Кіріспе

1895 жылғы Оскар Уайльдтың пьесасы

"Идеал күйеу" – Оскар Уайльдтың төрт актілік пьесасы. Ол шантаж бен саяси жемқорлықты қамтиды және қоғамдық және жеке өмірдегі ар-ұяқ мәселелерін көтеріп көрсетеді. Пьеса алғаш рет 1895 жылы Лондонның Хеймаркет театрында қойылды және 124 рет сахналанды. Одан кейін көптеген театрларда қайта қойылды, сондай-ақ кино, радио және теледидарға бейімделді.

Бастапқы тарихы және алғашқы түсірілімі

1893 жылдың маусым айында Оскар Уайльд "Хеймаркет" театрында сәтті көрсетіліп жатқан "Маңызды емес әйел" атты екінші драмасымен бірге актер-директор Джон Хейр үшін "Идеал күйеу" пьесасын жазуды бастады. Ол бірінші актіні Темза өзенінің жағасындағы Горингтегі жалдаған үйінде аяқтады, кейін пьесадағы басты кейіпкердің атын осылай атады. 1893 жылдың қыркүйегінен 1894 жылдың қаңтарына дейін ол қалған үш актіні жазды. Хейр пьесаны қабылдамады, соңғы актісін қанағаттандырмайтын деп тапты; содан кейін Уайльд пьесаны Льюис Уоллерге ұсынды, ол Америкадағы әдеттегі директоры Герберт Бербом Тридің болмауына байланысты "Хеймаркет" театрына уақытша басшылық ететін болды. Пьеса 1899 жылы 1000 данада жарық көрді; Уайльдтың есімі басылмады: туынды "Леди Виндермирдің желдеткішінің авторы" деп жарияланды. Ол Фрэнк Харриске арналған, "Оның суретші ретіндегі күші мен ерекшелігіне, дос ретіндегі адалдығы мен ізгілігіне деген шағын құрмет". Жарық көрген нұсқасы сахнада қойылған пьесадан сәл өзгеше, өйткені Уайльд көптеген бөлімдерді қосты және кейбіреулерін қысқарды. Ерекше қосымшаларға сахналық көрсетімдер мен кейіпкерлердің сипаттамалары кірді. Уайльд пьесаларды оқырман қауымға қолжетімді ету үшін жасалған күш-жігердің жетекшісі болды.

Қабылдау

The Pall Mall Gazette газетінде Г. Г. Уэллс пьеса туралы былай деп жазды: 1= Бұл керемет емес; шындығында, «Леди Виндермирдің желдеткіші» мен «Ешқандай маңызы жоқ әйелден» кейін, бұл көңіл көншітпейді. Бірақ одан да нашарлары да болды, және ол кем дегенде жақсы қарсы алынды. Бірақ, оны қатаң түрде қарастырып, жаңа көзқарасқа қарайтын кез келген қиялға салыну мүмкіндігін ескермейтін болсақ, пьесаның нашарлығы күмәнсіз. Уильям Арчер: «Идеал күйеу – өте қабілетті және қызықты туынды, мырза Уайльд өзінің өткірлігін қолдана алатын жерлерде әдемі жазылған. Кейбір сахналарда диалог ақыл-ойымен тым ауыр жүктелген, және ол әрқашан ең жақсы сапалы емес. Дегенмен, «Идеал күйеуде» жақсы тұстар бар, бірақ ол төмендеу деңгейдегі әңгімелердің артық болуынан зардап шегеді». А. Б. Уоклей бұл пьесаны «көзге жарқын, түрлі-түсті, жылтыраған оқиға, фокусниктердің алдауындай шебер, шеберлігі тым артық, тіпті керемет және қорқынышты» деп сипаттады. Ол сюжетті сенімсіз деп тапты, және пьеса «тек қана өткірлігімен адамды үнемі көңілді және қызықты ұстаса» да, Уайльдтың туындысы «тек кедей және құрғақ емес, сонымен қатар түкке тұрмас» екенін айтты. Джордж Бернард Шоу пьесаны жоғары бағалады: «Бір жағынан, мырза Уайльд – мен үшін біздің толыққанды драматургіміз. Ол барлық нәрсемен ойнайды: ақылмен, философиямен, драмамен, актерлермен және көрермендермен, бүкіл театрмен. Мұндай тәжірибе ағылшындарды дүрліктіреді». 1996 жылы сыншы Биндон Расселл «Идеал күйеу» – Уайльдтың пьесаларының ең автобиографиялық туындысы, себебі ол оның екі жақты өмірі мен қорқынышты құпиялардың пайда болуымен байланысты жанжалдың өзінің жағдайын көрсетеді. Лорд Горинг – Уайльдтың өткірлігі, көрегендігі және мейірімділігі бар кейіпкер, ал Гертруда Чилтернді Констанс [Уайльдтың] портреті ретінде қарастыруға болады.

