Кіріспе

Гвинеялық дипломат және саясаткер Бубакар Диалло Телли (1925 – 1977 ақпан) – Гвинеялық дипломат және саясаткер. Ол Африкалық Біртұтастық Ұйымын (АБҰ) құруға көмектесті және 1964-1972 жылдар аралығында АБҰ-ның екінші бас хатшысы болды. Гвинеяда Әділет министрі қызметін төрт жыл атқарғаннан кейін, 1977 жылы Ахмед Секу Туре режимімен Боиро лагерінде аштыққа ұшыратып өлтірілді.

Ерте мансап

Диалло Телли 1925 жылы Гвинеяның Поредака қаласында дүниеге келген. Ол фулани тегінен шыққан. Ол Уильям Понти атындағы Жоғары нормалды мектепте оқыды. Бакалавриатты Дакарда аяқтағаннан кейін Париждегі Францияның теңіз арты елдерінің ұлттық мектебіне түсті. 1951 жылы құқық саласындағы лиценциат, ал 1954 жылы заң докторы ғылымының кандидаты дәрежесін алды. Сол жылы ол Сенегалдағы Тиес сотында Республика прокурорының орынбасары болып тағайындалды. Содан кейін Бениннің (бұрынғы Дагоме) Котону қаласындағы сотқа мүше болып тағайындалды. 1955 жылы Дакардағы Француз Батыс Африкасы Жоғары комиссары кеңсесінің (AOF) басшысы болды, бұл француз отарлық кезеңінде африкалықтың ең жоғары лауазымы еді. 1957 жылдың сәуір айында АОФ-тың бас хатшысы болып тағайындалды және он сегіз ай осы қызметте болды.

Дипломатиялық мансап

1958 жылы 28 қыркүйекте Гвинея Француз Батыс Африкасынан тәуелсіздік таңдаған референдумнан кейін Телли Гвинеяның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкілі ретінде АҚШ-қа жіберілді. Ол бұл лауазымды 1964 жылдың маусымына дейін, 1960 жылдың маусымы мен 1961 жылдың наурызы аралығындағы үзіліс ескеріле отырып атқарды. Сонымен қатар, ол 1959 жылдың сәуірінен 1961 жылдың маусымына дейін АҚШ-тағы елші болды. Телли 1964 жылдың шілдесінен 1972 жылдың маусымына дейін екі мерзімге ОАҰ-ның екінші Бас хатшысы қызметін атқарды. Бұл жұмыс оған өте қиын болды, себебі ол Африка мемлекеттерінің көптеген басшылары арасында ортақ пікірге келуді қажет етті, олардың әрқайсысының көзқарастары әртүрлі болды. 1965 жылдың күзінде жарияланған мақаласында Телли қиындықтар мен дауларды мойындады, бірақ ұйымның осы мәселелермен күресуге жеткілікті икемді құрылымы бар екенін айтты және егер ОАҰ болмаса не болар еді деген сұрақ қойды. Кейде Телли ашық пікір білдіргені үшін сынға ілікті. Кейбіреулер оны Секу Туренің көзқарастарын тым күшті жақтағаны үшін сынады. 1968 жылдың шілдесінде оның екінші мерзімге тағайындалмауы мүмкін екендігі хабарланды, себебі ол бейтараптық танытпады. 1968 жылдың қыркүйегінде Алжирде өткен ОАҰ саммиті туралы баяндамада Теллидің Нигериядағы азаматтық соғысқа қатысты ұстанымы жарылқыланды. Мүше мемлекеттер көбінесе Нигерия Федерациясын қолдағанмен, Кот-д’Ивуар, Танзания, Замбия және Габон сияқты бірнеше елдер Биафраны мойындады. Жалпы алғанда, Телли ОАҰ-ның беделді және құрметке ие өкілі болды.

Әділет министрі

1972 жылдың маусым айында Теллидің орнын Камеруннан Нзо Эканги ҰАҰ Бас хатшысы болып алмастырды. Телли Гвинеяға оралды және 1972 жылдың 21 тамызында Әділет министрі болып тағайындалды. Гвинеяға қайту туралы оның шешімі қызығушылық тудырды. Оған Африка мемлекеттерінің басшылары мен халықаралық ұйымдардан көптеген ұсыныстар түсті. Ол қауіп-қатерге де тап болатын. Гвинеядағы кейбір адамдар тіпті Секу Туре оны қайта шақыру үшін құпия жолдар қолданды деп ойлады. Турдің өмірбаяуын жазған Андре Левиннің сөзінше, Телли Турдің Президенттікке үміткер болуына қарсы тұра алатын жалғыз адам болған. Сондықтан Турэ оны жою қажеттігін сезінген. Әділет министрі ретінде Конакри университетінде өткен конференцияда ол әділдік – барлық есіктерді ашатын кілт екенін айтып, студенттерді құқық білімін меңгеруге шақырды. Бірақ Телли партиялық директиваларды орындап, 1973 жылдың маусым айында сот жүйесінің тәуелсіздігін толығымен жойған, ауыл және қалалық деңгейде халық сотын құрған заңды жазды. Сол кездегі техникалық кеңесшісі Теллиді «жайпырма, өте шаршағыш, көбінесе тым жақсы көңілді, сөздері мен іс-әрекеттерінде абайсыз, ашық мінезді және жұмысында ұйымсыз» деп сипаттаған. 1975 жылдың шілдесінде Франция мен Гвинея арасындағы қарым-қатынас жақсарғаннан кейін, Секу Туре осы оқиғаны тойлаған кеште Теллидің Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы лауазымына үміткер болуға лайық екенін айтты.

Өлім

1976 жылғы 18 шілдеде Диалло Телли үйінен тұтқындалып, Бойро лагеріне қамалды. Президенттің қайын інісі Мамади Кейта Теллиді айыптаған тергеу комиссиясының төрағасы болды. Телли Гвинея мемлекетіне қарсы фуланилер жасаған қастандыққа жетекшілік еткені айыпталды. Оған қатал тексерулер, азаптаулар және жеткіліксіз тамақтану жүргізілді. Екінші азаптаудан кейін Телли әлсіреп, "сатқындыққа мойын бұрды" деген құжатқа қол қоюға келісті. Бұл құжат сот өңдегеннен кейін де ұйғарымсыз болды. 1977 жылдың ақпан айында бес танымал тұтқын "қара диета" (тамақ пен су берілмей) арқылы қаза тапты: Диалло Телли, бұрынғы министрлер Барри Альфа Омар және Драме Алиун, сондай-ақ армия офицерлері Диалло Альхасана мен Куяте Ламин. ҰАҰ өзінің бұрынғы Бас хатшысының қазасына жауап бермеді. Дегенмен, Теллидің жоғалуы – оның қадір-қасиетімен және жақсы мінезімен белгілі халықаралық дипломаттың қазасы, Туре режимінің зұлсалына халықаралық назар аударуға септігін тигізді.