Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі келісім Израиль мен Германия Федеративтік Республикасы арасындағы репарациялар туралы келісім (Люксембург келісімі, немесе Wiedergutmachungsabkommen, "Wiedergutmachung келісім"; הסכם השילומים, "Репарациялар келісімі") 1952 жылдың 10 қыркүйегінде қол қойылды және 1953 жылдың 27 наурызында күшіне енді. Келісімге сәйкес, Батыс Германия соғыстан кейін "көптеген үйсіз және мұқтаж еврей босқындарын қоныстандыру" шығындарын және нацистік қудалау салдарынан еврейлердің өмірлік көрісі мен мүлкіне келтірілген зиянды Германияға қарсы еврей материалдық талаптары жөніндегі конференция арқылы жеке еврейлерге өтемақы төлеуге міндетті болды.
The Reparations Agreement between Israel and the Federal Republic of Germany (Luxemburger Abkommen, "Luxembourg Agreement", or Wiedergutmachungsabkommen, "Wiedergutmachung Agreement"; הסכם השילומים, "Reparations Agreement") was signed on September 10, 1952, and entered in force on March 27, 1953. According to the Agreement, West Germany was to pay Israel for the costs of "resettling so great a number of uprooted and destitute Jewish refugees" after the war, and to compensate individual Jews, via the Conference on Jewish Material Claims Against Germany, for losses in Jewish livelihood and property resulting from Nazi persecution.
Келіссөздер
Израиль сыртқы істер министрі Моше Шарет пен Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэр арасында келіссөздер өтті. 1951 жылы Израиль үкіметі соғыстан кейінгі Германияны оккупациялаған төрт державаға өтемақы талабын қойды, себебі Израиль 500 000 Холокосттан аман қалғандарды қабылдап, орналастырған болатын. Олар Германияға бір адамды қабылдауға 3000 доллар (1951 жылғы 3000 доллар шамамен бүгінгі күнгі <есептелген сомаға> тең) жұмсалғанын есепке алып, 1,5 миллиард доллар (1951 жылғы 1,5 миллиард доллар шамамен бүгінгі күнгі <есептелген сомаға> тең) қарыз екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, нацистер 6 миллиард долларлық еврей мүлігін тонағанын анықтады, бірақ немiстердiң жасаған істерін ешқандай материалдық өтемақымен толықтыру мүмкiн емес екенін баса айтты. Израиль мен Батыс Германия арасындағы өтемақы келісіміне бастаған келіссөздер 1952 жылдың наурызында басталды және Федеративтік Республика үкіметінің, Израиль мемлекетінің үкіметінің өкілдері мен Голдман басқарған Дүниежүзілік еврей конгресінің өкілдері арасында жүргізілді. Бұл талқылаулар Израильде қызу дау тудырды, себебі Дэвид Бен-Гурион басқарған коалициялық үкімет Холокост құрбандарынан ұрланған мүлікті қайтару үшін өтемақының қажеттігін мәлімдеді. Келісімге Аденауэр мен Моше Шарет 1952 жылдың 10 қыркүйегінде Люксембург қалалық әкімшілігінде қол қойды. Германия Парламенті (Бундестаг) келісімді 1953 жылдың 18 наурызында көп дауыспен, 239 дауыс «жақ» және 35 дауыс «қарсы» деп мақұлдады. Бірақ, биліктегі ХДС/ХСС партиясының 214 депутатының тек 106-сы ғана ұсынысты қолдады, ол оппозициялық Социал-демократтардың бірауыздан қолдауына тәуелді болды. Араб Лигасы бұл ұсынысқа қарсы шығып, келісімді қабылдағаннан кейін Германия Федеративтік Республикасын бойкоттап тастаумен қорқытты, бірақ экономикалық себептерге байланысты бұл жоспардан бас тартылды, себебі Араб Лигасы Батыс Германиямен сауданы жоғалтудан Батыс Германияға қарағанда көп зиян көретін еді.
