Кіріспе

Ең жоғары әскери атақ

Фельдмаршал (немесе фельдмаршал, қысқартылып FM) – екінші ең жоғары әскери атақ, әдетте генерал-офицерлік атақтардан жоғары, бірақ генерал-сиссимус атағынан төмен. Көп жағдайда, бұл атақ генералиссимус атағы жоқ елдердегі армиядағы ең жоғары атақ болып табылады, сондықтан оған өте сирек адамдар тағайындалады. Көптеген елдердің қазіргі заманғы қарулы күштерінде бұл бес жұлдызды (OF 10) атақ деп есептеледі. Көптеген елдерде фельдмаршал атағына көтерілу үшін генералдың тарихи түрде ерекше әскери жетістіктері (әсіресе соғыс кезіндегі жеңісі) қажет болды. Дегенмен, бұл атақ дивизиялық және бригадалық командирлік атақтары ретінде де қолданылған. Атақтың әртүрлі қолданылу мысалдары: ерекше жетістіктері үшін Ауғанстан, Австрия-Мажарстан, Пәкістан, Пруссия/Германия, Үндістан және Шри-Ланка; дивизиялық командирлік үшін Испания және Мексика (lang es); ал Франция, Португалия және Бразилияда бригадалық командирлік үшін (, маршал де капо).

Шығу тегі

Терминнің шығу тегі ерте орта ғасырларға дейін жетеді, бастапқыда ол патшаның жылқыларын күткен адамды білдірген (ескі герман тілінен Марх скальк = "ат қызметшісі"), ерте франк патшалары тұсында; бастапқыда "қызметші" деген сөз кейде "бағынышты лауазымды тұлға" немесе осыған ұқсас мағынада қолданылған. Германияның Киелі Рим империясы мен Франция корольдігінде 1600 жылдардан бері фельдмаршал және маршал де лагерь аттарымен офицерлер болған. Дала маршалдары қолданатын атаулардың нақты сөздері әртүрлі: мысалдарға "маршал" және "генерал-фельдмаршал" жатады. Ұлыбритания және көптеген Таяу Шығыс елдерінің әуе күштеріндегі баламасы – әуе күштерінің маршалы (әуе маршалымен шатастырмау керек). Әдетте әскерлер мен әуе күштері қолданатын терминологияны қолданбайтын теңіз күштері, эквивалентті шен үшін "флот адмиралы", "бас адмирал" немесе "флот адмиралы" сияқты атауларды қолданады. Дала маршалын дәстүрлі түрде ерекшелейтін белгі – оның таяғы. Бүгінгі таңда таяқ тек әшекейлік мақсатта қолданылады және осыған байланысты әсем безендірілуі мүмкін. Дегенмен, міндетті түрде белгі таяқ болуы керек емес (мысалы, 1991 жылдан кейінгі Ресейде және бұрынғы Кеңес Одағында маршал жұлдызы деп аталатын қымбат тастармен әшекейленген жұлдыз қолданылады).

Ауғанстан

Сардар Шах Уәли Хан (1977 жылы қайтыс болды), Мұсахибан әулетінен және патша Заһир мен президент Сардар Мұхаммед Дауд Ханның інісі, фельдмаршал болған. Мұхаммед Фахим 2004 жылы құрметті маршал атанды. Абдул Рашид Достум 2020 жылы құрметті маршал болды (бұл лауазым қазір тоқтатылған).

Австралия

Бұл атаққа алғаш 1925 жылы наурыз айында сэр Уильям Бёрдвуд тағайындалды. Сэр Томас Блэймэй атақ алған екінші адам болды, сонымен қатар Австралияда туған және Австралия армиясының толыққанды (ардалық емес) фельдмаршалы болды. Ол 1950 жылы маусым айында Австралияның премьер-министрі сэр Роберт Мензистің қысымымен бұл атаққа көтерілді. Оның фельдмаршалдық таяғы Канберрадағы Австралия соғыс мемориалындағы Екінші дүниежүзілік соғыс галереясында көрсетіліп тұр. Үшінші тағайындалу 1954 жылдың 1 сәуірінде фельдмаршал атағын алған Эдинбург герцогы, принц Филип болды.

