Кіріспе

Papaver /p//ə/'/p//eɪ//v//ər/ – папавр тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, 70-100 түрді қамтиды. Бұл туыс Еуразия, Африка және Солтүстік Американың қоңыржал және суық аймақтарына тән, мұздаққа төзімді бір, екі және көп жылдық өсімдіктерден тұрады. Папавр тұқымдасының типтік туысы болып табылады.

Сипаттама

Гүлдерінде екі сепаль бар, олар қапшақ ашылғанда түсіп қалады, ал қызыл, қызғылт, қызғылт сары, сары немесе лила түсті төрт (немесе алтыға дейін) жапырақшасы болады. Біріккен карпельдердің қосылуынан пайда болатын күрделі аналықтың төңірегінде бірнеше қатарда көптеген аталық тозаңдары орналасқан. Стигмалар қапшықтың үстінде көрінеді және стигмалардың саны біріккен карпельдердің санына сәйкес келеді. Жұмыртқалық кейіннен құрғаған стигмалармен жабылған, ашылатын қапшыққа айналады. Ашылған қапшық ұзын сабағының арқасында ауа қозғалысы оны шайқағанда көптеген ұсақ тұқымдарды таратып жазады. Типикалық Papaver gynoecium жоғары орналасқан (гүл гипогинозды) және шар тәрізді жұмыртқалыққа ие. Типтік түрлер үшін, мысалы, опиум мак үшін стиль болмайды, сондай-ақ басқа да түрлерде стиль жоқ, бірақ стилі бар түрлер де кездеседі.

