Кіріспе

Америка Құрама Штаттары армиясының генералы (1898–1978)

Люциус Дубигнон Клей (1898 жылғы 23 сәуір – 1978 жылғы 16 сәуір) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оккупацияланған Германияны басқарғанымен танымал Америка Құрама Штаттары армиясының жоғары шенді офицері. 1945 жылы армия генералы Дуайт Д. Эйзенхауэрдің орынбасары, 1946 жылы Германиядағы әскери губернатордың орынбасары, 1947 жылдан 1949 жылға дейін Еуропадағы АҚШ күштерінің бас қолбасшысы және Германияның АҚШ оккупациялық аймағының әскери губернаторы қызметін атқарды. Клей КСРО Батыс Берлинге блокада салған кезде Берлиндегі әуе көпірін (1948–1949) ұйымдастырды.

Ерте өмір

Клей 1898 жылдың 23 сәуірінде Джорджия штатындағы Мариетта қаласында, 1897 жылдан 1910 жылға дейін АҚШ Сенатында қызмет еткен Александр С. Клейдің алтыншы және соңғы баласы ретінде дүниеге келді. 1918 жылы Клей Вест-Пойнтты бітіріп, кейін сол жерде оқытушы болып жұмыс істеді.

Ерте мансап

Клей 1920-1930 жылдары түрлі азаматтық және әскери инженерлік лауазымдарды атқарды, мысалы, бөгеттер мен азаматтық әуежайлар салуға басшылық етті. Клейдің жұмысы ірі мемлекеттік жобаларды қамтығандықтан, ол федералдық агенттіктер мен Конгресс жұмысымен және олардың қызметкерлерімен жақсы танысты. Ол президент Франклин Рузвельттің жақын серігі Гарри Хопкинспен және Палатаның көпшілік көшбасшысы және спикері Сэм Рэйбернмен тығыз қарым-қатынас орнатты. Рэйберннің Техас штатында Клей Денисон бөгетінің құрылысын қадағалады. 1943 жылы аяқталған кезде ол әлемдегі ең ірі топырақтан жасалған бөгет болатын. 1940 жылдан 1941 жылғы желтоқсандағы Перл-Харборға жасалған шабуылға дейін Клей Американың азаматтық авиация желісінің негізін құраған 450 әуежайдың құрылысын іріктеді және бақылады. Алайда, Грузия штатының 33 әуежайға ие болуы экономикалық, әскери немесе халқының саны тұрғысынан штаттың маңыздылығын әдейі көтеріп көрсеткендіктен, бұл «шошқа баррелі» (тартымды жобаларға арналған қаржы) ретінде сынға ұшырады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылдың наурызында Клей армиядағы ең жас бригадир-генерал лауазымына көтерілді, 44 жасқа толуына бір ай қалғанда. Осы уақыт ішінде ол хаостан тәртіп пен операциялық тиімділікті шығару, ерекше еңбекқор және тәртіпті жұмысшы болу, көп сағат бойы жұмыс істеу және "танысқа уақытты бекер кетіру" деп есептеу арқылы бедел алды. Клей тікелей шайқасқа қатыспады, бірақ 1942 жылы "Құрмет легионымен", 1944 жылы "Әскери ерекше қызмет медалімен" марапатталды және соғыс материалдарының ағыны үшін маңызды болған Шербург француз портын тұрақтандырудағы әрекеті үшін "Бронза жұлдызымен" марапатталды. 1945 жылы генерал Дуайт Эйзенхауэрдің орынбасары болып қызмет етті. Келесі жылы Одақтас әскери үкімет кезінде Германияның вице-губернаторы болып тағайындалды. Кейін Клей өзінің және Эйзенхауэрдің іс-қимылдарын басшылыққа алған оккупациялық директива туралы айта келіп: "JCS 1067 оккупацияның алғашқы айларында Германиядағы біздің операцияларымызға үстемдік еткен Карфаген бейбітшілігін көздегеніне еш күмән жоқ" деді.

