Кіріспе
Британдық журналист және пропагандист Денис Сефтон Делмер (24 мамыр 1904 – 4 қыркүйек 1979) – австралиялық тегі бар британдық журналист және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ үкіметі үшін жұмыс істеген пропагандист. Берлинде дүниеге келген және неміс тілін жақсы білген ол Эрнст Реммен дос болып, 1931 жылы Адольф Гитлермен сұхбаттасуға мүмкіндік алды. 1939 жылы BBC неміс тіліндегі хабарлар қызметінде жұмыс істеген кезде Гитлердің бейбітшілік туралы ұсынысына берген өткір реакциясы, неміс билігінің Британияға басып кіргеннен кейін оны тұтқындау үшін арнайы іздеу тізіміне енгізуіне себеп болды. Соғыс жылдарында ол Англиядан радио арқылы Гитлерге қарсы құпия үгіт-насихат науқанын жүргізді.
Denis Sefton Delmer (24 May 1904 – 4 September 1979) was a British journalist of Australian heritage and propagandist for the British government during the Second World War. Born in Berlin and fluent in German, he became friendly with Ernst Röhm, who arranged for him to interview Adolf Hitler in 1931. As an announcer for the BBC German service in 1939, his provocative on air reaction to Hitler's offer of peace caused the German authorities to add his name to the Special Search List for arrest after they had invaded Britain. During the war, he led a black propaganda campaign against Hitler by radio from England.
Ерте өмір
Денис Сефтон Делмер, көбінесе "Том" деп танылатын, Германияда тұратын австралиялық ата-анасының ұлы ретінде, британдық азамат ретінде Берлинде дүниеге келді. Оның әкесі, Фредерик Сефтон Делмер, австралиялық тегі бар британдық, Тасманияның Хобарт қаласында туған, Берлин университетінде ағылшын әдебиеті профессоры болған және неміс мектептері үшін стандартты оқулықтың авторы. 1939 жылға дейін ағылшын тілінде сөйлегенде, сөйлеуінде жеңіл акцент болған. Дельмер Берлиндегі, Лондондағы Сент-Пол мектебінде және Оксфордтағы Линкольн колледжінде білім алды, онда ол қазіргі тілдер мамандығы бойынша екінші сынып диплом алды.
Ерте мансап
Университетті бітіргеннен кейін Делмер Daily Express газетінің жаңа Берлин бюросының басшысы болып тағайындалғанға дейін тәуелсіз журналист ретінде жұмыс істеді. Германияда жүргенде ол Эрнст Реммен дос болып, 1931 жылғы сәуірде Адольф Гитлермен сұхбат алған алғашқы британдық журналист болуына көмектесті. 1932 жылғы Германияның федералды сайлауында Делмер Гитлермен оның жеке ұшағында бірге саяхаттады. Ол сол кезде «наци партиясының белсенділерімен бірге болып, болашақ фюрердің сөйлеу өнерінен бастап, оның неміс халқымен байланыс орнатуының себептерін зерттеді және көптеген жазбалар жасады». 1933 жылы Гитлер Рейхстаг өртенгеннен кейін оқиға орнына барғанда Делмер де сол жерде болды. Осы кезеңде Делмер нацистік көзқарастарды қолдайтындықтан сынға ұшырады, тіпті британ үкіметі оның нацистердің қызметінде екенін ойлады. Сонымен қатар, наци лидерлері Делмердің MI6 агенті екеніне сенді; оның ешқандай қатысы жоқ екенін айтуы олардың оның ғана емес, маңызды агент екеніне деген сенімін күшейтті. 1933 жылы Делмер Францияға, Daily Express газетінің Париж бюросының басшысы ретінде жіберілді. 1936 жылы Делмер суретші Изабель Николске үйленді. Делмер Еуропадағы маңызды оқиғаларды, соның ішінде Испания азамат соғысын (Эрнест Хемингуэй, Марта Геллхорн және Герберт Мэтьюспен бірге) және 1939 жылы Вермахттың Польшаға басып кіруін жариялады. Ол сондай-ақ 1940 жылы Германияның батыс майдандағы шабуылы туралы хабарлады.