Бразилия

1822 жылы Бразилия Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Бразилия армиясы португалдық шендер жүйесін сақтап қалды, соның ішінде маршал де кампо шені де болды. 19 ғасырдың екінші жартысында Португалияда да, Бразилияда да маршал де кампо шені генерал де бригада (бригада генералы) шенімен алмастырылды. Бұл соңғы шен әлі күнге дейін Бразилия армиясында бар, бірақ қазіргі португал армиясындағы генерал-майор (генерал-майор) шенімен сәйкес келеді. Бүгінде маршал шені жоғары шен болып табылады, бірақ тек соғыс уақытында ғана беріледі. Бразилия әуе күштерінде де осыған ұқсас әуе маршалы шені бар.

Чад

2020 жылдың 11 тамызында Чад президенті Идрис Деби Батыс Африкадағы терроризмге қарсы күресі үшін маршал атағына көтерілді. Ол келесі жылы дүние салды.

Қытай

Қытайдағы императорлық билік кезінде әр түрлі династиялар генералдарға әр түрлі атақтар берген. Осыған ұқсас атақ – Шығыс Хан әулетінің "司馬" (сима) дегені, ол сөзбе-сөз "ат иесі" дегенді білдіреді, кейін екі таңбалы тегіне айналды. "司馬" – Шығыс Ханның үш жоғары лауазымды шенеунігінің бірі, ол елдің әскери істерін басқарды. Кейіннен, далалық маршал немесе комендант атағы (元帥 Юань Шуай) немесе ұлы далалық маршал (大元帥 Да Юань Шуай) болып белгіленді. Бұл генералдардың ең танымалдарының бірі Сун әулетінің Юэ Фэй болды. Қытай Халық Республикасы 1949 жылы құрылғаннан бері 10 әскери қолбасшыны маршал дәрежесіне көтерді, барлығы 1955 жылы, ал 1965 жылы бұл дәреже жойылды. Содан бері бұл атақ қолданылмайды. Қытайдың соңғы маршалы Ни Рончжен 1993 жылы қайтыс болды.

Эфиопия

2022 жылдың 8 қаңтарында Эфиопия Ұлттық қорғаныс күштерінің Бас штабының бастығы генерал Бирхану Джула фельдмаршал (немесе дереккөздерге байланысты генерал-фельдмаршал) шеніне көтерілді. Бұл шен осы тағайындамамен Эфиопия Ұлттық қорғаныс күштеріне енгізілді. Фельдмаршал шені Эфиопияда соңғы рет 20-шы ғасырда Эфиопия империясы тұсында қолданылған, император Хайле Селассие Эфиопия императорлық армиясының басшысы болған кезде. Салтанатты форма британдық үлгідегі формаға ұқсас болды, бас киімінен басқа, ол алтын арыстан жүнімен әшекейленген бикорн болды.

Финляндия

Карл Густав Эмиль Маннергейм 1933 жылы фельдмаршал атағына көтерілді. 1942 жылы ол Финляндия маршалы атағын алды, бірақ бұл әскери атақ емес, құрметті атау.

Франция

Көне режимдегі француз армиясында бригаданы қалыпты басқару дәрежесі дала маршалы (маршаль де лагерь) болды. 1793 жылы Франция революциясы кезінде дала маршалы дәрежесі бригада генералы дәрежесімен алмастырылды. Дала маршалының дәрежелік белгісі екі жұлдыз болды (бір жұлдыз жоғары полковник дәрежесі үшін қолданылды). Француз дала маршалы генерал-лейтенанттан төмен болды, ал 1793 жылы ол дивизия генералы болды. "Маршаль де лагерь" аталымы мен ағылшын тіліндегі "дала маршалы" аталымында француз тілінде "лагерь" және "дала" сөздерінің арасында этимологиялық шатасу бар. Француз дала маршалы дәрежесін Франция маршалы дәрежесімен шатастыруға болмайды, ол 1848 жылы Францияның бас генерал-маршалы дәрежесі жойылғаннан бері француз армиясының ең жоғары дәрежесі болып табылады (бірақ теория бойынша бұл нақты дәреже емес, "мемлекеттік мәртебе").