Қарсылық
Бұл Израиль тарихындағы ең қатыгез пікірсайыстардың бірі болды. Келісімге қарсылық саяси спектрдің оң жағынан (Херут және Жалпы сионистер) де, сол жағынан (Мапам) да туды; екі тарап та өтемақы төлемдерін қабылдаудың нацистерді олардың қылмыстары үшін кешірумен тең екенін айтты. 1951 жылдың 5 қарашасында Мапам партиясынан Яков Хазан Кнессетте: "Нацизм Германияда қайтадан көтеріліп келеді, ал біздің, соны деп аталатын батыс 'достарымыз' сол нацизмді қолдап дамытуда; олар нацистік Германияны қайта жандандырып жатыр. Біздің әскеріміз, Израиль қорғаныс күштері, нацистік әскермен бір лагерде болады, және нацистер біздің ең қорқынышты жауымыз ретінде емес, біздің одақтастарымыз ретінде осында еніп келеді" деді. 1952 жылдың қыркүйегінде Сыртқы істер және қорғаныс комитетінің мәжілісінде Мапам депутаты Ицхак Бен Ахарон: "Мен Германия 12 жыл ішінде үш миллиард марканы толығымен төлейді деп ойлайтын адамдар бар деп есептемеймін, және бұл бос уәде емес. Израиль үкіметі үш миллиард маркаға сілтеме жасайтын қағаз ғана алады. Бұл тек қана халықты жаңылыстыруға бағытталған, яғни үкімет мақсатына жеткенін мәлімдеуге тырысуда" деді.
At a session of the Foreign Affairs and Defense Committee in September 1952, Yitzhak Ben Aharon, then a Mapam MK, stated, "I am not assuming that there are people who believe that Germany will pay a total of three billion marks, over a period of 12 years, and that this is no empty promise The Israeli government will obtain nothing but a piece of paper referring to three billion marks. And all this is only intended to mislead the public and claim the government has attained ".
Іске асыру
Наразылықтарға қарамастан, келісімге 1952 жылдың қыркүйегінде қол қойылды, ал Батыс Германия Израильге келесі он төрт жылда 3 миллиард марка (шамамен 714 миллион АҚШ доллары 1953–1955 жылдардағы айырбас бағамы бойынша) төледі; 450 миллион марка Дүниежүзілік еврей конгресіне төленді. Төлемдер Израиль мемлекетіне, яғни қайтыс болған туыстары жоқ құрбандардың мұрагері ретінде жасалды. Бұл ақша елдің инфрақұрылымына инвестицияланды және жаңа мемлекеттің экономикасын құруда маңызды рөл атқарды. Израиль сол кезде ауыр экономикалық дағдарысқа тап болды және шетелдегі еврейлердің қайырымдылықтарына тәуелді болды, ал бұл қайырымдылықтармен бірге Израильді экономикалық тұрғыдан тұрақты елге айналдыруға көмектесті. Репарациялар тікелей Израильдің сатып алу делегациясының Кельндегі кеңсесіне төленді, ол Германия үкіметінен жыл сайынғы үлестермен ақша алды. Делегация содан кейін тауар сатып алып, оны Израильге жіберді, ал тапсырыстарды Тель-Авивте орналасқан, не сатып алу керектігін және кімге сатып алу керектігін шешетін компаниядан алды. Репарация ақшасының көп бөлігі үкіметке, Еврей агенттігіне және «Гистадрут» жұмысшы одағына тиесілі компанияларға жабдықтар мен шикізаттарды сатып алуға жұмсалды. Бұл ақшаның көп бөлігі шамамен 1300 өнеркәсіптік кәсіпорынға жабдықтар сатып алуға жұмсалды; бұл ақшаның үштен екісі 36 зауытқа берілді, олардың көпшілігі «Гистадрутқа» тиесілі болды. Сонымен қатар, жүздеген басқа кәсіпорындар, көбінесе жеке меншік кәсіпорындар, репарация ақшасымен аз көмек алды. 1953 жылдан 1963 жылға дейін репарация ақшасы Израильдің электр жүйесіне инвестициялардың үштен бір бөлігін қаржыландырып, оның қуатын үш есеге арттыруға көмектесті, сондай-ақ Израиль темір жолына инвестициялардың жартысына жуығын құрады, ол репарация ақшасымен Германияда жасалған жылжымалы құрамды, жолдарды және сигнал беру жабдықтарын алды. Репарациялар сонымен қатар сумен