Кіріспе

Әскери шен

Әуе күштері маршалы немесе әуе маршалы – бес жұлдызды шен (немесе НАТО-ның OF-10 деңгейіне баламасы) және кейбір әуе күштеріндегі ең жоғары шенді білдіретін ағылшын тіліндегі термин. Әдетте, ол басқа әуе күштеріндегі әуе күштері генералына, көптеген армиялардағы дала маршалына немесе әскер генералына, немесе флот адмиралына тікелей балама болып табылады. Бұл шен британдық Корольдік әуе күштерінде (RAF) пайда болған. RAF тәжірибесіне ықпал еткен бірнеше Ұлттар Достастығының (Commonwealth) әуе күштері мен басқа елдерде (әсіресе Таяу Шығыста) осыған ұқсас атаулар қолданылады, мысалы, Австралия Корольдік әуе күштерінің (RAAF) маршалы. Мұндай жағдайларда келесі жоғары шендермен шатасу туындауы мүмкін: әуе маршалы және бас әуе маршалы (тиісінше). RAF маршалы шені 1919 жылдан бері қағаз жүзінде бар; алғаш рет бұл шенді 1927 жылдан бастап лорд Хью Тренчард иеленді. Ұлыбританияда бұл шен көбінесе ең жоғары, белсенді қызметтегі RAF офицеріне берілсе, басқа Ұлттар Достастығы елдерінде осыған тең шен тек рәсімдік немесе құрметті болып табылады. (Мысалы, RAAF маршалы шенін тек монарх немесе оның жұбайы ғана иеленді.) Португал тілінде әуе күштері шеніне баламасы – Бразилиядағы Marechal do Ar ("Әуе маршалы") немесе Португалиядағы Marechal, екеуі де кейде "әуе күштері маршалы" деп аударылады. Бұрын итальяндық әуе күштерінде де осыған ұқсас атау қолданылған. Индонезия әуе күштерінің (Tentara Nasional Indonesia Angkatan Udara; TNI AU) жоғары шенді офицерлерін marsekal di TNI AU (TNI AU маршалы) деп атауға болады. Ең жоғары шен – Marsekal Besar ("Бас маршал") кейде "әуе күштері маршалы" деп аударылады. Нацистік Германияда Люфтваффедегі ең жоғары шен – генерал-фельдмаршал (бұл шен неміс армиясында да қолданылған). Люфтваффе командирі Герман Геринг Рейхсмаршал шенін иеленген жалғыз адам болса да, бұл шен техникалық тұрғыдан Вермахт құрамына кіретін Heer (армия), Kriegsmarine (теңіз күштері) және Люфтваффедегі кез келген жоғары шенді офицерге берілуі мүмкін еді. Бұрынғы Кеңес Одағының әуе күштерінде авиация тармағының бас маршалы (немесе "әуе күштерінің бас маршалы") және авиация тармағының маршалы (немесе "әуе күштерінің маршалы") деген шендер болған, бұл төрт жұлдызды және үш жұлдызды шендер болатын (соответственно RAF-тің бас әуе маршалы және әуе маршалы шендеріне баламасы).

Қызмет өтілі

Әуе күштері маршалы көптеген елдерде армия маршалдарымен немесе дала маршалымен, сондай-ақ флот адмиралы әскери шенімен теңестірілуі мүмкін. Яғни, әуе күштері маршалы – бес жұлдызды шен және НАТО елдерінде ол OF 10 рейтингтік кодымен сипатталады. Осындай жоғары шен болғандықтан, ол өте сирек беріледі. Ол мемлекет басшыларына немесе корольдік отбасы мүшелеріне, немесе ірі әуе күштеріндегі ең жоғары офицерлерге салтанатты түрде табыс етіледі. Австралия, Үндістан, Таиланд және Ұлыбритания Әуе күштерінде "Әуе күштері маршалдары" әуе бас маршалдарынан жоғары тұрады. Жаңа Зеландияда, Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштері маршалы шені болғанымен, ешбір Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштері офицері әуе маршалынан жоғары шенге көтерілген жоқ, ал Жаңа Зеландияның әуе бас маршалы шені тек қағаз жүзінде ғана бар. 1970 жылға дейін Малайзияда да осындай жағдай болды, сол кезде Малайзия Корольдік әуе күштері әуе офицерлерінің шендерін генерал офицерлерінің шендерімен алмастырды, бірақ Малайзия Корольдік әуе күштері маршалы шенін сақтап қалды. Канада Корольдік әуе күштері маршалы шені ешқашан берілген емес. Германияның нацистік кезеңінде Люфтваффе (Әуе күштері), Heer (Армия) сияқты Generalfeldmarschall (Дала маршалы) шенін қолданды, ол Әскери-теңіз күштерінде Großadmiral (Ұлы адмирал) шенімен теңестірілді. Генерал-фельдмаршал генерал-оберстен (генерал-полковник) жоғары тұрды және ол Герман Герингтің, Люфтваффе командирінің 1940 жылдың шілдесінде рейхсмаршал (Империя маршалы немесе патшалық маршалы) одан да жоғары шеніне көтерілгенге дейін Германияның әуе күштері мен армиясының ең жоғары шені болды. Германияның рейхсмаршал және генерал-фельдмаршал шендері Үшінші рейх құлағаннан кейін жойылды.

