Кіріспе

сүтқоректілер түрі

Speciesbox
| атауы = Саола
| кескін = Pseudoryx nghetinhensis, b. PNG
| жағдайы = CR
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| жағдайы_демеушісі =
| мәртебе2 = CITES A1
| мәртебе2_жүйесі = CITES
| мәртебе2_демеушісі = Саолалар кейін бірнеше рет тұтқында ұсталды, бірақ олар апталар немесе айлар ішінде өлгендіктен, тек қысқа мерзімге ғана сақталды. Бұл түрді алғаш рет 1992 жылы орман экологы До Туок және оның әріптестері хабарлады. Бұл Pseudoryx туысының жалғыз түрі.

Таксономия

1992 жылдың мамыр айында Вьетнамның Орман шаруашылығы министрлігі жаңа құрылған Ву Куанг ұлттық паркінің биоәртүрлілігін зерттеу үшін зерттеу тобын жіберді. Топ құрамында До Туок, Ле Ван Чам және Ву Ван Дунг (Орман инвентаризациясы және жоспарлау институтынан); Нгуен Ван Санг (Экологиялық және биологиялық ресурстар институтынан); Нгуен Тай Ту (Винь университетінен); және Джон Маккиннон (Дүниежүзілік жабайы табиғат қорынан) болды. 21 мамырда топ жергілікті аңшыдан екі ұзын, сүйір мүйізі бар ерекше бас сүйек сатып алды. Келесі күні олар қорықтың солтүстік-шығыс аймағындағы Анамит жотасында осыған ұқсас тағы бір жұп мүйізге тап болды. Зерттеушілер бұл белгілерді жаңа бовид түріне жатқызды, оны "саола" деп атады немесе осы аймақта кездесетін серумен шатасуды болдырмау үшін "Ву Куанг сиырлары" деп атады. 1992 жылдың 17 шілдесінде WWF жаңа түрдің табылуын ресми түрде жариялады. Биоәртүрлілік маманы Тони Уиттеннің сөзіне сүйенсек, Вьетнамда әртүрлі флора мен фауна бар, олардың көптеген түрлері жақында ғана сипатталған, бірақ саола сияқты ірі жануардың табылуы күтпеген оқиға болды. Саола – соңғы 50 жылда осы аймақта табылған алғашқы ірі сүтқоректі жануар. Тірі саоланың кездесуі сирек және Анамит жотасымен шектелген. Саоланың ғылыми атауы – Pseudoryx nghetinhensis. Бұл Pseudoryx туысының жалғыз өкілі және Bovidae тұқымдасына жатады. Бұл түрді алғаш рет 1993 жылы Ву Ван Дунг, До Туок, биологтар Фам Монг Гиао және Нгуен Нгок Чинь, Копенгаген университетінен Питер Арктандер және Джон Маккиннон сипаттаған. Оның мүйіздерінің, тістерінің және басқа да кейбір ерекшеліктерінің морфологиясы оны кем дамыған немесе көне бовидтер тобына жатқызуға негіз береді. Ғылыми консенсус саоланы ұсынылып отырған жаңа тайпа – Псевдоригинидің жалғыз өкілі ретінде жіктеуге әкелуі мүмкін.

Этимология

Саула деген ат "мүйізді" деп аударылған, бірақ нақты мағынасы – "тоқыма станогының тірегі". Атау Вьетнамның тай тілінен келген. Лао тілінде мағынасы бірдей (ເສົາຫລາ, лао тілінде ເສົາຫຼາ /sǎo lǎː/ деп те жазылады). Nghetinhensis деген атау Вьетнамның Нге Ан және Ха Тинь провинцияларын көрсетеді, ал Pseudoryx – жануардың Арабиялық немесе Африкалық орикске ұқсастығын білдіреді. Лаостағы Хмонг халқы бұл жануарды saht supahp деп атайды, бұл лао тілінен (ສັດສຸພາບ /sàt supʰáːp/) алынған термин және "әдепті жануар" дегенді білдіреді, себебі ол орманды тыныш басып өтеді. Сауланың ареалындағы азшылық топтары қолданатын басқа да аттар: лагианг (Ван Кье), а нгао (Та Ой) және ксунг ксор (Кату). 1993–95 жылдардағы және 1998 жылғы зерттеулерде көрсетілгендей, сауланың жалпы сипаттамалары: бетінде, тамағында және мойнының екі жағында ақ дақтары бар шоколадты қоңыр түсті терісі, мойны мен құрсағында ашық қоңыр түс, екі жыныста да қара арқа жолағы және дерлік параллель мүйіздері. Сауланың салмағы шамамен 80–100 кг арасында. Сауланың қарындасы дөңгелек, қара қоңыр, жарық түскенде қызғылт сары түске айналады; иесіздің астынан ұзын, шамамен тактильді функциясы бар ақ кірпіштері шығып тұрады. Робишо байқаған мысал тілін көздеріне және бетінің жоғарғы бөліктеріне дейін созуға қабілетті; тілдің жоғарғы беті ұсақ, артқа қарай бағытталған тікенектермен жабылған. Робишо екі жоғарғы жақ безінің (синус) қалың қаптамамен жабылған, өлшемдерімен төртбұрышты қуысы бар екенін байқады. Сауланың жоғарғы жақ бездері басқа жануарлардың ішіндегі ең үлкені. Бұл бездер қалың, иісті, сұрғылт жасыл, жартылай қатты секрециямен жабылған, оның астында бірнеше жалпақ түктер бар. Робишо қақпақтың жоғарғы бетінде секреция үшін пайдаланылатын бірнеше тесіктерді байқады. Әр беттің ақ дағынан ұзын ақ немесе қара түкті түктер шығатын бір немесе бірнеше түйіндер пайда болады. Бұл секрециялар әдетте өсімдіктердің астына сүртіледі, нәтижесінде мүк тәрізді, иісті паста қалды. Алдыңғы аяқтарының іздері 15 см-ге дейін ұзын және 8 см-ге дейін енді, ал артқы аяқтарының іздері 12 см-ге дейін ұзын және 6 см-ге дейін енді. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияның шығысындағы ылғалды мәңгі жасыл немесе жапырақты ормандарда мекендейді, өзен аңғарларын ұнатады. Теңіз деңгейінен 1500 метрден жоғары орналасқан көлбеу өзен аңғарларында байқаулар тіркелген. Вьетнам мен Лаоста түрдің ареалы шамамен 500 мың гектарды қамтиды, оның ішінде төрт табиғат қорығы бар. Қыста ол төменгі жерлерге көшіп кетеді. Солтүстік Анамит тауларында ол көбінесе өзендердің жағасында, 500 метр биіктікте кездеседі.