Неміс тілді елдер

Генерал-фельдмаршал (генерал-фельдмаршал, фельдмаршал-генерал немесе фельдмаршал, қысқартылып Фельдмаршал) – Саксония, Бранденбург Пруссиясы, Пруссия, Германия империясы және соңғы рет Германияның (1918 жылдан бастап) армияларындағы ең жоғары әскери шен. Габсбург монархиясында, Австрия империясында және Австрия-Мажарстанда Фельдмаршал шені қолданылды. Бұл шен сондай-ақ 1806 жылға дейін Киелі Рим империясы бар болған кезеңде Оңтүстік Германия мен Австриядағы генералдарға да берілді.

Грекия

Стратарх (гр. Στρατάρχης), грек тілінде «әскердің билеушісі» деген мағынаны білдіреді, бұл классикалық антикалық дәуірден бастап жоғары әскери қолбасшыларға берілген «бас қолбасшы» атағы. Қазіргі грек тілінде бұл атақ фельдмаршал шенімен теңестіріледі. Осы мағынада, 1939 жылдан бастап Грекия патшалары осы атақты алған, ал қазіргі грек тарихында кәсіби офицерлердің тек біреуіне ғана берілді: Александрос Папагос 1949 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста фашистік Италияға қарсы және Грекия азамат соғысында коммунистік күштерге қарсы жеңіске жеткізгені үшін. Аталған атақ 1974 жылдан бері қалыптасқан Үшінші Грек Республикасының құрамында сақталмайды.

Үндістан

Үндістан армиясындағы ең жоғары атақ – маршал. Бұл мерекелік және соғыс уақытындағы атақ. Бүгінгі күнге дейін екі үнді маршалы болды. Сэм Манекшоу 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысында Үндістан армиясын жеңіске жеткізген рөлі үшін 1973 жылы осы атаққа көтерілді. К. М. Кариаппа 1986 жылы, зейнетке шыққаннан көп кейін, Үндістан армиясының алғашқы Бас қолбасшысы ретіндегі қызметіне деген құрмет ретінде атаққа ие болды.

Ливия

Халифа Хафтар 2016 жылы «Шағын шаңғын» операциясында мұнай порттары азат етілгеннен кейін Ливиядағы Өкілдер палатасынан осы шенді алғанын бірінші болып мәлімдеді.

Малайзия

Малайзияның фельдмаршалы – АҚШ армиясының генералымен тең дәрежедегі, Малайзия армиясындағы ең жоғары шынжыр. Бұл шынжыр, әдетте, Малайзия Короліне арналған, алайда оны патша отбасынан емес адамдар да иеленген жағдайлар бар.

Жаңа Зеландия

Чарльз, Уэльс ханзадасы, сол кездегідей, 2015 жылдың қараша айында Жаңа Зеландия армиясының фельдмаршалы қызметіне ресми түрде тағайындалды. Король Карл III ретінде ол Жаңа Зеландия армиясының фельдмаршалы, Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштерінің (RNZN) флот адмиралы және RNZAF маршалы шеніне ие жалғыз тірі адам болып қала береді. Патшаның қайтыс болған әкесі, Эдинбург герцогы (1921-2021), өмірінің барысында да осы үш шенді иеленген.

Филиппин

АҚШ армиясының генералы Дуглас Макартур Филиппин армиясы тарихындағы бірінші және жалғыз фельдмаршал болды. Ол сонымен қатар Филиппин Ұлттық Үкіметінің әскери кеңесшісі қызметін атқарды, оның шені генерал-майор болған. Президент Кесон 1936 жылғы 24 тамызда Макартурға фельдмаршал шені берді, ал оның міндеттеріне Филиппин мемлекетін құруды бақылау кірді.

Португалия

Португалия армиясында маршал де-кампо шені 1762 жылы ең кіші генерал офицер шені ретінде құрылды. Иерархиялық тұрғыдан алғанда, ол генерал-лейтенант және бригадейро арасында орналасты, соңғысы генерал шені емес, жоғары полковник саналатын еді. Португалияда генерал-маршал (маршал-генерал) және армия маршалы (армия маршалы) немесе жай ғана маршал шені де болды. Маршал де-кампо шенінен ерекшелігі, генерал-маршал және маршал шендері португал армиясындағы ең жоғары шендер болып саналды, көбінесе армияның бас қолбасшыларына берілетін. Кейіннен генерал-маршал шені тек монархқа арналып, құрметті атаққа айналды.