Соғыс уақыты
Дельмер Британияға оралып, біраз уақыт BBC-нің неміс қызметінде хабаршы болып жұмыс істеді. Гитлер Рейхстагтан бейбіт шарттар ұсынған сөз сөйлегеннен кейін, Дельмер дереу жауап беріп, британдықтардың «өз жаман иісті тістеріңізге қайтарып жібереміз» деген жауабын айтты. 1945 жылы Дельмер Британияға шабуылдан кейін тұтқындалу үшін Германияның арнайы іздеу тізіміне енгізілгенін білгенде, осы хабарлама оны сол тізімге енгізген деп түйіндеді. Дельмердің дереу (бірақ рұқсатсыз) жауабы Германияға үлкен әсер етті, сол кезде Йозеф Геббельс бұл үкіметтен шыққан болуы керек деп шешті. Бұл тура жарқын жауап Берлинде қысым тудырды, себебі оның ресми рұқсатсыз жасалғанына сенді, бірақ кейіннен парламенттегі дебатта Ричард Стоукс, парламент депутаты, осы жауаптың парламенттің санкциясысыз жасалғанына өкініш білдірді. Дельмер британдықтардың соғыс кезіндегі неміс пропагандасына қарсы күресу әрекеттерінің дұрыс емес екенін ойлады, олардың хабарлары нацистерге қарсы болған адамдарға бағытталған, оларға сендірудің қажеті болмады, бүгін біз бұл сияқты ойлы адамдардың эхо-камерасы дейміз. Ол мүмкіндік алғанда, нацистік басшылықты сынаған фанатикалық нацист рөлін сомдап, шенеуніктердің садамазохистік ойын-сауықтары туралы ашық материалдарды пайдаланып, тыңдаушыларды қызықтырып, нацистік шенеуніктерді қорлау туралы шектеулерді бұзды. Неміс сарбаздарының шамамен 40% Дельмердің радиостанцияларын тыңдады; олар Мюнхендегі үш үздік радиостанцияның қатарында болды және өте тиімді болды.
Радио станциялары
1940 жылдың қыркүйегінде Делмерді Саяси соғыс басқармасы (PWE) психологиялық соғыс науқанының бөлігі ретінде нацистік Германияға қара пропаганда хабарларын таратуды ұйымдастыруға тартты. PWE-ден Леонард Инграмс Делмерге Сыртқы істер министрлігінің Саяси барлау бөлімінде жұмыс істеуге рұқсат алды. Операция Wavendon Tower (қазіргі Милтон-Кейнсте) орналасқан басқа да «зерттеу бөлімшелеріне» қосылды, бірақ 1941 жылдың көктемінде Делмерге жеке базасы, жақын маңдағы Aspley Guise-дегі бұрынғы жеке үй берілді. Радиостанцияның мақсаты – Гитлерді оның өзінің жақтасы болып көрініп, беделін түсіру болды. Делмердің басшылығымен бірқатар белгілі адамдар қатысты: Мюриел Спарк, Эллик Хоу және Делмердің колледж досы, карикатурист Осберт Ланкастер. Ланкастердің Daily Express газетіндегі карикатураларының кейбіреулері неміс оккупациясы астындағы азаматтарға арналған буклеттерге қайта басылып, RAF арқылы таратылды. Делмердің алғашқы, ең маңызды жетістігі – қысқа толқынды станция: Gustav Siegfried Eins (Густав Зигфрид Бір), Зерттеу бөлімшелеріндегі G3. Оны «Шеф» кейіпкері, өкініш білдірмейтін нацист басқарды, ол Уинстон Черчилльді («масты еврейдің жалпақ табанды ұлы») және «Партикомунаны», нацистік революцияға опасыздық жасаған «Партиялық Коммуна» жақтастарын сынады. Станцияның аты, «Густав Зигфрид Айнс» (GS1 фонетикалық алфавиті) тыңдаушылардың ойында сұрақ тудырды: бұл Geheimsender 1 (Құпия хабар таратушы 1) немесе Generalstab 1 (Бас штаб 1) дегенді білдіре ме? GS1 1941 жылдың 23 мамырында кешке эфирге шықты – Рудольф Гесс Ұлыбританияда тұтқындалғаннан кейін жоспарланғаннан бұрын, жағдайды пайдалану үшін. de, нацистік Германиядан қашқан бұрынғы неміс детектив жазушысы, Лондондағы Пионер корпусының бомбаларды залалсыздандыру отрядынан тартылды және ол команданың алғашқы мүшесі болды. Ол «Шеф» рөлін ойнады. (Делмердің «Қара бумеранг» автобиографиясында ол «Бұл кітапта аталған кейбір адамдардың есімдері жасырылған [ ]» деп мойындайды және Секельман «Пол Сандерс» деп аталды.) Көп ұзамай «Йоханнес Рейнхольц» есімді журналист келіп, «Шефтің» көмекшісін ойнады. Екеуі де Делмерге сценарийлермен көмектесті. Жазбалар дискке түсіріліп, Гаукоттағы Сигнал-Хиллде орналасқан Сыртқы істер министрлігінің хабар тарату станциясына курьер арқылы жеткізілді. Делмерді Роберт Брюс Локхарт қорғады, ол неміс мінезіндегі садистікке жету қажеттігін көрсетті. GS1 1943 жылдың соңында Делмер оны радиодан естілген оқтармен тоқтатқанға дейін 700 хабар таратты, бұл билік «Шефті» ұстап алғандығын білдірді. Неміс тілін білмейтін хабар таратушы инженердің қателігі салдарынан бағдарлама кездейсоқ қайталанды және «Шефтің» қастандығы туралы драмалық көрініс екі рет көрсетілді. Делмер бірнеше станциялар құрды және бейтарап елдерге жіберілген неміс поштасында тыңдалған ақпаратты пайдаланып, сенімді оқиғалар жасау арқылы табысқа жетті. Делмердің барлау қызметтеріндегі беделі соншалықты жоғары болғандықтан, Әскери-теңіз министрлігі оны неміс су асты кемелерінің экипаждарына көңіл көшіруші жаңалықтарды жеткізу үшін іздеді. Осы мақсатта Делмер АҚШ-тан RCA компаниясынан алынған 500 кВт қуаттылығы бар Aspidistra радио хабар тарату станциясына қол жеткізді (олардың ең үлкен стандартты үлгісі), оны VIII бөлім 165 000 фунт стерлингке сатып алды. 1942 жылы қолданысқа енгізілген Aspidistra PWE, BBC және RAF арасында бөлісті. Делмердің құрылысы – Deutscher Kurzwellensender Atlantik (немесе кеңінен Atlantiksender). Бұл станция Германияда декаденттік деп танылған АҚШ джазын және Швеция және RAF курьерлері арқылы алынған Германиядан келген заманауи би музыкасын, сондай-ақ неміс би тобын пайдаланды. Әскери-теңіз процедуралары туралы маңызды мәліметтер әскери тұтқын лагерьлеріндегі антифашистерден алынды, олардың поштасы жекелеген хабарламалар жасау үшін тексерілді. Алып барушы («Викки») – Агнес Бернелл, Берлиннен келген, еврей тегі бар босқын. «Патша Мәсіх» (G.8) неміс дін қызметкері арқылы еңбек және концлагерьлердің қорқыныштары туралы айтып, діншіл немістердің ар-ожданына шабуыл жасады.