жабдықтауды дамыту үшін неміс жасаған машиналарды, мұнай бұрғылау, Тимна аңғарындағы кен орындарынан мыс алу үшін қолданылатын тау-кен жабдықтарын, сондай-ақ комбайндар, тракторлар және жүк көліктері сияқты ауыл шаруашылығы мен құрылыс үшін ауыр жабдықтарды сатып алуға пайдаланылды. Репарация ақшасының 30%-ы отын сатып алуға жұмсалды, ал 17%-ы Израиль сауда флотына кемелер сатып алуға жұмсалды; екі жолаушы лайнерін қоса алғанда, елуге жуық кеме сатып алынды, ал 1961 жылға қарай бұл кемелер Израиль сауда флотының үштен екісін құрады. Репарациядан түскен қаражат портты дамытуға да жұмсалды; Хайфа порты жаңа крандарды, оның ішінде Бар Кохба деп аталатын жүзбелі кранды алуға мүмкіндік алды. Израиль Банкі репарацияларды Израильдің ЖҰӨ өсуінің 15%-ға жуығы және 12 жылдық кезең ішінде 45000 жұмыс орнын құру деп есептеді, бірақ Банк есебінде алынған қаражат маңызды емес екені де айтылды, себебі Израиль бұл қаражатты басқа көздерден де қамтамасыз ете алатын еді. Яд Вашем "1990 жылдары еврейлер Шығыс Еуропадан ұрланған мүлікті талап ете бастады. Әртүрлі топтар Швейцария банктеріндегі еврейлердің Холокост кезінде өлтірілгеннен кейін сақтаған ақшаға не болғанын, сондай-ақ Швейцария банктеріндегі түрлі нацистердің сақтаған қаражатына не болғанын зерттеуді бастады. Сонымен қатар, жеке компаниялар (олардың көпшілігі Германияда орналасқан) бұрынғы мәжбүрлі жұмысшыларға өтемақы төлеу үшін аман қалғандар тобынан қысым көре бастады. Олардың арасында Deutsche Bank AG, Siemens AG, Bayerische Motoren Werke AG (BMW), Volkswagen AG және Adam Opel AG бар. Жауап ретінде 1999 жылдың басында Германия үкіметі осы компаниялардың қаражатымен Холокосттан аман қалған мұқтаждарға көмек көрсету үшін қор құру туралы жарлық шығарды. Швейцарияда да, Венгрияда да Холокост құрбандары мен олардың мұрагерлеріне өтемақы төлеу үшін ұқсас қорлар құрылды. 1990 жылдардың соңында сақтандыру компаниялары соғыстан бұрын нацистер өлтірген еврейлерді сақтандырған жағдайлар туралы талқылаулар жүргізді. Бұл компаниялардың арасында Allianz, AXA, Assicurazioni Generali, Zürich Financial Services Group, Winterthur және Baloise Insurance Group бар. Яд Вашем ұйымының Холокост құрбандары туралы мәліметтерін пайдалана отырып, АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Лоренс Иглбергер басқаратын халықаралық комиссия Холокост кезінде сақтандырылған және қаза тапқан адамдардың есімдерін анықтауға тырысты. Осы күш-жігерді ұйымдастыру үшін Дүниежүзілік еврейлік қайтару ұйымы құрылды. АҚШ азаматтарының атынан АҚШ-тың шетелдік талаптарды реттеу комиссиясы 1998 және 1999 жылдары Германия үкіметімен Холокосттан зардап шеккен және соғыстан кейін АҚШ-қа көшіп келген адамдарға өтемақы төлеу туралы келісімдерге келді."
Қайта ашылған талаптар
2007 жылы Израильдің парламент депутаты Рафи Эйтан жасаған ұсыныстар келісімді қайта қарау туралы талап ретінде қабылданып, бірақ ол «Германияның қаржылық қиындыққа тап болған құтқарылғандарына қалай көмектесе алатынын зерттейтін неміс-израильдік жұмыс тобын құруды» мақсат ететінін мәлімдеді. Алғашқыда Германияның қаржы министрі Пир Штайнбрюк келісімді кеңейту мүмкіндігін жоққа шығарды, бірақ кейін Германия үкіметінің өкілі Томас Штег Израиль үкіметі ресми өтініш жасаса, Германия Холокосттан аман қалғандарға қосымша зейнетақы төлеу мүмкіндігін талқылауға дайын екенін хабарлады. 2009 жылы Израильдің қаржы министрі Юваль Штайнциз Германиядан шамамен 30 мың израильдік мәжбүрлі еңбекке тартылғандардың атынан 450 миллионнан 1 миллиард еврогой дейін өтемақы талап ететінін жариялады.