ОМГУС және "салқын соғыс"

1945 жылы 17 сәуірде генерал-лейтенант, ал 1947 жылы 17 наурызда генерал шеніне көтерілді. Клей 1946 жылы қыркүйекте Германияның Штутгарт қаласында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Байрнстың сөйлеген сөзіне зор ықпал етті. "Германия саясатын қайта баяндау" деген атпен танылған бұл сөз, Американың оккупациялық саясатының Моргентау жоспарынан – экономиканы жоюдан экономиканы қайта құруға формалды түрде өтуін білдірді. 1947 жылы 15 наурызда Клей Джозеф Т. Макнарниден кейін АҚШ оккупациялаған Германия аймағының әскери губернаторы (немесе "жоғарғы комиссары") қызметін атқарды – АҚШ Әскери үкімет кеңсесінің (OMGUS) басшысы. Клейдің міндеттеріне Германияның соғыстан кейінгі қалпына келуіне қатысты әлеуметтік мәселелердің кең ауқымы, сондай-ақ қатаң әскери мәселелер де кірді. Ол сонымен қатар 1947 жылы Америка аймағының шекарасын жапты, бұл жергілікті халық арасындағы жағдайды шиеленістірген еврей босқындарының ағынын тоқтатуға бағытталған шара болды.

Губернаторлық кезінде нацистерге қатысты

Клей кейбір өлім жазаларын, мысалы, сотталған нацистік соғыс қылмыскерлері Эрвин Метц пен оның бастығы Гауптман Людвиг Мерц сияқты даулы жазаларды жеңілдету үшін жауапты болды. Метц пен Мерц – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 350 американдық тұтқынды соққыға ұшыратып, азаптап, аштықтан өлтірген және неміс үкіметі үшін жұмыс істеуге мәжбүрлеген Берга концлагерінің екі танымал тұлғасы еді. Сол кездегі әскерилер еврейлік сыртқы түрі мен сөйлеуі бойынша ерекшеленді. Кем дегенде 70 АҚШ әскери тұтқыны лагерде және соғыс аяқталар алдындағы өлім науқанында қаза тапты. Бұл жағдай әскерилердің істі дұрыс жүргізе алмауымен байланысты болды. Прокуратура ондаған куәгерлер куәлік беруге дайын екенін айтса да, бірде-бір куәгерді шақырмады. Клей сонымен қатар Нюрнберг процесінде кісі өлтіргені үшін айыпталған және тұтқындардың терісінен қолғаптар мен шамдар жасады деген айып тағылған "Бухенвальдтың құбыжығы" Ильза Кохтың жазасын да жеңілдетті. Кейінірек Клей Кохтың жазасын жеңілдеткенін айтты, себебі Кох туралы ешбір құжатта оның жасаған қылмысына қатысты фактілер немесе дәлелдер келтірілмеген. Жазалардың қысқартылуы соғыстан кейін Бухенвальдтағы кейбір қызметкерлерге қатысты асығыс үкімдерге негізделген. Дәлелдер кейде күмәнді болды және көптеген куәгерлер одақтас тергеушілерден зорлық көргендерін мәлімдеді. Клей бірнеше өлім жазасын күшінде қалдырды, бірнешеуін жеңілдетті және күмәнді дәлелдер болғандықтан, Кох сияқтыларды жазасын қысқартып босатты. Қоғамдық пікірдің қысымымен Кох 1949 жылы қайтадан тұтқындалып, Батыс Германия сотының алдында сотталды және 1951 жылдың 15 қаңтарында өмір бойына бас бостандығынан айырылды. BBC журналисі Том Бауэрдің айтуынша, Клейдің аралас тәжірибесіне қарамастан, ол американдық және британдық екі көрнекті лауазымды тұлғаның бірі болды (екіншісі – британдық дипломат Патрик Дин), екеуі де қабілетті және де нацистік идеологияны жоюға шынайы мүдделі болды. Дональд Блоксемнің сөзіне қарағанда, Клейдің ықпалы американдық оккупациялық биліктің маңызды нацистік соғыс қылмыскерлерін Нюрнберг процесінде өздері соттауына көмектесті. 1946 жылы Клей Батыс Германияның лауазымды тұлғаларына денацификация трибуналдарының нәтижелеріне көңілі толмағанын мәлімдеді: "Егер сіз өзіңізге түскен алғашқы жағымсыз және қиын міндеттен жалтарып немесе қашып кетсеңіз, өздігінен басқару қабілетіңізді немесе демократияға деген ниетіңізді қалай көрсете аласыз? Егер нақты және тез жақсару болмаса, Германия әкімшілігінің бұл жауапкершілікті қабылдауға дайын емес екенін ғана болжауға болады". Клей 60 күн ішінде жақсартулар жасауды бұйырғаннан кейін нәтижелер уақытша жақсарды. Оккупацияның соңына қарай Клей денацификацияға деген үмітінің сәтсіз аяқталғанын ашық мойындады. 1948 жылдың маусым айында АҚШ оккупациялық аймағында өлім жазасына кесілген барлық нацистік соғыс қылмыскерлеріне жазаны тоқтату туралы жалпы шешім қабылданды. Бұл АҚШ-тағы бірнеше саясаткерлер, әсіресе сенатор Джозеф Маккарти тарапынан азаптау туралы жалған айыптамалар таратылғаннан кейін болды. Алайда 1948 жылдың қазан айында Мальмеди қырғынына қатысқандарды қоспағанда, жазаны тоқтату шешімі алынып тасталды. Жаза тоқтатылғаннан кейін Клей соңғы сәтте жаппай өлім жазаларын орындауға кірісті, өйткені уақыт өте келе өлім жазаларын жеңілдетуге қысым күшейеді деп сенді. Жауабында неміс католик дін қызметкерлері тек өлім жазаларына ғана емес, сонымен қатар соғыс қылмыскерлерін соттауға да қарсылық білдіре бастады. Алайда олардың өтініштері Клейді өлім жазаларын тоқтатуға көндіре алмады. 1948 жылдың қазан айынан 1949 жылдың наурызына дейін Ландсберг түрмесінде АҚШ әскери трибуналдары соттаған 100-ден астам нацистік соғыс қылмыскері дарға асылды.

