Кіріспе

Ат спортының түрі
музыкалық шығарма

Жалға отырып атқа міну – ат спортының бір түрі. Бұл түрінде әдетте әйелдер аттың үстінде емес, бүйірінде отырады. Бүйірге отырып атқа міну ежелгі заманнан бастау алады және орта ғасырларда Еуропа елдерінде әйелдердің көйлек киіп, тартымды киімдерін сақтай отырып, адал түрде атқа міну үшін дамыды. Ол тіпті қазіргі заманда да ерекше маңызға ие.

Тарих

Әйелдердің, мүмкін, қоғамдық ұяттан сақтану үшін немесе дәстүрлі киімдерін кигенде атқа мінуді жеңілдету үшін, атқа бүйірден мінбеуі керек деген мәдени сезім, көне заманнан келеді. Аттың екі аяғын бір жағына қойып мініп отырған әйелдердің ең алғашқы бейнелері грек вазаларында, мүсіндерінде және келт тастарында кездеседі. Орта ғасырлардағы суреттерде әйелдер ер адамның басқаруымен атпен бірге немесе ер салт аттың артындағы кішкентай төсеніште (пильонда) отырған көрінеді. Ежелгі грек мүсіншісі Тимофей жасаған әйгілі мүсін грек жел құдайы Аураны атқа бүйірден мінген күйде бейнелейді. Алайда, гректер еркек құдайларды да бүйірден мінген күйде көрсеткен; теміршілердің қамқоршысы Гефест кейде қамытты бүйірден мінген күйде бейнеленген. Тоғызыншы ғасырға қарай пилонға кішкентай аяқ тірегі немесе планшетка қосылған. Бұл конструкциялар әйелге атты басқаруға мүмкіндік бермейтін, ол тек жолаушы ғана болатын. Еуропада бүйірден атқа міну, әйелдің атқа мінгенде аяқтарын жаюының лайықсыз саналған мәдени нормалардың салдарынан дамыды. Бұл бастапқыда аристократ қыздардың бойшаңдығын сақтау мақсатымен жасалған, осылайша олардың бойжеткендігін көрсетуге тырысты. Сонымен қатар, ұзын юбкалар сәнге айналған, ал мұндай киіммен атқа міну жиі қиын, қолайсыз және ұятсыз болып көрінуі мүмкін еді. Дегенмен, әйелдер атқа мінген және өз аттарын басқара білуі керек болғандықтан, атты басқаруға және кішіпейілділікке мүмкіндік беретін ат құрғағы қажет болды. Богемиялық Анна орта ғасырлардағы әйелдер арасында бүйірден атқа мінуді танымал еткенімен белгілі. Ол қолданған бүйірлік атқыштар креслоға ұқсас болған, онда әйел аяқтарын кішкентай аяқ тірегіне қойып, бүйірден отырған. Бұл конструкция әйелге ат үстінде отыруды да, тізгінді қолдануды да қиындыққа түсіргендіктен, көбінесе атты басқа бір салт атты жетектеген. Алғашқы бүйірлік атқыштардың қауіпсіз емес дизайны, әйелдерге қолайлы ат ретінде жылқының кішкентай, тегіс жүрісімен танымал Палфрейдің танымалдылығына да ықпал етті. XVI ғасырда жасалған, тиімдірек дизайн Екатерина де Медичиге жатқызылады. Оның дизайнында, атқа мінуші алға қарап отырады, оң аяғын ат құрғағының тұмсығына іліп, оң тізесін бекіту үшін ат құрғағының жанына мүйіз қойылған. Аяқ тірегінің орнына "күлтегін тіреу" орнатылды – былғарымен қапталған тіреуіш, онда атқа мінушінің сол аяғы қойылған.