Каледегі солдат
Soldatensender Calais ("Calais Қарулы Күштер Радио Станциясы") – Германияның қарулы күштеріне бағытталған тағы бір құпия радио станциясы. Милтон Брайанда орналасқан және Кроубородағы Aspidistra таратушысы арқылы хабар тарату үшін жоғары сапалы телефон желілерімен байланысты, Soldatensender Calais тікелей эфирде танымал музыканы, соғысты қолдаудың "жамылғысын" және неміс әскерлерінің рухын құлатуға арналған "қарлық" ақпараттарды ұсынды. Делмердің қара пропагандасы сол кездегі Германиядағы көптеген шетелдік жұмысшылармен неміс сарбаздарының әйелдерінің қарым-қатынасы туралы қауесет таратуға бағытталды. Бернель тағы да жүргізуші болды. Бұл станция Германияның ішкі майданында да танымал болды. Станция неміс әскери станциясының форматында болғанымен, ол нацистік станция ретінде танылған жоқ; бірақ тыңдаушылар станцияның британдықтарға тиесілі екенін білгенімен, оған сеніп, тыңдайтын және ұсталған жағдайда, бұл заңды неміс станциясы деп ойлағандықтан ақталуға мүмкіндік алатын. Соғыс Германияның өзіне енген кезде, қара пропаганда нацизмге қарсы күрес қозғалысы бар деген әсерді тудыру үшін қолданылды. Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін Делмер әріптестеріне олардың атқарған жұмыстарын жарияламауға кеңес берді, себебі өкінген нацистер (Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болғандай) олардың шайқаста емес, адал емес әдістермен жеңілгенін мәлімдеуі мүмкін. Нәтижесінде бұрынғы нацистер ойдан шығарылған қарсылық қозғалысына көмектескендерін даусыз айта алды; Делмер бұл күтпеген салдарды "қара бумеранг" деп сипаттады. 1945 жылдың желтоқсанында Делмер Британ империясының орденінің офицері (OBE) болып тағайындалды, марапаттау қағазында ол "Шетелдік кеңседегі бөлімнің бақылаушысы" екені ғана көрсетілді.
Кейінгі мансабы мен зейнеткерлік демалысы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Делмер Daily Express газетіне бас шетелдік істер тілшісі ретінде оралды. Рейнхард Гелен 1952 жылғы 17 наурыздағы Делмердің Daily Express мақаласы неміс барлау қызметінің бастығын «кейінгі жарияланымдардың толаюына» себепкер болып, жарыққа шығарғанын айтты. Келесі он бес жыл бойы ол газет үшін дерлік барлық маңызды шетелдік жаңалықтарды жариялады. Алайда, ол 1959 жылы шығындар мәселесіне байланысты Лорд Бивербруктан жұмыстан босатылып, Литтл Сэмпфордқа жақын Эссекстегі Ламаршқа зейнетке шықты, онда оның бұрынғы әйелі Изабель үшінші күйеуімен бірге тұрды. Ұзақ аурудан кейін ол 1979 жылғы 4 қыркүйекте Ламаршта қайтыс болды. Дэвид Хейр өзінің «Гитлерді жалап беру» пьесасын «Қара бумеранг» кітабына негіздеді, ал оның сюжетіне «Шефтің» мансабын аяқтағандай, диктордың әуеде жалған түрде табылғаны және атылып құлауы кірді. 1962 жылы ол «Бұл сіздің өміріңіз» бағдарламасының кейіпкері болды, ол Лондонның Мейфэрдегі Le Caprice мейрамханасының алдында Эмонн Эндрюс тарапынан күтпеген сыйлыққа ие болды. 2024 жылы ол Питер Померанцевтің BBC Radio 4 сериясы мен кітабының тақырыбы болды.