Кіріспе
Анакардиея тұқымдасына жататын өсімдіктердің туысқан түрлері
Сумақ (немесе сумах) – кашу тұқымдасына (Anacardiaceae) жататын Rhus туысына және туысқан туыстарға кіретін, шамамен 35 гүлді өсімдік түрінің атауы. Сумақтар Антарктида және Оңтүстік Американы қоспағанда, барлық құрлықтардың субтропиктік және қоңыржай аймақтарында өседі. Сумақ дәмдеуіш ретінде, бояу үшін және медицинада қолданылады.
Сипаттама
Сумақтар – анакардиактер тұқымдасына жататын екіжапырақты бұталар мен кіші ағаштар. Олардың биіктігіне жетеді. Жапырақтары көбінесе қауырсын тәрізді күрделі, бірақ кейбір түрлері үш жапырақтан тұратын немесе қарапайым жапырақтары болады. Гүлдері тығыз масақ немесе тікен тәрізді шоғырларда болады, әр гүлі өте кішкентай, жасыл, қаймақ түсті ақ немесе қызыл, бес мүшелі. Жемістері қызғылт, жұқа қабықты дәнектер, піскен кезде әртүрлі мөлшерде түкпен жабылады және бұтақтардың ұштарында тығыз топтамалар құрайды, олар сумақ шоғыры деп те аталады. Сумақтар тұқымдар арқылы (құстар мен басқа жануарлардың нәжісі арқылы таратылады) және тамырсабақтардан шығатын жаңа өршіктер арқылы көбейеді, осылайша кең клоналды топтарды құрайды.
Таксономия
Рхустың таксономиясының ұзақ тарихы бар, де Кандолл 1825 жылы 5 бөлімнен тұратын субгенерлік жіктелімді ұсынды. Ең кең ауқымында Rhus, 250-ден астам түрімен, анакардиактер тұқымдасының ең ірі туысы болды. Басқа авторлар субгенераларды қолданып, кейбір түрлерді жеке туыстарға жатқызды, осыдан Rhus sensu lato және Rhus sensu stricto (s. s.) терминдері пайда болды. Бір жіктемеде екі субгенера қолданылады: Rhus (шамамен 10 түр) және Lobadium (шамамен 25 түр), сонымен қатар Cotinus, Duckera, Malosma, Metopium, Searsia және Toxicodendron Rhus s. s. құру үшін бөліп шығарылды. Actinocheita және Baronia сияқты басқа туыстар да бөліп шығарылды. Белгіленгендей, Rhus s. s. молекулалық филогенез зерттеулері бойынша монофилеттік болып көрінеді. Дегенмен, субгенералар монофилеттік емес сияқты. Ірі Lobadium субгенерасы Lobadium, Terebinthifolia және Стифония (екі бөлімше) бөлімдеріне одан әрі бөлінген.
Этимология
Сумак сөзінің этимологиясы көне француз тіліндегі сумактан (13 ғасыр), орта ғасырлық латын тіліндегі сумахтан, араб тіліндегі суммақтан (سماق), сирия тіліндегі суммақадан (ܣܘܡܩܐ) – "қызыл" деген мағынадан бастау алады. Rhus түбіртек атауы көне грек тіліндегі ῥοῦς (rhous) сөзінен шыққан, оның мағынасы "сумак", этимологиясы белгісіз; бұл сөзді "ағын" деген мағына беретін ῥέω (rheō) етістігімен байланыстыру туралы ұсынысты ғалымдар қазір жоққа шығарды.
Өсіру және пайдалану
Ароматты сумак (R. aromatica), кішкентай жапырақты сумак (R. microphylla), тегіс сумак (R. glabra) және елік мүйізді сумак (R. typhina) сияқты түрлер сәндік өсімдік ретінде, жабайы түрінде немесе селекциялық сорттары ретінде өсіріледі.
Тамақта
Кейбір түрлерінің құрғатылған жемістері ұнтақталап, көптеген елдерде танымал, қызыл түсті, қышқыл дәмдеуіш дайындалады. Жемістерді суға салып, ауызды немесе жұтқыншақты тітіркендіретін түктерін жою үшін сүзіп, кейде бал немесе қант сияқты тәттілендіргіштер қосып, дәстүрлі "қызғылт лимонад" сусынын жасауға да қолданылады. Сумақтың қышқыл дәмі жоғары мөлшердегі алма қышқылының (малик қышқылының) арқасында пайда болады. Rhus coriaria жемістері (дрюпалары) қызғылт-күлгін түсті ұнтаққа айналдырылып, Таяу Шығыс асханасында салаттарға немесе етке лимон тәрізді қышқыл дәм беру үшін дәмдеуіш ретінде қолданылады. Орта ғасырларда, әсіресе XIII-XV ғасырларда, сумак Батыс Еуропаның әулетті адамдары жиі пайдаланған аспаздық кітаптарда жиі кездеседі. Сумақия деп аталатын, сумақтан жасалған бір тағам еуропалықтарда көбінесе "сомакчия" деп аударылған. Солтүстік Америкада тегіс сумак (R. glabra), үш жапырақты сумак (R. trilobata) және бұғы мүйізді сумак (R. typhina) кейде "сумак аде", "үнді лимонады" немесе "рхус шырыны" деп аталатын сусын дайындау үшін қолданылады. Бұл сусын дрюпаларды салқын суға салып, оларды ыдыратып, шырынын мақта матадан сүзіп, тәттілендіру арқылы жасалады. Солтүстік Американың жергілікті халқы осы сумақтың жапырақтары мен дрюпаларын темекімен араластырып, дәстүрлі темекі қоспасында қолданады.