Papaver және туысқан тұқымдардың филогенезі

Папавер секциясы. Аргемонидиумға төрт жылдық, жартылай розеткалы түрлер кіреді: P. argemone, P. pavonium, P. apulum және P. hybridum (Kadereit 1986a). Papaver apulum, P. argemone және P. pavonium Адриатика теңізінен Гималай тауларына дейін тараған. P. hybridum Гималайдан Макаронезия аралдарына дейін кеңінен таралған. Бұл түрлерді гүлшоғырлары мен қапшықтарының ерекшеліктері арқылы оңай ажыратуға болады, ал Carolan et al. (2006) Kadereit et al. (1997) ұсынған Аргемонидиум мен Ромерияның шын мәнінде туыс таксондар екендігін қолдайды. Олардың Papaver-ден ерекшеленетін кейбір морфологиялық белгілері бар, оның ішінде полипоратты тозаң дәндері және тамыр розеткасынан жоғары орналасқан ұзын интернодтар. Ол қылқанды, жапырақшалары жабық қапшықтары, пиннатисект жапырақтары, ақшыл шаншығы және ақ, қызғылт сары немесе сары гүлшоғыры арқылы басқа Papaver секцияларынан ерекшеленеді. Ол майда тілімделген жапырақтарды туынды белгі ретінде қарастырды және Меконелланың Аргемонидиуммен бірге басқа Papaver секцияларына туыс екенін болжады. Bittkau және Kadereit (2002) P. alpinum s. l. үшін кең жапырақтардың ататектік белгі екенін көрсетті. Carolan et al. (2006) Меконопсисті секция Meconella-ға туыс деп анықтады, Argemonidium-ді есептемегенде, Papaver-дің қалған бөлігіне туыс класты құрайды. Papaver секциялары. Californicum және Horrida қалған тұқымдасқа қатысты ерекше географиялық таралымға ие. Horrida бір түрмен – Оңтүстік Африкаға тән бір жылдық гүл Papaver aculeatum-мен ұсырылған. Қапшығы безді, тар, ұзын және тесікті. Вегетативтік бөліктері қылқандармен жабылған, ал өсу түрі – сирек тармақталатын сабақтары бар розетка және тар эллипстік тілімделген жапырақтары. P. секциясы. californicum да сол аттас бір жылдық түрмен ұсырылған. Атауынан көрініп тұрғандай, ол Солтүстік Американың батысында өседі және жұқа, қабырғалы, безді қапшығы, рацемоз гүлшоғыры, сары шаншықтары мен жіпшелері және жабық қапшықтың ашылуымен сипатталады. Бұл түрлердің бұрынғы морфологиялық негізделген таксономиялары сенімсіз топтамаларға әкелді. Horrida және Pilosa рацемоз гүлшоғырымен, ақшыл жіпшелермен және жалпақ стигматикалық дискілері бар ұзын қапшықтарымен ерекшеленеді, ал P. californicum және секция Meconidium жабық қапшықтың ашылуымен және ақшыл жіпшелермен ортақ, бірақ географиялық тұрғыдан бұл түрлер ерекшеленеді және молекулалық деректерге сәйкес келмейді. Сондықтан осы белгілердің ортақтығы конвергенция нәтижесі деп болжанады. Carolan et al. (2006) біріктірілген ITS, trnL F ағаштарында Horrida және Californicum екеуі де Papaver негізгі кладының тамырлық түйіндеріне тіркелді. Kadereit et al. (1997) Stylomecon heterophylla-ның Papaver ішінде пайда болғанын және оны жеке тұқым ретінде қарастырудың қажеті жоқ екенін болжады. S. heterophylla және P. californicum екеуі де Солтүстік Американың оңтүстік-батысында өседі және ортақ мекенжай бөліседі. Олар морфологиялық жағынан да ұқсас, глабрусты бүршіктері, ашық-қызғылт сары гүлшоғырлары және сары шаншықтары бар. Секциялар. Pilosa және Pseudopilosa морфологиялық және химиялық айырмашылықтарға негізделген. Carolan et al. (2006) генетикалық талдау үшін үш өкілді түрді қолданды: P. commutatum, P. dubium және P. rhoeas. Rhoeadium-ның географиялық орталығы Оңтүстік-Батыс Азия және Эгей теңізі аймағында орналасқан. Олардың қапшықтары тесікті және әдетте қара жіпшелері болады. Алайда, бұл секция морфологиялық жағынан әртүрлі, бұл Kadereit (1989) үш ерекше топты анықтауға әкелді. Бірінші топқа тетраплоидты және гексаплоидты геномдары бар, ұзын қапшықтары бар түрлер жатады. Екінші топта диплоидты түрлер мен әртүрлі морфологиялар бар. Үшінші топта диплоидты түрлер мен біркелкі морфологиялар бар. Carolan et al. (2006) олардың trnL F және ITS максималды үнемділік ағаштары арасында кейбір сәйкессіздіктерді көрсетті, бұл Kadereit (1989) топтамаларына әлсіз қолдау көрсетті. Бұл деңгейде филогенезді анықтау үшін көбірек түрлер мен үлгілерді қамтитын қосымша талдаулар қажет. Papaver дәстүрлі түрде стигманың болмауымен және сессивті стигматикалық дискінің болуымен сипатталады. Carolan et al. (2006) бұл белгіге ие бірнеше түрдің стильге ие таксондарға жақын екенін көрсетті, мысалы, S. heterophylla және P. californicum, сондай-ақ P. секциясы. Meconella және Азиялық Meconopsis. Бұл деректер дисктер арасындағы морфологиялық айырмашылықтармен бірігіп, конвергентті эволюциялық жолдарды көрсетеді. Papaver ұзақ уақыт бойы Papaveroideae ішіндегі ең туынды клад болып саналды, себебі стигматикалық диск апоморфтық белгі деп есептелді. Meconella және Californicum секциялары жабық қапшықтың ашылуын көрсетеді, ал олардың Papaver ішіндегі тамырлық орны бұл ататектік форма болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бір ғасырдан кейін Гален мак өнімдерінің әртүрлі қолданылуы туралы одан да кеңірек жазды. Ол опиумның сезімді күңкіртету және ұйқыға шақыру үшін белгілі ең күшті дәрі екенін жазды. Ол оны көз және өкпе қабынуы сияқты әртүрлі ауруларды емдеу үшін қолдану туралы жазды. 19 ғасырдың бірінші жартысында мак тұқымының майы маңызды тағамдық дақыл болды, бірақ Еуропа морфин өндіруді бастағаннан кейін ғана ірі масштабты өндіріс басталды. Жыл сайын 800–1000 тонна үнді опиумы заңды түрде өңделеді, бірақ бұл бүкіл әлемдегі опиум өндірісінің шамамен 5% ғана құрайды, қалғаны заңсыз өндіріледі. Құрғақ қапшықты өңдеуге мамандалған алғашқы зауыт 1928 жылы салынды. АҚШ-та опиум заңсыз, сондай-ақ гүлдің өсірілуі немесе иеленуі де заңсыз. Алайда, мак аспаздық немесе декоративтік мақсаттар үшін өсірілгенде заң бұзылмайды. 1942 жылғы «Опиумды бақылау туралы заң» «Мак көтерілісіне» және Калифорния фермерлері мен федералды үкімет арасындағы шайқасқа әкелді. Бүгінде заң және оның орындалуы бұлыңғыр және даулы болып қалады, тіпті бағбандар мен «мак полициясы» арасында эпизодтарды тудырады. Олар гүл букеттерінде де сатылады, әсіресе Исландия мактары.