Екі ұңғылы конструкция

1830 жылдары Жюль Пельье бүйірлік атқыштардың жаңа дизайнын ойлап тапты, ол бүйірлік атқыштарға екінші, төменгі тұмсықты қосты. Бұл дизайн, қазірге дейін қолданылып келеді, бір тұмсығы тік, жоғарғы өлі нүктеден сол жаққа 10 градусқа дейін орнатылған және оңға және жоғары қарай жұмсақ иілген. Жолаушының оң аяғы тік тұмсықтың айналасына орналасады, ол жолаушының оң жамбасын қолдайды, ал аяқ тұмсықтың үстінен жатқанда тіреу қызметін атқарады. Оң аяқтың төменгі бөлігі сол жақ (жақын) жағының иығына және екінші тұмсыққа (сапыру басы немесе секіру мүйізі деп аталады) қарсы тұрады, ол бірінші тұмсықтан төмен, сол жақта орналасқан. Бұл тұмсық аттың жоғарғы жағынан шамамен 20 градусқа жоғары орнатылған. Ол жолаушының сол жамбасының үстінен иіліп өту үшін жұмсақ иілген және жеке жолаушыға бейімделу үшін сәл бұрылуға мүмкіндік беретіндей етіп бекітілген. Жолаушы сол аяғын осы тұмсықтың астына қояды, жамбасының үсті сол тұмсыққа жақын немесе жеңіл тиіп тұрады, ал сол аяғын сол жақтағы бір тұмсыққа қояды. Екінші тұмсықтың пайда болуы революциялық болды; қосымша мүйіз әйелдерге қауіпсіздікті арттырып, бүйірлік атпен жүргенде еркіндік берді, олардың шапқанда немесе түлкі аулау мен көрсетуде секіріп өтуге мүмкіндік берді. Осы дизайнның арқасында әйелдерге барлық демалыстық ат спорты түрлері ашылды, сонымен қатар олар сыпайылық талаптарына да сай келе алды. Мысалы, 1915 жылы Австралияның Сидней қаласында өткен ат спорты көрсетілімінде 1,83 метрлік әлемдік рекорд орнатылды. Секіру мүйізі – бүйірлік аттың соңғы маңызды технологиялық жаңаруы және ол қазіргі заманғы материалдардан жасалған заманауи аттың негізгі дизайны болып табылады.

Киім-кешегі

Бастапқыда, бүйірлі атқа мінетін әйелдер киетін киімдер күнделікті киімдерге ұқсас болды. Юбкаларды "қорғаушы" арқылы қорғауға болатын, ал элиталар мұндай жоғары юбкалардың сәнді нұсқаларына ие болды. 16 ғасырдың екінші жартысына дейін бүйірлі атқа мінуге арналған арнайы киім енгізілген жоқ, бірақ бүйірлі атқа міну киімдерінің дизайны сол кездегі сәндерді ұстанды. 1875 жылы алғашқы қауіпсіздік юбкасы пайда болды, кейіннен ол ашық жақты алжапқышқа айналды. Бүйірлі атқа міну киімдері, сондай-ақ атпен жүру киімдері деп те аталады, әйелдер аң аулауда белсендірек болған кезде дамыды. Бүйірлі аттың секіруге арналған бөлігінің дамуы әйелдерге аң аулау кезінде тосқауылдардан секіруге мүмкіндік берді. Салмақты юбкалар біртіндеп бүгінгі күні де қолданылатын алжапқышқа алмастырылды, ол шымшықтың үстіне киілетін жартылай юбка болып табылады, бұл киімнің тігісінде мінгіштің алжапқышқа отырмауы үшін ерекше дизайн қарастырылған. Бүйірлі ат алжапқышын оң аяққа иілгіш арқылы бекітіп, міну кезінде оны орнында ұстауға болады. Аттан түскенде алжапқыш аяқтардың артына оралып, сол жамбастағы түймеге бекітіледі, бұл юбка тәрізді көрінеді. 20 ғасырдың басында әйелдерге екі бөлікті юбка киіп, тіпті ақырында шымшық киіп, тіке атқа мінуге рұқсат етілген кезде, бүйірлі ат бірнеше онжылдыққа қалыптан шықты. Әйелдердің сайлау құқығының күшеюі де маңызды рөл атқарды, өйткені әйелдер физикалық белсенділіктегі дәстүрлі шектеулерді қабылдамай, үлкен әлеуметтік, саяси және экономикалық бостандықтарды іздеді. Дегенмен, бүйірлі атқа мінуге арналған орын белгілі бір дәстүрлі және салтанатты жағдайларда сақталды, ал әуесқойлар 1970 жылдары спорт қайта жанданғанға дейін бұл дәстүрді сақтап келді.

