Кіріспе

Тарихтың бір саласы

Аймақта жартастан қазылған үңгір қабірлерді пайдалану ежелгі ханаандық кезеңде, яғни б.з.б. 3100–2900 жылдар аралығында басталды. Бірақ бұл дәстүр мың жылға тоқтатылып, Иерусалимде б.з.б. 9-шы ғасырдағы ең ерте израильдік қабірлерде қайта пайда болды. Жартастан қазылған қабірлерді пайдалану б.з.б. 8-ші және 7-ші ғасырларда ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін жылдам төмендеп, кейбір аймақтарда б.з.б. 6-шы ғасырда тоқтатылды. Ол Екінші храм кезеңінде қайта пайда болды және Кейінгі Рим және Византия кезеңдеріне дейін жалғасты. Мұндай қабірлердің пайдаланылуы біздің заманымыздың 3-ші ғасырына дейін, Рим дәуірінің соңында жазылған. Мұндай қабірлерді пайдалану көбінесе орта және жоғарғы топтарға арналған, әдетте әрбір қабір бір ядролық немесе кеңейтілген отбасыға тиесілі болған.

Жаратылыс

Киелі кітапта тасқа қашалған бірнеше қабірлер туралы айтылған. Мүмкін, ең алғашқысы, "Махпела үңгірі" деп аталатын қабір, Ыбырайым Сара үшін хеттік Ефроннан сатып алынған. Дәстүр бойынша, бұл қабір тасқа қашалған немесе табиғи үңгір болуы мүмкін, және ол қазіргі Хеброн қаласындағы Әулет аталарының үңгірімен сабақтастырылады. Ежелгі дәстүрлерге сәйкес, Ыбырайым, Исақ және Ребека, сондай-ақ Яғұп пен Лея да сол жерге жерленген. Жаңа өсиет бұл дәстүрді қайта растайды: "Олардың (Яғұп пен оның отбасы) денелері Сихемге қайтарылып, Ыбырайымның Сихемде Хамор ұлдарынан белгілі бір ақшаға сатып алған қабірге қойылды".

Патшалар арқылы билер

Тасқа қазылған қабірлер туралы Хакимдер кітабында, Самуилдің екінші кітабында және Патшалардың екінші кітабында да айтылған.

Қола дәуірі: Қанахандық қабірлер

Ертедегі Қанаандық I (3100–2900 б.з.д.) кезеңіне жататын қабірлер – Израильдегі ең ерте жартастан қазылған қабірлер; олардың бірнешеуі Иерусалимдегі Офель төңірегінде табылды. Бұл дәстүр екінші мыңжылдыққа қарай тоқтатылған.

Иерусалим

Сильван некрополі, Бірінші ғибадатхана кезеңінің ең маңызды ежелгі зираты, Яһуда патшалығының астанасы Иерусалимде тұратын жоғары дәрежелі шенеуніктер қолданған деп саналады. Оның қабірлері б.з.д. 9-7 ғасырлар аралығында қазылған. Ол Кидрон аңғарында, Яһуда патшаларының Кидрон аңғарына қарап тұрған библейлік Иерусалимнің қарсы бетінде, қазіргі Сильван ауылы орналасқан тік беткейдің төменгі бөлігінде жатыр. Қабірлердің архитектурасы және жерлеу салты "қазіргі Палестинада белгілі болған ешбір нәрседен" өзгеше. Мұнда ғана жер бетінен жоғары орналасқан кіреберістер, үшбұрышты төбелер, қорнизі бар тік төбелер, жастықтары бар ойысқан жерлер, жер үсті қабірлер және қасбеттеріне қашалған жазулар кездеседі.