Берлин әуе көпірі

1948 жылы 25 маусымда, Кеңес Одағы Берлин блокадасын орнатқаннан кейін бір күн өткен соң, Клей Берлин әуе көпірін ұйымдастыруға бұйрық берді, бұл бұйрық кейін президент Гарри Трумэн тарапынан бекітілді. Бұл Кеңес Одағына деген қарсылық актісі, логистикалық тұрғыдан керемет жетістік (бір сәтте жүк көліктік ұшақтары Темпельхофқа тәулігіне 24 сағат бойы, әр төрт минут сайын қонды), Соғық соғыстың шешуші кезеңі және Берлин тұрғындарына американдық қолдаудың нақты дәлелі болды. Клей әуе көпірін ұйымдастырғаны және оны 324 күн бойы сақтап тұрғаны үшін танымал, ол 1949 жылдың 30 қыркүйегінде аяқталды. 1949 жылдың 12 мамырында блокада тоқтатылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң ол лауазымынан кетті.

Кейінгі мансап

1949 жылы 15 мамырда Клей Германиядан кетіп, оның орнына Джон МакКлой Германияның азаматтық жоғарғы комиссары болды. Клей сол айдың соңында әскерден зейнетке шықты. Сол жылы ол Солтүстік Каролинаның Цинциннати қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. 1950 жылы ол 12 жыл бойы қатарынан Continental Can Company компаниясының төрағасы болды. 1962 жылы ол Continental Can компаниясынан зейнетке шығып, 1973 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Lehman Brothers инвестициялық банктік үйінің аға серіктесі болды. Клей АҚШ-тың сыртқы саясатын қолдау және неміс зиялыларын ықпалына алу мақсатымен құрылған, қаржыландырылған және насихатталған Der Monat журналының жасалуында маңызды рөл атқарды. Der Monat журналының даналары әуе көпірі кезінде тасымалданды. Клей сонымен қатар теледидардағы үгіт-насихатты зерттеді және Еуропада "жарнамасыз және үзіліссіз үнемі қайталап тұратын үгіт-насихат болады", ал АҚШ-та "жарнама сізге бағдарламада үгіт-насихат жоқ екеніне тікелей сендіреді" деген пікір білдірді.

