Турда – Румынияның Трансильвания аймағындағы қала. Тарихы 60 мың жылға дейін барып жетеді, географиялық орны, аудандары және Ариеш өзені туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Турда (Торда) – Румынияның Трансильвания аймағындағы Клуж округінде орналасқан қала. Ол округтің оңтүстік-шығыс бөлігінде, округ орталығы Клуж-Напокадан E81 Еуропалық тас жолы арқылы және жақын орналасқан Кампия-Турзи қаласынан байланысқан. Қала төрт шағын ауданнан тұрады: Турда Веке, Турда Нуэ, Опришани және Пояна. Ариеш өзені қаланың батысынан шығысына қарай, ал оның саласы Валеа Расилор солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтеді.
Turda (; Torda, ; link=no; Potaissa) is a city in Cluj County, Transylvania, Romania. It is located in the southeastern part of the county, from the county seat, Cluj Napoca, to which it is connected by the European route E81, and from nearby Câmpia Turzii. The city consists of four neighborhoods: Turda Veche, Turda Nouă, Oprișani and Poiana. It is traversed from west to east by the Arieș River and north to south by its tributary, Valea Racilor.
Ежелгі заман
Бұл жерде адам қонысының іздеріне қатысты дәлелдер бар, олар шамамен 60 000 жыл бұрын Орта палеолит дәуіріне дейін соққан. Дактар Птолемейдің Географиясында Патреуисса деп аталатын қаланы салған, бұл, әдетте, Патависса немесе Потайсса сөздерінің бұрмалануы, соңғысы жиірек кездеседі. Оны 101 және 106 жылдар аралығында Траян билігі тұсында римдіктер бағындырды, қала Потайсса деген атауын сақтап, Децебалдың Дакиясының бір бөлігімен бірге алынды. Потайсса деген ат алғаш рет 1758 жылы жақын орналасқан Айтон коммунасында табылған римдік миллиарийде тіркелген. 166 жылдан 274 жылға дейін V Македония легионының базалық лагері ретінде құрылған легиондық бекініс те Потайсса деп аталды. Қала муниципиум, содан кейін колония мәртебесіне ие болды. Потайссадағы тұз кен орындары тарихқа дейінгі дәуірден бері игеріліп келеді. Гордиан III (238–244) билеген кезеңде Турда, Țaga, Viișoara және Mărtinești аймақтарынан көптеген қазыналар табылды, бұл сол кезде қорғаныс Карптар, Готтар, Гепидтер және Вандалдардың шабуылдарына төтеп бере алмайтынын көрсетеді. Аурелианның шегінуінен кейін табылған заттар (мысалы, Жақсы Көшелеушінің бейнесі салынған жазулы оникс тас және Диоклетианның күміс монеталары), саркофагтар мен кремациялық тас қораптары бар үлкен қабірмен бірге, бесінші ғасырдың басына дейін үздіксіз қоныстануға куәлік етеді. Келесі екі ғасырда жағдай өзгерді, римдік орынға үйлер мен зираттар салынды, бұл Апулум мен Сирмиумдағы жағдайға ұқсас. Осы жерді бағындырғаннан кейін, ғұндар жақын маңдағы жерге қоныстанды. Сол кезден бері қабірлерден үш солид монета табылды. Монеталармен жерлеу ғұндарға тән емес, Гепидтердің дәстүрі болды, яғни олар өздерінің вассалдарын Трансильванияға да қоныстандырды. Саксондар 12 ғасырда осы аймаққа қоныстанды. Қаланың көп бөлігі 1241–1242 жылдардағы татар шапқыншылығы кезінде қиратылды, алайда тұрғындарының көпшілігі үңгірлер жүйесінде жасырынып аман қалды. Король Стефан V оған жеңілдіктер беріп, тез жаңаруына көмектесті. 1944 жылы осы жерде неміс және венгр әскерлерінің бір жағынан, кеңес және румын әскерлерінің екінші жағынан қатысқан Турда шайқасы болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Трансильваниядағы ең ірі шайқас еді. 1950 жылдардың соңынан бастап Турда химиялық, электротехникалық керамика, цемент, шыны және болат кабельдерді шығаратын зауыттар орналасқан маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. Жақын орналасқан Кампия Турзи қаласында болат зауыты жұмыс істеді. 1980 жылдардың соңында Турда қаласының орталық бөлігі қайта жаңартылды, соның ішінде бүгінгі күнге дейін аяқталмаған Мәдениет үйі де болды. Тарихи орталықтағы көптеген үйлер көп қабатты үйлер салу үшін бұзылды. 1990 жылдан бастап қаланың өнеркәсіптік қуаты азайды, бірақ туристік тартымдылықтар қаланы бүгінгі күнге дейін жақсы күйде ұстап тұрды.