Жалпы сілтемелер
Тови, Якоб. 2023 жыл. Израиль және Германиядан өтемақы алу мәселесі. Холокосттан кейінгі есеп берулер (1949-1953). Берлин: Де Грюйтер. Бекер, Ави. 1970 жыл. Ұлттық мифтерді жоққа шығару: Еуропалықтар өз тарихын күдікке қояды. Иерусалим: Дүниежүзілік еврей конгресі институты. Боуэр, Том. 1997 жыл. Нацистік алтын: Еуропалық еврейлер мен Холокосттан аман қалғандардан миллиардтаған доллар ұрлау үшін Швейцарияның елу жылдық құдайылық конспирациясының толық тарихы. Нью-Йорк: Харпер Коллинз. Карпози, Джордж. 1999 жыл. Нацистік алтын: Әлем еврейлердің қазыналарын қалай тонады. Фар Хиллс: Жаңа көкжиек. Финкельштейн, Норман Г. 2000 жыл. Холокост индустриясы: еврей халқының азаптарын пайдалану туралы ойлар. Лондон/Нью-Йорк: Версо. Колономос, Ариэль және Андреа Армстронг. "Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның еврейлерге төлеген өтемақысы – өтемақы тарихындағы маңызды беткесу". Пабло де Грейфтің редакциясымен "Өтемақы туралы нұсқаулық", Оксфорд, Оксфорд университетінің баспасы, 2006 жыл. Геллер, Джей Говард. 2005 жыл. Холокосттан кейінгі Германиядағы еврейлер. Кембридж/Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Голдман, Нахум. 1970 жыл. Staatsmann ohne Staat (Мемлекетсіз саясаткер, автобиография). Кельн: Кипенхейер Витш. Голдман, Нахум. 1969 жыл. Нахум Голдманның өмірбаяны: Еврей өмірінің алпыс жылы. Нью-Йорк: Холт, Райнхарт және Уинстон. Голдман, Нахум. 1978 жыл. Еврей парадоксы. Гроссет & Данлап. Голдман, Нахум. 1982 жыл. Менің неміс еврейі ретінде өмірім. Мюнхен: Ланген Мюллер. Левин, Итамар. 1997 жыл. Еврейлердің ұрланған мүліктері: Австрия және Нидерландының жағдайлары. Иерусалим: Дүниежүзілік еврей конгресі институты. Саги, Нана. 1986 жыл. Германияның өтемақысы: Келіссөздер тарихы. Палгрейв Макмиллан. Сэйер, Иан және Дуглас Боттинг. 1984 жыл. Нацистік алтын: Әлемдегі ең ірі тонаудың тарихы және оның салдары. Лондон. Шафир, Шломо. 1999 жыл. Күмәнді қарым-қатынастар: Америка еврей қауымы мен Германия 1945 жылдан бері. Детройт: Уэйн штаты университетінің баспасы. Винсент, Изабел. 1997 жыл. Гитлердің жасырын серіктестері: Швейцария банктері, нацистік алтын және әділет іздеу. Нью-Йорк: Морроу. Зиглер, Жан. 1997 жыл. Швейцариялықтар, алтын және өлгендер: Швейцария банкирлері нацистік соғыс машинасына қалай қаржыландырды. Нью-Йорк: Харкорт Брейс. Цвейг, Рональд В. 1987 жыл. Германияның өтемақысы және еврей әлемі: Талаптар конференциясының тарихы. Боулдер: Уэствув Пресс.
Geller, Jay Howard. 2005. Jews in Post Holocaust Germany. Cambridge/New York: Cambridge University Press. Goldmann, Nahum. 1970. Staatsmann ohne Staat (Statesman Without a State, autobiography). Cologne: Kiepenheuer Witsch. Goldmann, Nahum. 1969. The Autobiography of Nahum Goldmann;: Sixty Years of Jewish Life. New York: Holt, Rinehart and Winston. Goldmann, Nahum. 1978. The Jewish Paradox. Grosset & Dunlap. Goldmann, Nahum. 1982. Mein Leben als deutscher Jude [My Life as a German Jew]. Munich: Langen Müller. Levine, Itamar. 1997. The Fate of Jewish Stolen Properties: the Cases of Austria and the Netherlands. Jerusalem: Institute of the World Jewish Congress. Sagi, Nana. 1986. German Reparations: A History of the Negotiations. Palgrave Macmillan. Sayer, Ian and Douglas Botting. 1984. Nazi Gold: The Story of the World's Greatest Robbery and its Aftermath. London. Shafir, Shlomo. 1999. Ambiguous Relations: The American Jewish Community and Germany since 1945. Detroit: Wayne State University Press. Vincent, Isabel. 1997. Hitler's Silent Partners: Swiss Banks, Nazi Gold, and the Pursuit of Justice. New York: Morrow. Ziegler, Jean. 1997. The Swiss, the Gold, and the Dead: How Swiss Bankers Helped Finance the Nazi War Machine. New York: Harcourt Brace. Zweig, Ronald W. 1987. German Reparations And The Jewish World : A History Of The Claims Conference. Boulder: Westview Press.