Бояу және еріндіру заттары
Сумактың көптеген түрлерінің жапырақтары мен қабығында жоғары мөлшерде танин болады және оны әлемнің көптеген мәдениеттері былғары өндіруде пайдаланған. Еврей тіліндегі og ha bursaka'im деген сөз "былғарылайтын сумак" дегенді білдіреді, латын тіліндегі R. coriaria атауы да солай. Кейбір сумақтың жапырақтарынан танин (көбінесе пирогаллол түрі) алынады, ол өсімдіктерді былғарылайтын зат ретінде қолданылады. Ең маңызды көздері – R. coriaria жапырақтары, R. chinensis-тің қытай желкесі, R. pentaphylla ағашы мен тамырлары. Сумакпен өңделген былғары иілгіш, жеңіл және ашық түсті болады. Сумактан жасалған былғары түрлерінің бірі – марокко былғарысы. Сумақтың бояу қасиеттерін ескеру қажет болды, оны ұн тәрізді зат ретінде қаптарда, мармар сияқты ауыр жүктермен бірге жеңіл жүк ретінде тасығанда. Сумак мәрмәр үшін ерекше қауіпті болды: "Сумак шаңы ақ мәрмәрге түскенде бірден көрінбейді, бірақ ылғалданса немесе ылғалға түскенде, мәрмәрге терең сіңіп кететін күшті қызғылт бояуға айналады". Ибн Бадис сумақтың сығындысымен жасалған қызыл сияның рецептін сипаттайды. Сумак бояуы (黄櫨染) тек Жапония императорының сырт киіміне қолданылған, сондықтан ол тыйым салынған түстердің бірі болды.
Дәстүрлі дәрілік мақсаттарда
Сумак ортағасырлық медицинада, негізінен Таяу Шығыс және Оңтүстік Азия елдерінде (сумак Еуропаға қарағанда оңай қол жетімді болғандықтан) түрлі ауруларды емдеу үшін пайдаланылған. 1970 жылдары археологтар Родос аймағындағы XI ғасырға жататын кеме құлауын қазғанда, сауда көлемінде сумак жемістері табылған. Бұл жемістер дәрілік мақсатта, тағамдық дәмдеуіш ретінде немесе бояу үшін арналған болуы мүмкін. Клиникалық зерттеулер көрсеткендей, диетадағы сумак гипертониямен ауыратын науқастардың қан қысымын төмендетіп, қосымша ем ретінде қолданылуы мүмкін.
Басқа қолданыстар
Кейбір ара бағушылар кептірілген сумақтың гүлшоғындарын түтіндіктерге отын ретінде пайдаланады. Сумақтың сабақтарының ішінде жұмсақ қабықшасы бар, оны оңай алып тастауға болады, сондықтан оларды дәстүрлі американдық индейстерде құбыр жасау үшін қолданады. Олар АҚШ-тың солтүстігінде жиі құбыр сабы ретінде қолданылған. Кептірілген сумақ ағашы ұзақ толқынды ультракүлгін сәулеленуде жарқырап шығады.
Токсикалық әсері және оны бақылау
Бұрын Rhus туысына жатқызылған кейбір түрлер, мысалы, улы плющ (Toxicodendron radicans, syn. Rhus toxicodendron), улы емен (Toxicodendron diversilobum, syn. Rhus diversiloba) және уытты сумак (Toxicodendron vernix, syn. Rhus vernix) урушиол аллергенін өндіреді және ауыр аллергиялық реакцияларға себеп болуы мүмкін. Уытты сумакты оның ақ жидектері арқылы анықтауға болады, олар нағыз Rhus түрлерінің қызыл жидектерінен ерекшеленеді. Сумактың бұталарын кесу тиімді бақылау шарасы емес, себебі оның ағашы серпімді келеді, сондықтан кесу кезінде тік, өткір ұштар пайда болады. Қырқудан кейін өсімдік жаңа өскіндермен тез қалпына келеді. Ешкілер бұл өсімдікті тиімді және жылдам жою тәсілі ретінде ұзақ уақыттан бері қарастырылып келеді, себебі олар қабығын жейді, бұл жаңа өскіндердің пайда болуын тоқтатуға көмектеседі. Сумак тамырсабақ арқылы көбейеді. Кішкентай өскіндер аналық сумак ағашының жанында, одан біршама қашықтықта жатқан беткей тамыр арқылы өседі. Осылайша, тамырларды оқу – өсімдіктерді толығымен жоймай бақылаудың бір жолы.