Рангының белгісі

Әуе күштері маршалы шені бар әртүрлі әуе күштерінде түрлі шен белгілері қолданылады. Мысалы, Ұлыбритания Корольдік әуе күштері, флот адмиралының жеңіндегі өрнектен шыққан белгіні пайдаланады: кең қара жолақтың үстінде бір кең ашық көк жолақ және әрқайсысы сәл кеңірек қара жолақта төрт тар ашық көк жолақ. Ал кейбіреулері жұлдыздардан тұратын белгіні қолданады, көбінесе бес жұлдыз болады.

Ренгінің қазіргі иелері

2017 жылғы мәліметтер бойынша, әуе күштері маршалы атағын немесе оған баламалы атақты алған немесе иеленген 14 тірі адам бар. Олардың 10-ы – Тайланд королевасы Сирикит, Уэльс принці және Малайзияның қазіргі мемлекет басшысы. Малайзияда сайланған Ян ди Пертуан Агонг мемлекет басшысы қызметін атқару мерзімінде әуе күштері маршалы болып тағайындалады, бірақ қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін атағынан бас тартады. Дегенмен, ол кейін тағы бір мерзімге сайланса, қайтадан тағайындалуы мүмкін. Эдинбург герцогы Корольдік әуе күштері маршалының салтанатты атағын, сондай-ақ Австралия Корольдік әуе күштері маршалының және Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштері маршалының құрметті атақтарын иеленді. Алайда, олардың салыстырмалы түрде кішірек болуына байланысты, соңғы екі әуе күшінің ешқайсысы бұл атақты операциялық мақсатта пайдаланған емес. Канада Корольдік әуе күштері маршалының атағы 1968 жылға дейін қағаз жүзінде болғанымен, Эдинбург герцогы бұл атаққа ешқашан тағайындалмады, сондай-ақ сол жылы жойылғанға дейін Канаданың басқа 5 жұлдызды атақтарына да тағайындалмады. 2012 жылы оның ұлы, Уэльс принці, британдық атаққа ие болды. Қалған төрт атақ иесі әскери қызметте болған, олардың үшеуі Корольдік әуе күштерінің әуе штабының бастығы болып қызмет етті және қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін Корольдік әуе күштері маршалы атағына көтерілді. Олардың ішінде тек Лорд Крейг зейнетке шықпады, ол RAF маршалы ретінде Қорғаныс штабының бастығы болып қызмет атқарды. 2014 жылдың маусым айында зейнеткер әуе күштері маршалы лорд Стирруп салтанатты түрде RAF маршалы атағына ие болды, бұл 1992 жылдан бері RAF офицеріне берілген алғашқы атақ болды. Лорд Стирруп 2006 жылдан 2010 жылға дейін Қорғаныс штабының бастығы болып қызмет еткен. Шри-Ланка әуе күштерінің маршалы Рошан Гунетилеке – бұл атақты алған соңғы адам, ол 2019 жылдың қазан айында маршалдыққа көтерілді. Гунетилеке елінде үш онжылдыққа созылған азамат соғысын аяқтауға үлкен үлес қосты. Жақында ол Шри-Ланканың Батыс провинциясының губернаторы болып тағайындалды.