Экология және мінез-құлық

Жергілікті тұрғындар саоланың күндіз де, түнде де белсенді екенін, бірақ күндізгі ыстық сағаттарда демалуды ұнататынын хабарлады. Робишо тұтқынға алынған аналық саоланың көбінесе күндіз белсенді болғанын атап өтті, бірақ оның байқауына жануардың бейтаныс ортасының әсері болуы мүмкін екенін де айтты. Тынығатын кезде ол алдыңғы аяқтарын денесіне тартатын, мойнын созып, иегі жерге тигізіп, көздерін жұбатын. Робишо тұтқынға алынған аналықтың адамдардың қасында тыныш болғанын, бірақ иттің қорқынышпен қарағанын байқады. Итпен кездескенде ол ысқырықтап, басын алға қарай созып, мүйіздерін қарсыласына бұратын. Оның тік құлақтары артқа қарай бұрылып, денесі керіліп, арқасы иілген күйде тұратын. Ал айналасындағы оқиғаларға көңіл бөлмейтін. Бұл аналықтың несеп пен нәжіс шығаруы бөлек екені, артқы аяқтарын түсіріп, дененің төменгі бөлігін төмендеткені анықталды – бұл мүйізділерге тән қасиет. Ол өзінің күшті тілімен өзін тазалауға көп уақыт жұмсайтын. Аналық саоланың таңбалау мінез-құлқына жоғарғы жақ безінің қақпағын ашып, тас пен өсімдіктерге иісті сөл себу кіретін. Ол кейде қысқа үн шығаратын. Сонымен қатар, олар егінді шабу үшін қойылған тұзақтарға да түсіп қалады, мысалы, қабан, самбар және мунджак. Қазірге дейін саола мекендейтін жерлерден 26 651 тұзақ алынып тасталды. Саоланың қоныстанған аймағының ерекшелігі – адамдардан алыс болуы. Қорғауға алынған түрлерді зерттеу көбінесе қиынға соғады, себебі деректердің жетіспеуіне байланысты қажетті шараларды іске асыру немесе анықтау кейде кешіктіріледі. Саола жұмыс тобы 2006 жылы IUCN түрлерінің тіршілігін сақтау комиссиясының Азиядағы жабайы ірі қара малдары мамандары тобы тарапынан саолаларды және олардың мекендеу ортасын қорғау мақсатында құрылды. Бұл коалицияға Лаос пен Вьетнамның орман шаруашылығы департаменттерінің, Вьетнамның Экология және биологиялық ресурстар институтының, Винь университетінің, Жабайы табиғатты қорғау қоғамының биологтары мен консерваторлары және Дүниежүзілік табиғат қорынан 40-қа жуық сарапшы кіреді. Вьетнам ғылым және технология академиясының Ханойдың орталығындағы Биотехнология институтындағы ғалымдар тобы түрлерді клондау арқылы сақтаудың соңғы әрекетін зерттеді, бұл тіпті жақсы зерттелген түрлер үшін де өте қиын тәсіл.

Мәдениет

2021 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының талисманы – Сао Ла. Нго Сюань Хойдың бұл дизайны 557 басқа ұсынылған талисманды жеңіп, 2019 жылғы іздеу конкурсының жеңімпазы атанды.