Бастапқы жерлеу

Хасмоней дәуірінің басында, Мариссадан келген эллинистік жерлеу салтының ықпалымен, элита мүшелері латын тілінде loculi, ал иврит тілінде kokhim деп аталатын шахталар ішіндегі ағаш қаптарға жерленді. Бірақ көбінесе қаланың солтүстігі мен оңтүстігінде. Қабірлер қала қабырғаларынан 7 км-ге дейін созылады, ал ең беделді қабірлер қалаға жақын орналасқан. Көптеген зерттеушілер бұл қабірлердің Иерусалимдегі қабірлермен бірдей кезеңде салынғанын айтады, бірақ Маген басқаша пікірде: оның ойынша, қабірлердің дизайны мен ою-өрнегіндегі айқын айырмашылық олардың арасындағы уақыттық алшақтықты көрсетеді, сондықтан ол Батыс Самария мен Батыс Хеброн төбелеріндегі қабірлерді Иерусалимдегі қабірлерден кейін, бірінші ғасырдың соңында немесе екінші ғасырдың басында деп санайды. Маген сондай-ақ олардың қазылуы еврей шеберлерінің Иерусалимді қоршау басталғанда, тіпті одан аздап бұрын Самария мен Хеброн төбелеріне қашуымен байланысты болуы мүмкін екенін айтты, сол кезде қаладағы құрылыс жұмыстары азайды және көптеген тас қасушылар жұмыссыз қалды. Қабірлерге үміткерлер ретінде Киелі қабір шіркеуі ішіндегі тас бөлме, Талпиот қабірі және Бақ қабірі қарастырылады.

Бейт Шеарим

Ғалилеядағы Бейт-Шеарим (арабша Шейх-Абрех) қираған орындары кең некропольді сақтайды, онда біздің заманымыздың 2-ші – 6-шы ғасырлары аралығында тасқа қашалған көптеген еврей қабірлері бар катакомбалар орналасқан. Бесара ежелгі қаласы, қазір Бейт-Шеарим деп аталады, қазіргі Тивон қаласының жанында орналасқан. Әртүрлі деректерге сәйкес, бұл орын ежелгі әлемдегі яһудилер үшін ең ізделісті жерлердің бірі болған, оның мәртебесі Зәйтүн тауынан кейін екінші орында тұрған. Бұл бедел Бейт-Шеаримнің Йехуда Ханасидің (Йехуда ханзаданың) жерленген орны ретінде танылуымен байланысты.

Екінші ғибадатханадан кейінгі римдік кезеңдерге дейін

Қабірлердің ішінде дромос немесе кіреберіс жолы болды, одан қабірге төмен түсетін баспалдақ арқылы кіруге болатын. Кейбір қабірлерде әсем қасбеттері болды, соның ішінде Бейт Шеарим қабірлері осы ерекшелігімен кеңінен танымал. Басқалары, мысалы Жериходан тыс жердегілер, тіктөртбұрышты тас немесе саз кірпішпен жабылатын қарапайым сыртқы жағына ие болды. Ең қарапайым қабірлерде ортасында ойыс бар бір шаршы бөлме және шеттерінде тұруға арналған орындықтар болды. Дромосқа қарап жатқан қабырғалардан басқа, айналасындағы қабырғаларға шамамен 2 метрлік локулилер ойылып жасалған. Күрделірек қабірлерде кіреберістен кейін жерлеу бөлмесі орналасқан, онда марқұмның денесі тас орындықтарға жатқызылып, шіруіне мүмкіндік берілді. Қойма сүйектерді сақтауға және қайтыс болғандардың жақындарымен бірге ата-бабаларының сүйектерін қоюға арналған орын ретінде қызмет етті. Сондай-ақ, бұл қоймаға марқұмға арналған құрбандықтар да берілді. Әдеттегі жартасты қабірлердің бөлмелері шамамен 2,5м х 3м болды және тізбектей орналастырылған, бірақ кейбіреулері кластерлі және біріктірілген бөлмелердің күрделі архитектурасына ие болды – бұл архитектураның күрделілігі әлеуметтік статусымен байланысты болды.