Әуе күштері маршалдарының тізімі

Ел Тағайындалу/көтерілу жылы Суреті Әскери шен Туған жылы Қайтыс болған жылы Ескертпелер Австралия1938 Король Георг VI Австралия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1895 1952 Шен 1938 жылдың 2 маусымында берілді. Австралия1954 Эдинбург герцогы Филипп Австралия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1921 2021 Құрметті шен. 1954 жылдың 1 сәуірінде тағайындалды. Бахрейн Хамад ибн Иса Әл Халифа Бахрейн Корольдік әуе күштерінің маршалы 1950 Құрметті шен. Бразилия1959 Армандо Фигейра Тромповски де Алмейда Әуе маршалы 1889 1964 1959 жылдың 30 қаңтарында көтерілді. Бразилия1960 Эдуардо Гомес Әуе маршалы 1896 1981 Бразилия әуе күштерінің бас қамқоршысы. 1960 жылдың 22 қыркүйегінде көтерілді. Бразилия Казимиро Монтенегро Филью Әуе маршалы 1904 2000 Египет Фарук патша Египет Корольдік әуе күштерінің маршалы 1920 1965 Құрметті шен. Египет1952 Фуад II патша Египет Корольдік әуе күштерінің маршалы 1952 Құрметті шен. 1952 жылдың 26 шілдесінде алты айлық шағында тағайындалды. Эфиопия Хайле Селасси I Эфиопия императорлық әуе күштерінің маршалы 1892 1975 Құрметті шен. Эфиопия Амма Селасси Эфиопия императорлық әуе күштерінің маршалы 1916 1997 Құрметті шен. Германия1938 Герман Геринг Рейхсмаршал 1893 1945 1938 жылдың 4 ақпанында генерал-фельдмаршал болып тағайындалды, 1940 жылдың 19 шілдесінде Рейхсмаршал болып көтерілді. Германия1940 Альберт Кессельринг Генерал-фельдмаршал 1885 1960 1940 жылдың 19 шілдесінде Германия1940 Эрхард Мильх Генерал-фельдмаршал 1892 1972 1940 жылдың 19 шілдесінде Германия1940 Хуго Сперрле Генерал-фельдмаршал 1885 1953 1940 жылдың 19 шілдесінде Германия1943 Вольфрам фон Рихтгофен Генерал-фельдмаршал 1895 1945 1943 жылдың 16 ақпанында Германия1945 Роберт фон Грейм Генерал-фельдмаршал 1892 1945 1945 жылдың 25 сәуірінде Грекия1937 Георг II Грекия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1890 1947 Грекия қарулы күштерінің бас қолбасшысының құрметті шені. Грекия1947 Павел Грекия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1901 1964 Грекия қарулы күштерінің бас қолбасшысының құрметті шені. Грекия1964 Константин II Грекия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1940 2023 Грекия қарулы күштерінің бас қолбасшысының құрметті шені. Үндістан2002 Арджан Сингх Үндістан әуе күштерінің маршалы 1919 2017 2002 жылдың 26 қаңтарында көтерілді. Ирак1933 Гази патша Ирак Корольдік әуе күштерінің маршалы 1912 1939 Құрметті шен. 1933 жылдың 8 қыркүйегінде тағайындалды. Ирак1939 Абдул Илла патша Ирак Корольдік әуе күштерінің маршалы 1913 1958 Құрметті шен. 1939 жылдың 6 сәуірінде тағайындалды. Ирак1953 Фейсал II патша Ирак Корольдік әуе күштерінің маршалы 1935 1958 Құрметті шен. 1953 жылдың 2 мамырында тағайындалды. Италия1933 Итало Бальбо Әуе маршалы 1896 1940 1933 жылдың тамызында Иордания Хусейн патша Иордания Корольдік әуе күштерінің маршалы 1935 1999 Құрметті шен. Иордания1999 Абдулла II патша Иордания Корольдік әуе күштерінің маршалы 1962 Құрметті шен. 1999 жылдың 7 ақпанында тағайындалды, 1975 жылдың 20 қыркүйегінде Мемлекет басшысы қызметінен кетті. 2011 жылдың 13 желтоқсанында Мемлекет басшысы болып қайта тағайындалды. Малайзия1975 Яхья Петра сұлтан Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1917 1979 Құрметті шен. 1975 жылдың 21 қыркүйегінде тағайындалды. Малайзия1979 Ахмад Шах сұлтан Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1930 2019 Құрметті шен. 1979 жылдың 30 наурызында тағайындалды. Малайзия1984 Ысқандар сұлтан Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1932 2010 Құрметті шен. 1984 жылдың 26 сәуірінде тағайындалды, 2010 жылдың 22 қаңтарында қайтыс болды. Малайзия1989 Азлан Шах сұлтан Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1928 2014 Құрметті шен. Малайзия1994 Жаафар туанку Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1922 2008 Құрметті шен. 1994 жылдың 26 сәуірінде тағайындалды, 2008 жылдың 27 желтоқсанында қайтыс болды. Малайзия1999 Салахуддин Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1926 2001 Құрметті шен. 1999 жылдың 26 сәуірінде тағайындалды, 2001 жылдың 21 қарашасында қайтыс болды. Малайзия2001 Сиражуддин туанку Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1943 Құрметті шен. 2001 жылдың 12 желтоқсанында тағайындалды. Малайзия2007 Мизан Зайнал Абидин Малайзия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1962 Құрметті шен. 2007 жылдың 16 ақпанында тағайындалды. Жаңа Зеландия1977 Эдинбург герцогы Филипп Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1921 2021 Құрметті шен. 1977 жылдың 11 маусымында тағайындалды. Жаңа Зеландия2015 Карл III патша Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінің маршалы 1948 Құрметті шен. 2015 