Эйзенхауэр әкімшілігі және бостандық үшін крест жорығы

OMGUS аяқталғаннан кейін Клей АҚШ-қа басқа да қызметтерде қызмет етті. Оның 1933 жылы «Жаңа келісім» бағдарламасы аясында жобаларды басқару және ұйымдастыру тәжірибесі болған еді, кейін ол Дуайт Эйзенхауэрдің ең жақын кеңесшілерінің біріне айналды және 1952 жылы республикалық партиядан кандидаттықты қамтамасыз етуге, сондай-ақ президенттікке сайланғаннан кейін оның кабинетіне мүшелерді таңдауға көмектесті. Эйзенхауэр президенттік қызметін атқарып тұрғанда Клей оның Еуропадағы бейресми өкілі болды. Эйзенхауэрдің өкілі және «Азаттық жорығының» ұлттық төрағасы ретінде оның алғашқы міндеттерінің бірі Берлин қаласына бостандық қоңырауын табыс ету болды. 1954 жылы Эйзенхауэр оны ұсынылған қаларалық тас жол жүйесін қаржыландыру жоспарын жасауға шақырды. 1961 жылғы Берлин дағдарысы кезінде президент Джон Ф. Кеннеди одан кеңесші болып, Берлинге барып, жағдай туралы есеп беруін сұрады. Екі жыл өткен соң Клей Кеннедидің Берлинге жасаған сапасына қатысты. Өзінің танымал «Мен – берлиндік» сөзінде Кеннеди: «Мен мұнда менің американдық әріптесім генерал Клеймен бірге келгеніме қорқамын, ол осы қаладағы қиын сәттерде болды және қажет болған жағдайда қайтадан келеді» деді. Бұл сөздерді естіген жүздеген мың адам президентті ынтамен тыңдап, қолдау білдірді.

Өлім және жерлеу

Клей 1978 жылғы 16 сәуірде Массачусетс штатының Чатем қаласында қайтыс болды. Клей Вест-Пойнт зиратында, "Аполлон-1" ғарышкері Эд Уайт пен Панама каналының бас инженері Джордж В. Гоеталстың қабірлерінің арасында жерленген. Клейдің қабірінде Берлин қаласының азаматтары сыйлаған тақта орнатылған, онда: "Біз бостандығымызды сақтағанға алғыс айтамыз" (Wir danken dem Bewahrer unserer Freiheit) деп жазылған.

Отбасы

Люциус Клейдің екі ұлы болды, екеуі де генерал атанды. Клейдің ұлы, генерал Люциус Д. Клей кіші, Солтүстік Америка әуе қорғанысы қолбасшылығының, Континенттік әуе қорғанысы қолбасшылығының және NORAD-тың АҚШ бөлімшесінің бас қолбасшысы болды, сондай-ақ АҚШ Әуе күштерінің әуе-ғарыш қорғанысы қолбасшылығының қолбасшысы қызметін атқарды. Клейдің екінші ұлы, генерал-майор Фрэнк Б. Клей, Екінші дүниежүзілік соғыстан бастап Вьетнам соғысына дейінгі қақтығыстарда қызмет етті және Вьетнам соғысындағы АҚШ-тың қатысуын аяқтаған Париж бейбіт келіссөздеріндегі АҚШ делегациясына кеңесші болды.

Құрметтер

Клей 1949 жылғы 19 мамырда АҚШ-қа оралғаннан кейін, көптеген басқа да құрметтермен қатар, таспа парадымен қарсы алынды. Ол үш рет «Time» журналының мұқабасында пайда болды. Клей сонымен қатар Берлин еркін университетінің құрметті докторы атағын алды және 1953 жылы Берлиннің (Батыс) құрметті азаматы атанды. Батыс Берлиндегі ең ұзын көшелердің бірі – Клей аллеясы (Clayallee), оның құрметіне аталды, сондай-ақ Клей штаб-пәтері орналасқан ғимараты да осы атпен белгіленді. Бұл ғимарат Берлин бригадасының, АҚШ армиясы Берлінінің (USAB) және АҚШ-тың Берлиндегі миссиясының штаб-пәтеріне орналасқан еді. Джорджия штатының Мариетта қаласы маңызды көшелерінің бірін Клей Роуд деп атады, ал Оңтүстік Кобб орта мектебінің футбол стадионы оның Доббинс әуе күштері базасын құруға салған еңбегі үшін «Клей стадионы» деп аталды. Қазір бұл көше Оңтүстік Кобб драйвы (280 мемлекеттік тас жолы) деп аталса да, жолдың екі шетінде оған арналған естелік тақталар орнатылған. 1978 жылы Бремен қаласының солтүстігіндегі Солтүстік Германиядағы АҚШ армиясының жаңа базасына Клейдің есімі берілді. Бұл базада 2-ші бронетанкті дивизияның 3-ші бригадасы орналасқан, бұл бригада бұрын Техас штатындағы Форт-Худта дислокацияланған еді. Бұл бөлім 2-ші бронетанкті дивизия (Алдыңғы қатар) деп қайта аталды. 2AD (FWD) 1991 жылғы Перс шығанағы соғысында қатысты, содан кейін АҚШ армиясының Суық соғыстан кейінгі қысқартуының аясында таратылды. 1993 жылдың 1 қазанынан бастап бұл казарма Бундесвердің пайдалануында және әлі де Клейдің есімімен аталады. Оның құрметіне Хайнц Мертинс «Генерал Клей маршын» жазды. Германияның Франкфурт қаласына жақын орналасқан Висбаден әскери әуе алаңы 2012 жылдың 14 маусымында оның құрметіне «Люциус Д. Клей казармасы» деп қайта аталды. Висбаден әскери әуе алаңы «Виттлс операциясы», яғни Берлинге әуе көлігімен көмек көрсету операциясында кеңінен пайдаланылды. Чарли Дэниелс тобының «Вули батпағының аңызы» әнінде «Люциус Клей» есімі кездеседі. Клей (эмфизема мен жүрек жетіспеушілігінен) ән жазылған шамада қайтыс болды.

