Кіріспе

Үндістан субконтинентіне тән ағаш түрлері, әдетте "сал" деп аталатын өсімдік.

Шореа робуста, сал ағашы, сала, шала, сахуа немесе сарай – Dipterocarpaceae тұқымдасына жататын ағаш түрі. Бұл ағаш Үндістан, Бангладеш, Непал, Тибет және Гималай аймақтарында өседі.

Эволюция

Үндістанның Раджастан және Гуджарат штаттарындағы қоңыр көмір кен орындарынан табылған қазба қалдықтары сол ағаштардың (немесе кем дегенде, оларға жақын Шорея туыстас түрлердің) кем дегенде ерте эоцен дәуірінен бастап (шамамен 49 миллион жыл бұрын) Үндістан субконтинентінің орманды аймандарының басым ағаш түрі болғанын көрсетеді. Осы кезде аймақ қазіргі биотаныстың өте ерекше жиынтығын қамтыған. Дәлел ретінде осы тау жыныстарындағы көптеген янтарь түйіндері келтіріледі, олар сол ағаштардың шығарған дамар шайырынан пайда болған.

Сипаттама

Shorea robusta биіктігіне дейін өсе алады, діңінің диаметрі шамамен болады. Жапырақтарының ұзындығы 10–25 см, ені 5–15 см. Сал ағашы ылғалды жерлерде мәңгі жасыл, ал құрғақ жерлерде құрғақ маусымда жапырақтарын түсіреді, ақпаннан сәуірге дейін көптеген жапырақтарын шашып, сәуір және мамыр айларында қайта жапырақтанады. Сал ағашы Солтүстік Үндістанда, оның ішінде Мадхья-Прадеш, Одиша және Джаркханд штаттарында сахуа деп те аталады. Бұл ағаш Үндістанның екі штаты – Чхаттисгарх және Джаркхандтың мемлекеттік ағашы болып табылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл ағаш Үндістан субконтинентіне, Гималай тауларының оңтүстігіне, шығыстағы Мьянмадан Непалға, Үндістан мен Бангладешке дейін таралған. Үндістанда ол Чхаттисгархтан, Ассамнан, Бенгалиядан, Одишадан және Джаркхандтан батысқа қарай, Ямунаның шығысында, Харьянадағы Шивалик тауларына дейін созылады. Бұл ареал Шығыс Гаттар арқылы және Орталық Үндістанның шығыс Виндхья мен Сатпура тауларына дейін жалғасады. Өсетін ормандарда бұл ағаш көбінесе басым түр болып табылады. Непалда ол көбінесе Тарай аймағында шығыстан батысқа қарай, әсіресе субтропикалық климат аймағындағы Сивалик тауларында (Чурия жотасы) кездеседі. Читван ұлттық паркі, Бардия ұлттық паркі және Шуклафанта ұлттық паркі сияқты көптеген қорғалған аумақтарда алып саль ағаштарының тығыз ормандары сақталған. Сонымен қатар, Таулы аймақтың төменгі белдеуінде және Ішкі Тарайда да кездеседі.

Индуизм

Индуизм дәстүрінде сал ағашы қасиетті саналады. Ағаш Вишнумен де байланысты. Джайнистер 24-ші тиртханкара Махавираның сал ағашының астында ағартушылыққа қол жеткізгенін айтады. Бенгалияның кейбір мәдениеттері Саль ағаштарының қасиетті тоғайларымен байланысты Сарна Бурхи құдайына табынады. Үндістанның индуистік мүсіндерінде жиі кездесетін сәндік элемент бар – гүлдеген ағаштың бұтағын ұстап, тамырына аяғын тіреген якшини бейнесі. Бұл сәндік мүсін элементі Үндістан ғибадатханаларының сәулетіне салабханджика немесе "сал ағашы қызы" ретінде енгізілген, бірақ бұл сал ағашы ма, әлде ашока ағашы ма, әлі де нақты белгілі емес. Ағаш Рамаяна эпосында да еске алынады – атап айтқанда, Рамаға (құлатылған маймыл патшасы Сугриваның өтініші бойынша, өзінің үлкен ағасы Валиді өлтіре алатынын дәлелдеу үшін) бір жебемен қатар жеті сал ағашын тесіп өту тапсырылады (кейін бұл жебе Валиді өлтіру үшін, ал одан кейін Равананың інісі Кумбакарнаның басын шабу үшін қолданылады). Непалдың Катманду аңғарында, өте бай ағаш ою-өрнектері бар, дәстүрлі непалдық пагода ғибадатханаларының сәулетін кездестіруге болады. Мұндай ғибадатханалардың көпшілігі, мысалы, Ньятапола ғибадатханасы, кірпіштен және сал ағашының ағашынан салынған.

Қақтығыстар: "Канонбол" және басқа да ағаштармен

Азияда сал ағашы көбінесе Курупита гианансис немесе пушкалы ағашпен шатастырылады, бұл ағаш тропикалық Оңтүстік Америкадан шыққан және 19 ғасырда британдықтар Азияға әкелген. Одан бері пушкалы ағаш Азиядағы будда және индуист діни орындарында қасиетті жазбалардың ағашы деп сеніп отырғызылған. Шри-Ланкада, Таиландта және басқа да Тхеравада буддистік елдерде ол буддалық монастырлар мен басқа да діни орындарда отырғызылған. Үндістанда пушкалы ағаш Шива храмдарына отырғызылған және гүлдері Шива лингамын қорғайтын Наганың (қасиетті кобраның) басына ұқсайды деп есептелетін болғандықтан, оны Шива Камал немесе Нагалингам деп атайды. Камбоджадағы Пномпеньдегі патша сарайындағы пагодада қателікпен 'сал ағашы' деп аталған пушкалы ағаштың мысалы бар. Жапонияда буддалық кітаптардағы сал ағашы жапырақты камелия (Stewartia pseudocamellia) ретінде танылады, ол санскрит тілінен алынған шара, 沙羅 деп аталады.

Қолданылуы

Сал – Үндістандағы қатты ағаш түрлерінің ең маңызды көздерінің бірі, қатты, ірі ұсақталған ағаш, жаңа кесілген кезде ақшыл түсті, бірақ ауаға ұшырағанда қоңыр түске айналады. Ағаш шайырлы және берік, құрылысқа қолданылады, бірақ жоспарлауға және жылтыратуға жарамсыз. Ағаш есіктер мен терезелердің қаңқасын жасауға ерекше қолайлы. Салдың құрғақ жапырақтары Үндістан мен Непалда "патравали" деп аталатын табақтар мен шөміштер жасаудың маңызды көзі болып табылады. Қолданылған жапырақтар мен табақтар ешкілер мен малмен жегізіледі. Осылайша, бұл ағаш Солтүстік Үндістанды пенопласт пен пластик табақтардың қоршаған ортаны ластауынан сақтап келеді. Непалда оның жапырақтары күріш пен сорпа берілетін "тапари", "дуна" және "богата" деп аталатын жергілікті табақтар мен ыдыстар жасауға қолданылады. Дегенмен, соңғы он жылда мұндай "табиғи" құралдардың қолданылуы күрт азайды. Сал ағашының шайыры "сал даммары" немесе "үнді даммары" деп аталады, индуист дінінің қағидалары бойынша құрбандық кезінде хош иіс ретінде жағылады және қайықтар мен кемелерді герметикалық жабу үшін қолданылады. Салдың тұқымы мен жемісі шам майы мен өсімдік майының көзі болып табылады. Тұқым майы тұқымнан алынып, тазартылғаннан кейін тамаққа қолданылады.