Атпен жүру әдістері

Атты дұрыс міну жылқыны жарақаттан қорғау үшін де, мінушінің қауіпсіздігі үшін де өте маңызды. Мінушінің екі аяғы да аттың бір жағында болғандықтан, атқа бір жаққа тым көп салмақ түсіп, жануарға зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, мінуші тепе-теңдікті сақтамаса, бүйірлі ат жабдығын әдеттегі ат жабдығынан әлдеқайда қысқарақ бекіту қажет болады, бұл жануарға ыңғайсыздық туғызып, тіпті тыныс алуда қиындықтарға әкелуі мүмкін. Қазіргі заманғы бүйірлі ат жабдығының дизайнымен мұны істеу мүмкін емес, егер мінушіде сол және оң жақты екі бүйірлі ат жабдығы болмаса.

Бүгінгі жақтағы ат

Жақтағы атқа міну бұрынғы уақыттың ескі әдеті саналғанмен, кейбір заманауи ат темірқорындар оны ат спорты жарыстарында, тарихи қайта жаңғыртуларда, парадтарда және басқа да көрмелерде жаңадан қолдануды тапты. Қазіргі заманғы жақтағы атқа мінушілерді дрессаж, жарыс, секіру, батыс салты және ағылшын салтындағы ат спортының көптеген түрлерінде көруге болады. Көптеген ат спорты жарыстарында дәстүрлі жабдықтармен немесе кезеңдік костюмдермен арнайы жақтағы атқа міну сыныптары танымал. Түлкі аулау алаңында да жақтағы атқа мінушілерді жиі кездестіруге болады, онда осы дәстүр жақтағы атқа мінуді ұстанушылармен сақталады. Соңғы кезде Ұлыбритания мен АҚШ-та жақтағы атқа міну жарыстарын ұйымдастыру арқасында бірқатар жақтағы атқа мінушілер тік және тегіс жарыстарға да қатыса бастады. Дене мүкімдігіне қатысты белгілі бір кемшіліктері бар ат темірқорындар жақтағы атқа мінуді, әдеттегідей атқа мінуден ыңғайлырақ деп санайды, ал аяғының бір бөлігін жоғалтқан адамдар үшін де ол пайдалы болып табылады. Сонымен қатар, жақтағы атқа міну кейбір емдік атпен жүру бағдарламаларының бір бөлігіне айналды, себебі оның құрылымы белгілі бір ат темірқорындарға қосымша қауіпсіздік береді.

Жарыс

Көптеген ат спорты жарыстарында қос ерге жүрудің ("сыныптар") бағаланатын көрсетілімдері ("сыныптар") болады. Қос ерге жүру сыныптарында ат пен мінгеннің мінез-құлқы мен өнер-құлқы, нақты стильге сай келуі және ат жабдықтары бағаланады.