Сыйлықтар мен марапаттар

Клейдің марапаттары: Армияның екі дуб жапырағы бар Ерекше қызмет медалі, "Құрмет" медалі, "Бронза жұлдыз" медалі, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Жеңіс медалі, Германияны оккупациялау армиясының медалі, Америка қорғаныс қызметі медалі, Америка кампаниясының медалі, Еуропа, Африка және Таяу Шығыс кампаниясының медалі, Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жеңіс медалі, Оккупация армиясының медалі, Кутузов ордені, Британ империясының ордені, Ақ арыстан әскери ордені, Әскери Уильям орденінің офицері, Құрмет легионының командирі және Bundesverdienstkreuz (Ұлы крест). Әскери марапаттардан басқа, ол халықаралық адам құқықтары сыйлығы – доктор Райнер Хильдебрандт медалімен де марапатталды.

Анықтамалар және қосымша оқу

Черный, Андрей. "Кенди-бомбалаушылар: Берлин әуе көпірінің айтылмаған тарихы және Американың ең жарқын сәті" 2009 (Нью-Йорк: Беркли Калибр)
Даум, Андреас. Кеннеди Берлинде. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 2008,
Джордж, Мэтью А. "Саяси трансформацияның операциялық өнері: генерал Люциус Д. Клей, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германия және одан әрі" (Армияның Командалық және Баш штаб колледжі, Форт-Левенворт, КШ, 2018). Онлайн
Хакетт, Дэвид А. Бухенвальд есебі. 1997 Westview Press
Жадж, Кларк С. "Клей, Люциус". Трейси С. Уэблхор ред. "Трумэн жылдары, Президенттік профильдер" (Нью-Йорк: Facts On File, Inc., 2006)
Ламберти, Марджори. "Генерал Люциус Клей, неміс саясаткерлері және Батыс Германия Конституциясы жасалған кездегі үлкен дағдарыс". Немец саясаты және қоғамы 27.4 (2009): 24-50.
Морган, Кертис Ф. Джеймс Ф. Бёрнс, Люциус Клей және Германиядағы американдық саясат, 1945-1947. (Edwin Mellen Press, 2002).
Смит, Жан Эдвард. Люциус Д. Клей: Америкалық өмір. Нью-Йорк: Генри, Холт және Компания, 1990.
Саундерс, Фрэнсис Стонор. "Кім төледі?" : ЦРУ және Мәдени Суық Соғыс, 1999, Granta, (АҚШ: Мәдени Суық Соғыс: ЦРУ және өнер мен әдебиет әлемі, 2000, The New Press, ).
Траушвейзер, Инго Вольфганг. "Чарли бақылау-өткізу пунктіндегі танктер: Люциус Клей және Берлин дағдарысы, 1961-1962". Суық Соғыс тарихы 6.2 (2006): 205-228.

Негізгі дереккөздер

Жан Эдвард Смит. Генерал Люциус Д. Клейдің құжаттары. Блумингтон, Индиана университеті баспасы, 1974.