Кіріспе

Турда (Торда) – Румынияның Трансильвания аймағындағы Клуж округінде орналасқан қала. Ол округтің оңтүстік-шығыс бөлігінде, округ орталығы Клуж-Напокадан E81 Еуропалық тас жолы арқылы және жақын орналасқан Кампия-Турзи қаласынан байланысқан. Қала төрт шағын ауданнан тұрады: Турда Веке, Турда Нуэ, Опришани және Пояна. Ариеш өзені қаланың батысынан шығысына қарай, ал оның саласы Валеа Расилор солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтеді.

Ежелгі заман

Бұл жерде адам қонысының іздеріне қатысты дәлелдер бар, олар шамамен 60 000 жыл бұрын Орта палеолит дәуіріне дейін соққан. Дактар Птолемейдің Географиясында Патреуисса деп аталатын қаланы салған, бұл, әдетте, Патависса немесе Потайсса сөздерінің бұрмалануы, соңғысы жиірек кездеседі. Оны 101 және 106 жылдар аралығында Траян билігі тұсында римдіктер бағындырды, қала Потайсса деген атауын сақтап, Децебалдың Дакиясының бір бөлігімен бірге алынды. Потайсса деген ат алғаш рет 1758 жылы жақын орналасқан Айтон коммунасында табылған римдік миллиарийде тіркелген. 166 жылдан 274 жылға дейін V Македония легионының базалық лагері ретінде құрылған легиондық бекініс те Потайсса деп аталды. Қала муниципиум, содан кейін колония мәртебесіне ие болды. Потайссадағы тұз кен орындары тарихқа дейінгі дәуірден бері игеріліп келеді. Гордиан III (238–244) билеген кезеңде Турда, Țaga, Viișoara және Mărtinești аймақтарынан көптеген қазыналар табылды, бұл сол кезде қорғаныс Карптар, Готтар, Гепидтер және Вандалдардың шабуылдарына төтеп бере алмайтынын көрсетеді. Аурелианның шегінуінен кейін табылған заттар (мысалы, Жақсы Көшелеушінің бейнесі салынған жазулы оникс тас және Диоклетианның күміс монеталары), саркофагтар мен кремациялық тас қораптары бар үлкен қабірмен бірге, бесінші ғасырдың басына дейін үздіксіз қоныстануға куәлік етеді. Келесі екі ғасырда жағдай өзгерді, римдік орынға үйлер мен зираттар салынды, бұл Апулум мен Сирмиумдағы жағдайға ұқсас. Осы жерді бағындырғаннан кейін, ғұндар жақын маңдағы жерге қоныстанды. Сол кезден бері қабірлерден үш солид монета табылды. Монеталармен жерлеу ғұндарға тән емес, Гепидтердің дәстүрі болды, яғни олар өздерінің вассалдарын Трансильванияға да қоныстандырды. Саксондар 12 ғасырда осы аймаққа қоныстанды. Қаланың көп бөлігі 1241–1242 жылдардағы татар шапқыншылығы кезінде қиратылды, алайда тұрғындарының көпшілігі үңгірлер жүйесінде жасырынып аман қалды. Король Стефан V оған жеңілдіктер беріп, тез жаңаруына көмектесті. 1944 жылы осы жерде неміс және венгр әскерлерінің бір жағынан, кеңес және румын әскерлерінің екінші жағынан қатысқан Турда шайқасы болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Трансильваниядағы ең ірі шайқас еді. 1950 жылдардың соңынан бастап Турда химиялық, электротехникалық керамика, цемент, шыны және болат кабельдерді шығаратын зауыттар орналасқан маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. Жақын орналасқан Кампия Турзи қаласында болат зауыты жұмыс істеді. 1980 жылдардың соңында Турда қаласының орталық бөлігі қайта жаңартылды, соның ішінде бүгінгі күнге дейін аяқталмаған Мәдениет үйі де болды. Тарихи орталықтағы көптеген үйлер көп қабатты үйлер салу үшін бұзылды. 1990 жылдан бастап қаланың өнеркәсіптік қуаты азайды, бірақ туристік тартымдылықтар қаланы бүгінгі күнге дейін жақсы күйде ұстап тұрды.

Климат

Турданың климаты континенталды, ыстық, құрғақ жазды және суық қысты сипаттайды. Климатқа қаланың Апусени тауларына жақын орналасуы, сондай-ақ қала құрылысы әсер етеді. Қыс және күз айларында Батыс Атлантиканың әсері сезіледі. Қысқы температуралар көбінесе нөлден төмен болады, бірақ сирек жағдайда ғана төмендейді. Жылдың қыс мезгілінде жер бетінде орташа есеппен 65 күн қар жатады. Шілде және тамыз айларында орташа температура шамамен , бірақ кейде қала орталығында жаздың ортасында температураға жетеді. Жазғы жауын-шашын мен ылғал аз болғанымен, сирек кездесетін, бірақ ауыр және көбінесе күшті дауылдар болады. Көктем және күз айларында температуралар аралығында өзгереді, ал осы кезеңде жауын-шашын жазғыдан көп болады, бірақ жеңілірек және жиі жауады.

Демография

1910 жылғы венгр санағына сәйкес, 13 455 тұрғынның ішінде 9 674-і венгрлер, 3 389-ы румындар, ал 100-і немістер болған. 2011 жылғы румын санағы бойынша қалада 47 744 адам тұрды. Осы халықтың 84,7%-ы этникалық румындар, 8,98%-ы этникалық мажарлар, 6,03%-ы этникалық цығандар және 0,4%-ы басқа ұлт өкілдері болды. 2021 жылғы санақ бойынша Турда қаласының халқы 43 319 адамды құрады, бұл алдыңғы санақтан 9,3%-ға азайды.