Румыния

Маршал – Румыния қарулы күштеріндегі ең жоғары шен. Маршал шені тек соғыс уақытында ерекше әскери ерліктері үшін генерал немесе адмиралға (амиральға) Румыния Президентімен беріледі және Ұлттық қауіпсіздік Жоғарғы кеңесімен бекітіледі.

Ресей/КСРО

Ресей империясы ұзақ жылдар бойы фельдмаршал шенін сақтап келді. Ол 1917 жылғы революцияларға дейін қолданыста болды. Большевиктер билікті басып алғаннан кейін, олар 1935 жылға дейін әскери шендерді уақытша жойды. Шендер қайта орнатылғанда, Ресей империясының фельдмаршалы шенінің орнына Кеңес Одағының маршалы шені енгізілді. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, бұл шен Ресей Федерациясының маршалы шенімен алмастырылды. Дегенмен, қазіргі таңға дейін Ресей Федерациясының тек бір ғана маршалы бар.

Сербия мен Югославия

Сербия тілінде фельдмаршал сөзі сөздік мағынасында «Воевода» (Сербия және Югославия) дегенмен салыстырылады, бұл әскери шен Generalfeldmarschall, Франция маршалы және Ұлыбритания фельдмаршалымен салыстырғанда көп ұқсастықтарға ие, бірақ тағайындалу жолы, мерзімі және стилі жағынан ерекшеленеді. Дегенмен, бұл әскери атау этимологиялық тұрғыдан дворян титулы – герцог атағына жақын. Бұл Сербия Корольдігі мен Югославия Корольдігінің Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі ең жоғары әскери шені болды. Ол алғаш рет 1901 жылы Сербия Корольдігі Армиясын ұйымдастыру туралы заң қабылдануымен құрылды. Заң сол кездегі қорғаныс министрі болған подполковник (кейін дивизиялық генерал) Милош Васичтің ұсынысы бойынша қабылданды. Аталған шен тек соғыс кезінде ең жоғары генералдардың ерекше еңбегі үшін берілді. Барлығы төрт серб генералы ғана Воевода шеніне жеткен, олардың ең танымалсы – Радомир Путник. Кейін Югославия Халық Армиясында Югославия Маршалы шені болды, оны Жосип Броз Тито жоғарғы қолбасшы ретінде ғана қолданды. Бұл шындығында фельдмаршал шенінен бір саты жоғары, алты жұлдызды генералға тең, бірақ бұл негізінен Титоның ең танымал лақап аты болған саяси мағынасы бар құрметті атақ еді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка мемлекет қайраткері және премьер-министрі Ян Смутс 1941 жылғы 24 мамырда Ұлыбритания армиясының фельдмаршалы болып тағайындалды.

Оңтүстік Корея

2010 жылдары Оңтүстік Корея үкіметі Пэйк Сун Юпты маршал дәрежесіне көтеруге тырысты. Бірақ, оның Маньчжуко Императорлық Армиясында бұрынғы қызметі салдарынан бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Шри-Ланка

Фельдмаршал – Шри-Ланка армиясының жоғарғы шені. Бұл мерекелік шен. Сарат Фонсека – бұл шенді алған бірінші және жалғыз шри-ланкалық офицер. Ол 2015 жылдың 22 наурызында осы шенге көтерілді.

Швеция

Швецияда 1609 жылдан 1824 жылға дейін барлығы 75 фельдмаршал тағайындалған. 1972 жылдан бері бұл шен Швецияда қолданылмайды, және ол бұрыннан тек соғыс уақытында ғана қолданылуы шешілген еді. Бұл атақ армияның атты әскерінің бас қолбасшысын білдіретін. Отыз жылдық соғыс кезінде фельдмаршал елдің генерал-лейтенантына бағынышты болды. Швеция армиясында фельдмаршал шексіз әскери және маңызды саяси билікке ие болды. Дегенмен, фельдмаршал Швецияның Жоғарғы Констебліне (Riksmärsken) бағынышты болды, ал оның ең жақын адамы – rikstygmästaren еді. Алғашқыда фельдмаршал атты әскердің қолбасшысы болды және 17 ғасырдың басында, әсіресе Якоб Понтуссон де ла Гарди бұл шенді алғаннан кейін Швециядағы ең жоғары әскери шенге айналды.