жылдың 2 тамызында тағайындалды. Оман1974 Кабус сұлтан Оман Корольдік әуе күштерінің маршалы 1940 2020 Құрметті шен. Португалия1958 Франсиску Кравейру Лопес Әуе күштерінің маршалы 1894 1964 Құрметті шен. Португалия1990 Умберту Делгаду Әуе күштерінің маршалы 1906 1965 Өлімнен кейін жоғарылау. Сауд Арабиясы1991 Халид бин Сұлтан патша Филдмаршал 1949 Шри-Ланка2019 Рошан Гуонетилеке Шри-Ланка әуе күштерінің маршалы 1956 Құрметті шен. 2019 жылдың 7 тамызында көтерілді. Таиланд1941 Плаек Пибунсонгхрам Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1897 1964 1941 жылдың 28 шілдесінде тағайындалды. Таиланд1954 Фуен Роннапаград Риттакхани Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1900 1987 1954 жылдың 27 шілдесінде тағайындалды. Таиланд1959 Сарит Дханараджата Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1908 1963 Құрметті шен. 1959 жылдың 28 ақпанында тағайындалды. Таиланд1960 Чалермкиат Ваттанангкун Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1914 1960 Қызмет барысында ұшақ апатынан кейін қайтыс болғаннан кейін марапатталды. 1960 жылдың 24 мамырында тағайындалды. Таиланд1964 Таном Киттикачорн Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1911 2004 Құрметті шен. 1964 жылдың 11 қаңтарында тағайындалды. Өзі тағайындады. Таиланд1973 Прапас Чарусатхиен Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1912 1997 Құрметті шен. 1973 жылдың 6 маусымында тағайындалды. Таиланд1992 Сирикит патшайым Таиланд Корольдік әуе күштерінің маршалы 1932 Құрметті шен. 1992 жылдың 4 тамызында тағайындалды. Мүмкін, осындай шенге ие болған жалғыз әйел. Ұлыбритания1927 Хью Тренчард, 1-ші виконт Тренчард Корольдік әуе күштерінің маршалы 1873 1956 1927 жылдың 1 қаңтарында көтерілді. Ұлыбритания1933 Джон Салмонд сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1881 1968 1933 жылдың 1 қаңтарында көтерілді. Ұлыбритания1936 Эдуард VIII патша Корольдік әуе күштерінің маршалы 1894 1972 Құрметті шен. 1936 жылдың 21 қаңтарында тағайындалды. Ұлыбритания1936 Георг VI патша Корольдік әуе күштерінің маршалы 1895 1952 Құрметті шен. 1936 жылдың 11 желтоқсанында тағайындалды. Ұлыбритания1937 Эдвард Эллингтон сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1877 1967 1937 жылдың 1 қаңтарында көтерілді. Ұлыбритания1940 Сирил Ньюэлл, 1-ші барон Ньюэлл Корольдік әуе күштерінің маршалы 1886 1963 1940 жылдың 4 қазанында көтерілді. 20 күннен кейін зейнетке шықты. Ұлыбритания1944 Чарльз Портал, 1-ші виконт Портал Корольдік әуе күштерінің маршалы 1893 1971 1944 жылдың 1 маусымында көтерілді. Ұлыбритания1945 Артур Теддер, 1-ші барон Теддер Корольдік әуе күштерінің маршалы 1890 1967 1945 жылдың 12 қыркүйегінде көтерілді. Ұлыбритания1946 Шольто Дуглас, 1-ші барон Дуглас Корольдік әуе күштерінің маршалы 1893 1969 1946 жылдың 1 қаңтарында көтерілді. Ұлыбритания1946 Артур Харрис сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1892 1984 1946 жылдың 1 қаңтарында зейнетке шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң көтерілді. Ұлыбритания1950 Джон Слесос сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1897 1979 1950 жылдың 8 маусымында көтерілді. Ұлыбритания1953 Эдинбург герцогы Филипп Корольдік әуе күштерінің маршалы 1921 2021 Құрметті шен. 1953 жылдың 15 қаңтарында тағайындалды. Ұлыбритания1954 Уильям Диксон сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1898 1987 1954 жылдың 1 маусымында көтерілді. Ұлыбритания1958 Дермот Бойл сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1904 1993 1958 жылдың 1 қаңтарында көтерілді. Ұлыбритания1958 Глостер герцогы Генри патша Корольдік әуе күштерінің маршалы 1900 1974 Құрметті шен. 1958 жылдың 12 маусымында тағайындалды. Ұлыбритания1962 Томас Пайк сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1906 1983 1962 жылдың 6 сәуірінде көтерілді. Ұлыбритания1967 Чарльз Элворти, барон Элворти Корольдік әуе күштерінің маршалы 1911 1993 1967 жылдың 1 сәуірінде көтерілді. Ұлыбритания1971 Джон Гранди сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1913 2004 1971 жылдың 1 сәуірінде көтерілді және зейнетке шықты. Ұлыбритания1974 Денис Спотсвуд сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1916 2001 1974 жылдың 31 наурызында көтерілді және зейнетке шықты. Ұлыбритания1976 Эндрю Хамфри сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1921 1977 1976 жылдың 6 тамызында көтерілді. Ұлыбритания1977 Нил Кэмерон, барон Кэмерон Корольдік әуе күштерінің маршалы 1920 1985 1977 жылдың 31 шілдесінде көтерілді. Ұлыбритания1982 Майкл Битхэм сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1923 2015 1982 жылдың 14 қазанында көтерілді және зейнетке шықты. Ұлыбритания1985 Кит Уильямсон сэр Корольдік әуе күштерінің маршалы 1928 2018 Көтерілді және...