Ағылшын тілі сабақтары

Ағылшын сальдо сабақтары Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы аң аулау даласындағы стиль мен нормаларға негізделген. Киім, жабдықтар, атпен жүру стилі, тіпті қолданылатын аттың түрі де "идеалды" көрініс үшін қалыптасқан стандартқа сай бағаланады. Мұндай сабақтардағы атпен жүру киімі – аң аулау даласындағы ресми киім, ол пальто мен алжапқыштан басталады. Қолданылатын алжапқыш 19-ғасырдың соңында жасалған, қауіпсіздік үшін жаны ашық алжапқыш үлгісіне негізделген. Атқа отырушы әдеттегі шалбар немесе жодхпур киеді, одан үстіне артқы жағы ішінара ашылатын алжапқыш жабылады. Жакет әдетте, стандартты атпен жүру жакетінен сәл ұзын болады. Көйлек, жеңіл көйлек, галстук немесе мойын байлау, қолғаптар, етіктер және атпен жүруге арналған шалбарлар – ат үстінде отыру кезінде қолданылатын киімдерге ұқсас. Жазық даладағы сабақтар үшін дерби немесе топ-шапқыш дәстүрлі болып саналады. Дегенмен, секіру кезінде дәстүр қауіпсіздікке уступа береді, сондықтан көптеген атқа отырушылар заманауи ат спорты шлемін киеді, ол жарыс ережелерінде көбінесе міндетті жабдық болып табылады. Ағылшын сальдосының орындық түрі, қазір тек АҚШ-тағы кейбір тұқымдық көрмелерде ғана кездеседі, атқа отырушыларға "Парк" стиліндегі аттарды – әсем, биіктеп басқан аттарды жазық далада мінуді еліктеуге мүмкіндік береді, көбінесе қалалық саябақтарда. Сальдоның өзі шамалы өзгеше, ал атқа отырушы "аң аулау" стиліндегідей киім кие алады – астынан шалбары бар алжапқыш, бірақ жакеті айқын ұзын кесімді, кейде жарқын түстерде, кейде контрастты астармен, және жоғары шапқыш немесе дерби. Көйлек және жилет ат үстінде отыру сабақтарындағы стильге сәйкес келеді, яғни жилет пальтоға немесе пальтоның астарына сәйкес келеді, көйлек – стандартты ерлер киімінің көйлегі, ал "төрт бұрымды" галстук тағылады. Көрме ережелері рұқсат еткен жағдайда, кейбір орындық стиліндегі атқа отырушылар дәуірлік костюмді қабылдайды, көбінесе Виктория дәуірінен қалған көне атпен жүру киіміне негізделген.

Батыс сыныптар

Батыстық сальда класы ағылшын класына ұқсас, бірақ батыс дизайны бар сальдасы және батыс стиліндегі киім киетін аттылар бар. Аттылар көбінесе белбеулі батыс стиліндегі алжапқыш киеді, оны шалбар немесе брюктердің үстінен тағады, бірақ кейде былғарыдан немесе ультрасуидтан жасалған екі аяқты шапшаң дизайны кездеседі, дегенмен бұл кейбір жарыстарда рұқсат етілмейді. Батыс көрме алаңдарында дәуірлік костюмдер де таралған. Батыс аттылары әдетте безендірілген әбзел немесе юбкаға сәйкес келетін қысқа болреро стиліндегі жакет, қолғаптар, ковбойлық етік және ковбойлық бас киім киеді. Батыстық стильдегі сальдамен жүрудің бір түрі – испан немесе мексикалық стильдегі регалия кию, көбінесе тарихи үлгілерге негізделген.

Ерлер

Жазушы Рита Мей Браун бірде: «Егер әлем логикалық болғанда, ер адамдар жылқыға қоян-қолтық мінер еді» деген. Көлкі, көрініс немесе сатиралық мақсаттардан басқа, ер адамдардың жылқыға бүйірінен немесе қоян-қолтық міну мысалдары кейде кездеседі: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, далалық телефон кабельін жылқының арқасына орнатылған кабель барабанынан тартқан атты әскерлер. Кейде кең арқалы жұмыс аттарына мінген шаруалар егістікке бара жатқанда, аттың үстінде отырудың орнына бүйірінен отыруды ыңғайлырақ тапқан. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Македония майданында, Салоникада, одақтастардың негізгі базалық аймағында: грек әскерлері жылқыға мінген, бірақ оларда қалыпты жалатудың орнына ауыр ағаштан жасалған жүкті тасуға арналған жалатулар болған. Грекиядағы Киклад аралдарының бірі – Фолегандрос аралында, жүкті тасуға арналған жалатулары бар есектер мен қоянға қоян-қолтық міну әдетке айналған. Солтүстік Мароккода, құдықтардан су тасып, шағын шаруашылықтарда жұмыс істеу үшін әлі де есектер қолданылады, онда жүкті тасуға арналған жалатуы бар есекке бүйірінен отыру жиі байқалады.