Ұлыбритания

Бірінші Вест-Эндтегі қайта қойылымын 1914 жылдың мамырында Джордж Александр Сент-Джеймс театрында ұсынды. Онда Артур Вонтнер Сэр Роберт Чилтерн, Филис Нилсон Терри Леди Чилтерн, Хилда Мур миссис Шевли және Александр Лорд Горинг рөлінде ойнады. Бұл пьеса кейін 1943–44 жылдары Лондонның Вестминстер театрында қойылды, Мэннинг Уайтли Сэр Роберт Чилтерн, Розмари Скотт Леди Чилтерн, Мартита Хант миссис Шевли, Роланд Калвер Лорд Горинг және Айрин Ванбру Леди Маркби рөлінде болды, декорациясын Рекс Уистлер жасады. 1965–66 жылдардағы Лондонның қайта қойылымы үш Вест-Энд театрында тікелей бірінен соң бірі өтті; Майкл Денисон Сэр Роберт Чилтерн, Дулси Грей Леди Чилтерн, Маргарет Локвуд миссис Шевли және Ричард Тодд Лорд Горинг рөлінде ойнады. Пьеса 1989 жылы Вестминстерде қысқа ғана қайта қойылды, ал 1992 жылы Глобус театрында жаңа қойылым көрсетілді, ол кейіннен Лондонның тағы төрт театрында және 1992 жылдың қарашасынан 1999 жылдың наурызына дейін Бродвейде көрсетілді. Оны Питер Холл қойды, ал алғашқы актерлік құрамында Дэвид Йелланд Сэр Роберт Чилтерн, Ханна Гордон Леди Чилтерн, Анна Картерет миссис Шевли, Мартин Шо Лорд Горинг, Майкл Денисон Лорд Кавершем және Дулси Грей Леди Маркби болды. Қойылымның әртүрлі сахналық нұсқалары барлығы үш жылға созылды, бұл Уайльд пьесасының ең ұзаққа созылған қойылымы. Уайльдтың ең ұзақ уақыт үздіксіз көрсетілген қойылымы – Джон Гиелгудтың 1945 жылғы «Леди Виндермирдің желдеткіші» қойылымы, ол Хеймаркетте 18 ай бойы көрсетілді. Ол 1918 жылы Комедия театрында Бродвейде қайта қойылды, онда Норман Тревор мен Беатрис Бекли Чилтерндер рөлінде, Джулиан Л’Эстранж Лорд Горинг және Констанс Коллиер миссис Шевли рөлінде ойнады. Келесі (және 2021 жылға дейін соңғы) Бродвейдегі қойылым Питер Холлдың 1996–97 жылдары Этель Бэрримор театрында көрсетілген қойылымы болды, онда Вест-Эндтегі басты актерлердің барлығы болды, тек Леди Чилтерн рөлінде Пенни Дауни ойнады. «Идеал күйеу» пьесасы 1895 жылдың сәуір айында Австралияда «Броу Бусико» компаниясы арқылы қойылды; олар сол жылы Жаңа Зеландияда тұсаукесер өткізді. Ирландиялық тұсаукесер 1896 жылы Дублинде, Гаити театрында Хотри басқаратын гастрольдік труппамен (автордың аты аталмады) өтті. Актерлік құрамында Альма Стэнли миссис Шевли рөлінде және Космо Стюарт, Лондондық қойылымдағы шағын рөлінен жоғарылатылып, Лорд Горинг рөлінде болды. 1944 жылы Женевада француз тіліндегі аудармасы көрсетілді.

Еске алу

Бірінші қойылымның жүз жылдығын белгілеу үшін сэр Джон Джилгуд 1995 жылдың қаңтар айында Хеймаркет театрында мемориалдық тақта ашты, осы оқиғаға қатысушылардың ішінде Уайльдтің немересі Мерлин Холланд және Квинсберри графы да болды.

Фильмдер

Пьеса киноға кем дегенде бес рет бейімделді: 1935 жылы Герберт Селпин режиссерлік еткен, Бригитт Хелм мен Сибилл Шмицтің ойнаған неміс фильмі; 1947 жылы «Лондон фильмдері» студиясы жасаған, Полетт Годдард, Майкл Уайлинг және Диана Вайниардтың ойнаған британдық бейімделуі; 1980 жылы Людмила Гурченко мен Юрий Яковлевтің ойнаған советтік нұсқасы; 1999 жылы Джулианна Мур, Минни Драйвер, Джереми Нортам, Кейт Бланшетт және Руперт Эверетттің ойнаған британдық фильмі; және 2000 жылы Джеймс Уилби мен Седи Фросттың ойнаған тағы бір британдық фильм.

Радио және теледидар

1926 жылы алғашқысынан бері BBC радиода жеті рет қойылған: 1932 жылғы Лесли Перринс пен Кёрл Беллудің ойнаған нұсқасы; 1943 жылғы Вестминстер театрының радиолық қойылымы; 1947 жылғы Уильям Девлин, Элизабет Селларс, Кэтрин Лейси және Роберт Эддисон қатысқан Бристоль Олд Вик қойылымы; 1950 жылғы Гриффит Джонс, Фэй Комптон және Изабель Джинспен бірге қойылған; 1954 жылғы Валь Джилгуд өндірген нұсқа; 1959 жылғы Тони Бритон мен Фейт Брук ойнаған қойылым; 1970 жылғы Ноэль Джонсон, Рональд Льюис, Джейн Уэнхам және Розмари Мартинмен бірге қойылған; және 2007 жылғы Алекс Дженнингс, Эмма Филдинг, Джанет МакТир және Джаспер Бритонмен бірге қойылған. BBC теледидарлық бейімдемелері 1958 жылы (Рональд Ли Хант, Сара Лоусон, Фейт Брук және Тони Бритонмен) және 1969 жылы (Кит Мишел, Дина Шеридан, Маргарет Лейтон және Джереми Бреттпен) көрсетілді. Неміс тіліндегі теледидарлық нұсқасы (Ein Idealer Gatte) 1958 жылдың маусымында Nord und Westdeutscher Rundfunkverband (NWRV) арнасында Мариус Горинг Лорд Горинг рөлінде, ал Альберт Ливен Сэр Роберт Чилтерн рөлінде ойнады.