Сирия

Фельдмаршал (فريق) – Сирия армиясындағы ең жоғары әскери шен, ол рәсімдік және құрметті атақ. Бүгінгі күнге дейін осы шенді тек қана президент Башар Асад иеленген, ол полковник шенінен фельдмаршалға көтерілген. Оның нышаны араб елдері арасында ерекшеленеді, себебі көптеген араб армияларында фельдмаршал шені болған жағдайда, нышанда ұлттық елтаңба немесе екі қиылысқан таяқ немесе қылыштардың үстінде тәж, ал төменде сары жапырақтар бейнеленген. Сирия маршалының нышаны генералдың нышанына қосымша жұлдызбен толықтырылған, яғни елтаңбаның астында қиылысқан қылыштардың үстінде үш жұлдыз орналасқан.

Тайланд

Корольдік Тай армиясында Чом Пхон (จอมพล, จอมพลทหารบก) шені 1888 жылы патша Чулалонгкорн батыстық үлгідегі барлық әскери шендермен бірге құрылған. Бүгінде бұл шен Тайланд патшалық отбасының мүшелерімен салтанатты түрде байланысты.

Түркия

Түрік қарулы күштерінде сәйкес келетін шен – маршал. Оның тамыры Осман империясына және Парсы әскеріне дейін жетеді, онда оны "мушир" деп атаған және билеуші сұлтанның бұйрығымен жоғары дәрежелі қолбасшыларға тағайындаған. Маршал шені тек Ұлттық Ассамблея ғана соғыс кезінде ерекше көзге түскен генералдар мен адмиралдарға бере алады. Республика тарихында осы шенге тек екі адам ие болды: қазіргі Түркияның негізін қалаушы Кемал Ататүрк және оның Бас штабының бастығы Февзи Чакмак, екеуі де Түркия Тәуелсіздік соғысындағы жетістіктері үшін.

Уганда

Фелдмаршал Иди Амин – 1971 жылдан 1979 жылға дейін Уганданың әскери диктаторы және үшінші президенті болды. Амин 1946 жылы британдық колониялық әскер бөлімі, Корольдің Африкалық атқыштарына қосылып, Сомали мен Кенияда қызмет етті. Соңында Амин отаршылықтан кейінгі Уганда армиясында генерал-майор шеніне жетіп, оның бас қолбасшысы болды. 1971 жылғы қаңтардағы әскери төңкеріс арқылы билікке келген ол Милтон Оботені құлатты. Кейіннен ол мемлекет басшысы болып тұрғанда өзін фельдмаршал етіп тағайындады.

Ұлыбритания

Артур Уэлсли, Веллингтонның 1-ші герцогы, 1813 жылы фельдмаршал (бірнеше армияның) шеніне көтерілді. Оның тоғыз фельдмаршалдық таяғы Апсли үйінде (Артур Уэлслидің, Веллингтонның 1-ші герцогының таяқтары) қойылған.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Қарулы Күштерінің ешбір тармағы ешқашан фельдмаршал шені қолданған емес. 1944 жылдың 14 желтоқсанында Конгресс «армия генералы» шенін құрды, ол басқа елдердегі фельдмаршал шенімен тең бес жұлдыздық шен еді. Екі күннен кейін Джордж Маршалл осы шенге көтеріліп, американ тарихындағы алғашқы бес жұлдызды генерал атанды. Бес жұлдызды офицер үшін «маршал» деген атау қабылданбады, себебі, әйтпесе Джордж Маршаллды «Маршал Маршалл» деп атауға тура келер еді, бұл ар-ұяты жоқ деп есептелді. Осылайша, Дуглас Макартур – Филиппин үкіметі берген маршал шенін алған жалғыз АҚШ офицері.

Заир

1983 жылдың 17 маусымында Мобуту Сесе Секо өзін фельдмаршал шеніне көтерді. Бұл бұйрық генерал Ликулия Болонго қол қойған.