Жабдық

Бүгінде де бүйірлік атқыштар жасалып тұр, бірақ бұл – шағын нарық, ал жаңа модельдің бағасы жоғары. Сондықтан, бүйірлік атпен жүргісі келетін көптеген атшылар ескі атқыштарды антиквариат дүкендерінен, аукциондардан, шатырлардан немесе қоралардан іздеуге мәжбүр. Көне бүйірлік атқыштарды табу қиын, өйткені олар атшы мен жылқыға бірдей дұрыс келуі керек, сонымен қатар жақсы жағдайда болуы тиіс. Ескі атқыштарға көбінесе жөндеу қажет, кейде тіпті былғарыны толығымен ауыстырып, ағаш бөлігін тексеру қажет болады. Көне атқыштарды орнату көбінесе қиындық тудырады, себебі олардың көпшілігі қазіргі жылқылар үшін тым тар. Заманауи бүйірлік атқыштар көбінесе Жюль Пельье екі тұмсықты дизайны негізінде жасалады. Астыңғы ағаш, белдік жүйесі, қанат немесе қоршау конструкциясы, стильдік ерекшеліктері және қолданылатын былғарының түрі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ алдыңғы тұрақты тұмсық пен секіруге арналған мүйіздің құрылымы барлық ат тебу стиліндегі атқыштарда біркелкі сақталады. Бүйірлік ат тебуге арналған ағашқа орнатылған атқыштар дұрыс теңгерілген, бірақ көптеген заманауи атқыштар өзгертілген атқыштардың ағашына орнатылады, бұл теңгерімсіз, басқаруға қиын атқыштарға әкелуі мүмкін. Тарихи оқиғаларды қайта жаңғыртуға қатысушылар, әсіресе Америка Азамат соғысын қайта жаңғыртуға қатысушылар, екі тұмсықты атқыштарды пайдалануға бейім, себебі 19 ғасырдың ортасына дейін қолданылған бір тұмсықты атқыштар қазір қауіпсіз отыру үшін жеткіліксіз деп есептеледі. Көптеген бүйірлік атқыштарда стандартты белдік немесе қысқыш, атқыштардың қанаттарын төмен ұстайтын қосымша белдік және артқы жағын бекітуге арналған артқы белдік немесе теңгерімдеуші белдік болады, бұл атқышқа қосымша тұрақтылық береді.

Басқа жабдықтар

Көкірек жағасы селдені тұрақтандыру үшін қосылуы мүмкін, сондай-ақ, көбінесе кездеспесе де, креппер де қосылуы мүмкін. Бүйірлі және тік отырып мінуге қолданылатын жалдар арасында көп айырмашылық жоқ. Мінушілердің қолы жылқының аузынан тік отыруға қарағанда артқа қарай отырғандықтан алыс болатындықтан, жалдар стандартты жалдардан ұзын болуы мүмкін. Бұл көбінесе батыс стиліндегі ромальдық жалдармен міну кезінде туындайды, себебі олар тік отыруға арналған өлшемде жасалады және кейде бүйірлі отыруға мінетін атқа қосымша ұзартуды қажет етеді.

Қосымша

Есектің атқа да, мінгенге де сәйкес болуы керек. Бүйірлі ат есегі, әдеттегі ат есегінен, ең алдымен тұмсықтарының құрылысымен, сондай-ақ сол жақтағы әлдеқайда ұзын атқыштардың болуымен ерекшеленеді. Атқа орнату әдеттегі ат есегіне орнату сияқты болады; атқыш жамбас сүйегінен еркін өтуі керек, ал ат есегінің тақталары атқа ыңғайлы болу үшін дұрыс енімен болуы керек. Орындықтың өлшемі мінген адам үшін үш жерде жүргізіледі: ұзындығы, бекітілген тұмсықтың алғы жағынан канельдің соңына дейін; орындықтың ең кең бөлігінің ені; және "мойын" деп аталатын орындықтың ең тар бөлігіне дейінгі арақашықтық. Орындықтың дұрыс ұзындығын анықтау үшін, ол мінген адамның сан сүйегінің ұзындығына сүйенеді, адам табуретте немесе орындықта арқасы мен жамбасын қабырғаға немесе тегіс бетке сүйеп отырады, ал ат есегінің ұзындығы қабырғадан адамның тізесінің артқы жағына дейінгі арақашықтықтан бір дюйм артық болуы тиіс. Мінген адамға тым кішкентай ат есегінен гөрі, сәл үлкен ат есегін басқару оңайырақ, бірақ тым үлкен ат есегі мінген адамды тұрақсыз қалпында қалдыруы мүмкін.