There is evidence of human settlement in the area dating to the Middle Paleolithic, some 60,000 years ago. The Dacians established a town that Ptolemy in his Geography calls Patreuissa, which is probably a corruption of Patavissa or Potaissa, the latter being more common. It was conquered by the Romans, who kept the name Potaissa, between AD 101 and 106, during the rule of Trajan, together with parts of Decebal's Dacia. The name Potaissa is first recorded on a Roman milliarium discovered in 1758 in the nearby Aiton commune. The legionary fortress established as the basecamp of the Legio V Macedonica from 166 to 274 was named Potaissa too. The city became a municipium, then a colonia. The Potaissa salt mines were worked in the area since prehistoric times. From the reign of Gordian III (238–244) numerous treasures were excavated from Turda, Țaga, Viișoara, and Mărtinești, showing that in this time the defense was breaking under the Carps, Goths, Gepids, and Vandals. Objects dated to post Aurelian retreat found at the site (for example an inscribed onyx gem depicting the Good Shepherd, and silver coins of Diocletian) together with a large burial containing sarcophagi and a cremation stone box point at continuous habitation until the early fifth century. The situation changes in the next two centuries when dwellings and cemeteries superpose the Roman site, in a similar manner to Apulum and Sirmium. After conquering the place, the Huns settled down near. From this time three solidus were found from graves. Burying with coins was a Gepid tradition not typical of the Huns, meaning that they settled their vassals in Transylvania too. Saxons settled in the area in the 12th century. Much of the town was destroyed during the Tatar invasion in 1241–1242, however most of its inhabitants survived by hiding in the cave system. King Stephen V ensured its quick revival by giving privileges. In 1944, the Battle of Turda took place here, between German and Hungarian forces on one side and Soviet and Romanian forces on the other. It was the largest battle fought in Transylvania during World War II. From the late 1950s, Turda became a rather important industrial centre, housing factories for chemical, electrotechnical ceramics, cement, glass and steel cables. The nearby Câmpia Turzii town hosted a siderurgy (steel) plant. The city centre of Turda saw redevelopment in the late 1980s, including a House of Culture that hasn't been finished up to this date. Many houses in the historic center were demolished to create space for apartment buildings. The town's role of an industrial powerhouse has diminished from the 1990s onwards, but tourist attractions have kept the city in a good state up to today.
Климат
Турданың климаты континенталды, ыстық, құрғақ жазды және суық қысты сипаттайды. Климатқа қаланың Апусени тауларына жақын орналасуы, сондай-ақ қала құрылысы әсер етеді. Қыс және күз айларында Батыс Атлантиканың әсері сезіледі. Қысқы температуралар көбінесе нөлден төмен болады, бірақ сирек жағдайда ғана төмендейді. Жылдың қыс мезгілінде жер бетінде орташа есеппен 65 күн қар жатады. Шілде және тамыз айларында орташа температура шамамен , бірақ кейде қала орталығында жаздың ортасында температураға жетеді. Жазғы жауын-шашын мен ылғал аз болғанымен, сирек кездесетін, бірақ ауыр және көбінесе күшті дауылдар болады. Көктем және күз айларында температуралар аралығында өзгереді, ал осы кезеңде жауын-шашын жазғыдан көп болады, бірақ жеңілірек және жиі жауады.
Turda has a continental climate, characterised by warm dry summers and cold winters. The climate is influenced by the city's proximity to the Apuseni Mountains, as well as by urbanisation. Some West Atlantic influences are present during winter and autumn. Winter temperatures are often below , even though they rarely drop below On average, snow covers the ground for 65 days each winter. In July and August, the average temperature is approximately , despite the fact that temperatures sometimes reach in mid summer in the city centre. Although average precipitation and humidity during summer is low, there are infrequent yet heavy and often violent storms. During spring and autumn, temperatures vary between , and precipitation during this time tends to be higher than in summer, with more frequent yet milder periods of rain.
Демография
1910 жылғы венгр санағына сәйкес, 13 455 тұрғынның ішінде 9 674-і венгрлер, 3 389-ы румындар, ал 100-і немістер болған. 2011 жылғы румын санағы бойынша қалада 47 744 адам тұрды. Осы халықтың 84,7%-ы этникалық румындар, 8,98%-ы этникалық мажарлар, 6,03%-ы этникалық цығандар және 0,4%-ы басқа ұлт өкілдері болды. 2021 жылғы санақ бойынша Турда қаласының халқы 43 319 адамды құрады, бұл алдыңғы санақтан 9,3%-ға азайды.
According to the Hungarian census from year 1910, from 13,455 inhabitants, 9,674 were Hungarians, 3,389 Romanians, and 100 Germans. According to the 2011 Romanian census, there were 47,744 people living within the city. Of this population, 84.7% were ethnic Romanians, while 8.98% were ethnic Hungarians, 6.03% ethnic Roma, and 0.4% others. At the 2021 census, Turda had a population of 43,319, a decrease of 9.3% from the previous census.