighborhood named after him. In Giza, the street bordering Cairo University on the north, now called Ahmed Zuwail Street, was called Sarwat street. A long overpass, recently built at the western end of that street is named Sarwat Bridge.

Асылданған деректер

Asfour (1996) бойынша. عصفور, جابر, على هامش كتاب, مجلة العربي, العدد, ٤٥٢ шілде 1996
Chalabi (1972). Шалби, Хари, Тах Хусейннің соты, Араб ұйымы, Бейрут 1972
Deeb (2009). Деп, Мариус Камил, Египеттің және оның қарсыластарының есептік саясаты 1919–1939 жж., Аударма ұлттық орталығы, Каир 2009
El Meligui (1989). Мүлиджи, Мухаммед Ахмед, Абдул-Хак Тәурат және оның Египет саясатындағы рөлі, Египет кітапханасының жалпы құрамы, Каир 1989
El Rafei (1987 1). Рафай, Абдул Рахман, 1919 жылғы революция, төртінші басылым, Каирдегі білім үйі, 1987
El Rafei (1987 2). Рафай, Абдул Рахман, Египет революциясынан кейін, 1-том, төртінші басылым, Каирдегі білім үйі, 1987
El Shelek (1982). Шалқ, доктор Ахмад Зкрия, Конституциялық Азаттар партиясы 1922–1953 жж., Бірінші басылым, Дара-Маъриф, Каир 1982
Heikal (2014). Хекл, Мұхаммед Хусейн, Египеттік және батыстық аудармалар, Бірінші басылым, Хандви, Каир 2014
Hussein (1998). Хусейн, доктор Тах, Жас поэзия туралы, Екінші басылым, Дара-Маъриф баспасы және жариялауы, Суса, Тунис 1998
Lloyd (1970). Ллойд, Лорд, Кромерден бергі Египет, ІІ том, AMS Press, Нью-Йорк 1970
Ramadan (1998 1). Рамазан, д-р Абдул Азим, Египеттегі ұлттық қозғалыстың дамуы, Үшінші басылым, 1-том, Жалпы кітаптар бас басқармасы, Каир 1998
Ramadan (1998 2). Рамазан, д-р Абдул Азим, Египеттегі ұлттық қозғалыстың дамуы, Үшінші басылым, 2-том, Жалпы кітаптар бас басқармасы, Каир 1998
Vatikiotis (1985). Ватикиотис, П.Ж., Египет тарихы, Вайденфельд және Николсон, Лондон 1985

Asfour (1996). عصفور، جابر، على هامش كتاب، مجلة العربي، العدد، ٤٥٢ يوليو ١٩٩٦
Chalabi (1972). شلبي، خيري، محاكمة طه حسين، المؤسسة العربية، بيروت ١٩٧٢
Deeb (2009). ديب، ماريوس كامل، السياسة الحسابية في مصر الوافدة وخصومه ١٩١٩ – ١٩٣٩ المركز القومي للترجمة، القاهرة ٢٠٠٩
El Meligui (1989). المليجي، مشرفة محمد أحمد، عبد الخاق ثروت ودوره في السياسة المصرية، الهيئة المصرية العامة للكتاب، القاهرة ١٩٨٩
El Rafei (1987 1). الرافعي، عبد الرحمن، ثورة ١٩١٩، الطبعة الرابعة، دار المعارف، القاهرة ١٩٨٧
El Rafei (1987 2). الرافعي، عبد الرحمن، في أعقاب الثورة المصرية، الجزء الأول، الطبعة الرابعة، دار المعارف، القاهرة ١٩٨٧
El Shelek (1982). الشلق، دكتور أحمد زكريا، حزب الأحرار الدستوريين ١٩٢٢ ١٩٥٣، الطبعة الأولى، دار المعارف، القاهرة ١٩٨٢
Heikal (2014). هيكل، محمد حسين، تراجم مصرية وغربية، الطبعة الأولى، هنداوي، القاهرة ٢٠١٤
Hussein (1998). حسين، الدكتور طه، في الشعر الجاهلى، الطبعة الثانية، دار المعارف للطباعة والنشر، سوسة، تونس ١٩٩٨
Lloyd (1970). Lloyd, Lord, Egypt Since Cromer, Volume II, AMS Press, New York 1970. Ramadan (1998 1). رمضان، د عبد العظيم، تطور الحركة الوطنية في مصر، الطبعة الثالثة، الجزء الأول، الهيئة العامة للكتاب، القاهرة ١٩٩٨
Ramadan (1998 2). رمضان، د عبد العظيم، تطور الحركة الوطنية في مصر، الطبعة الثالثة، الجزء الثاني، الهيئة العامة للكتاب، القاهرة ١٩٩٨
Vatikiotis (1985). Vatikiotis, P. J., The History of Egypt, Weidenfeld and Nicolson, London 1985