Басқа елдер

Бұл шен Ауғанстанда, Бангладеште, Брунейде, Иранда, Оңтүстік Кореяда, Нигерияда, Пәкістанда және Оңтүстік Вьетнамда болған немесе қағазда ғана бар (қолданылмаған), бірақ бұл елдердің бәрі оны пайдаланбаған. Түрік әуе күштері hava mareşalı (сөзбе-сөз – әуе маршалы, бірақ бес жұлдыздық шенге тең) шенін сақтайды. Индонезияның әуе күштері маршал бесар (сөзбе-сөз – "үлкен маршал", сондай-ақ бес жұлдыздық шен) шенін сақтайды, бірақ ешбір индонезиялық әуе күштері офицері бұл шенге дейін көтерілген емес. Француз әуе күштері, француз армиясы сияқты, ең жоғары шен – Франция маршалы болып табылады. Дегенмен, француз армиясынан өзгеше, әуе күштерінде ешбір офицер Франция маршалы болып жарияланбаған. АҚШ бұл шенді пайдаланбайды, оның орнына әуе күштері генералын қолданады, ол бір рет ғана берілген және қазіргі уақытта тек қағазда ғана сақталған. Қытай да маршал шенін пайдаланбайды, оның орнына әуе күштері офицері ешқашан ие болмаған және 1994 жылы жойылған бірінші сыныптық генерал (конг жун и цзи шан цзян) шенін артық көреді. Испания король Фелипе VI ғана иеленетін әуе күштерінің генерал-капитанына тең шенді қолданады.

Шығармалық пайдалану

Роалд Дальдың "ҰБҚ" кітабында әуе күштері маршалы еске алынады. Дальдің өзі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әуе күштерінің офицері болған.