Кіріспе

Біріккен Оңтүстік славян халқы және бұрынғы Югославия азаматтары. Югославиялықтар немесе югославиялықтар ( – бастапқыда біріккен Оңтүстік славян халқына сілтеме жасау үшін құрылған ұғым. Ол екі мағынада қолданылды: біріншісі – ортақ этникалық тектің болуы, яғни этникалық оңтүстік славяндар үшін жалпыұлттық немесе ұлтаралық мағынада, екіншісі – этникалық қарамастан бұрынғы Югославияның барлық азаматтарын білдіретін термин ретінде. Югославиялық ұлттық идеяның мәдени және саяси жақтастары тарихи тұрғыдан бұл ұғымды Оңтүстік славян тегінің барлық адамдарына – қазіргі Босния мен Герцеговина, Хорватия, Черногория, Солтүстік Македония, Сербия және Словения халқына қатысты деп есептеді. Болгарлар оңтүстік славян тобы болғанымен, Болгарияны Югославия құрамына қосу әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан болгарлар жалпыұлттық идентификацияға енбеді. Югославия тарағаннан кейін және оңтүстік славян ұлттық мемлекеттері құрылғаннан бастап, «югославиялықтар» термині тек өзін югославиялық деп санайтын, басқа этникалық өзіндігіне ие емес адамдарды көрсету үшін қолданыла бастады, олардың көпшілігі әр түрлі текті болды. Бұрынғы Югославияда өзін жай ғана югославиялық деп жариялағандарды ресми түрде «Югославиялықтар» деп белгіледі (бұл атау 1971 жылғы халық санағында енгізілді). Бұл дұрыс жақшалар бастапқыда югославиялық ұлтын югославиялық азаматтығынан ажырату үшін қолданылды, ол жақшасыз жазылды. Өзін бір кезде этникалық «югославиялықтар» деп санағандардың көпшілігі әлеуметтік қысым, қорқыту, нашар салдарлар немесе жаңа саяси билік өкілдерінің кедергісіне байланысты, югославиялық ретінде танылуын жалғастыру мүмкін болмағандықтан, дәстүрлі этникалық және ұлттық өзіндіктерге қайта оралды немесе қабылдады. Кейбіреулері, әсіресе Истрия, Воеводина немесе Босния сияқты көпұлтты тарихи аймақтарда (содан босниялықтар) ұлттық емес, аймақтық өзіндіктерге жүгінуді шешті. Дегенмен, Югославия атауын көптеген адамдар, әсіресе АҚШ, Канада және Австралияда ел әлі бар кезде эмиграциялаған югославиялық эмигранттардың ұрпақтары әлі де қолданады.

Югославизм және Югославия

XVIII ғасырдың соңынан бастап, дәстүрлі еуропалық этникалық топтар қазіргі этникалық жеке тұлғаларға айнала бастағаннан бері, ортақ Оңтүстік славян этникалық жеке басын анықтауға көптеген әрекеттер жасалды. "Оңтүстік славян" деген мағынаны білдіретін "Югославия" сөзін алғаш рет 1849 жылы Иосип Юрай Строссмайер қолданды. Югославиялықтардың алғашқы заманауи түрі – Хабсбург Хорватиясындағы Ильрий қозғалысы. Ол Оңтүстік славяндарды ежелгі иллириялықтармен байланыстырып, Shtokavian диалектісіне негізделген ортақ тіл құруға тырысты. Бұл қозғалысты Людевит Гей басқарды, оның жазуы серб-хорват тілі үшін қолданылатын екі ресми жазудың біріне айналды. Жован Цвижич "Югослав өркениетінің негіздері" атты мақаласында біртұтас югослав мәдениеті идеясын дамытып, "Бұрын әлсіз білінген жаңа қасиеттер пайда болады. Сербтер, хорваттар және словендердің ең құнарлы қасиеттері бірігіп, күшейе түседі, осылайша еліміздің соңғы және ең маңызды мақсаты – біртұтас Югославия өркениеті құрылады" деді. 1914 жылдың 28 маусымында Гаврило Принцип Сараевода Австрия тағына мұрагер Франц Фердинанд пен оның әйелін атқылады. Принцип "Жас Босния" тобының мүшесі болды, оның мақсаттары Югославияны біріктіру және Австрия-Мажарстаннан тәуелсіздік алуды қамтыды. Сараеводағы қастандық тікелей соғысқа әкеп соқты. Құрғақтан кейін сотта ол: "Мен барлық югославтардың бірігуін көздейтін югослав ұлтшылымын, мемлекеттік құрылымы маған маңызды емес, ол Австриядан бостандық болуы керек" деді. 1917 жылдың маусым-шілде айларында Югослав комитеті Корфуда Сербия үкіметімен кездесті, ал 20 шілдеде соғыстан кейінгі мемлекеттің негізін қалаған Корфу декларациясы жарияланды. Декларацияның кіріспесінде сербтер, хорваттар және словендер "қан, тіл, бірлік сезімі, қоныстанған аумақтың сабақтастығы мен тұтастығы, ұлттық өмірдің ортақ мүдделері және рухани және материалдық өмірдің дамуы" арқасында бірдей екендігі айтылды. Мемлекет Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі ретінде құрылды, ол Караджорджевич әулеті тұсында конституциялық монархия болды. "Югославия" термині оның барлық тұрғындарына, әсіресе Оңтүстік славян этносына қатысты қолданылды. Кейбір хорват ұлтшылдары сербтердің көптігін және серб патша отбасын үстемдік деп қарады. Соңында Югославия халықтары арасында мүдделер қақтығысы туды. 1929 жылы Александр патша этникалық шиеленістерден туындаған терең саяси дағдарысты шешу үшін 6 қаңтарда диктатуралық билікті қабылдап, елді "Югославия Корольдігі" деп атады және ресми түрде үш тайпадан тұратын бір Югославия ұлты бар екенін жариялады. Осылайша Югославиядағы барлық оңтүстік славяндарға Югославия этностық атауы белгілі бір уақытқа тағайындалды. 1934 жылы Александр патшаның қайтысынан кейін Югославия саясатындағы өзгерістер бұл саясатты тоқтатты, бірақ кейбір адамдар бұл атауды қолдануын жалғастырды. Философ Владимир Дворникович 1939 жылы "Югославиялықтардың мінез-құлқы" атты кітабында Югославия этносының құрылуын жақтады. Оның көзқарасына евгеника және мәдениетті араластыру кіріп, бір, мықты Югославия ұлтын құруды көздеді.

Ұйымдар

Хорватияның югославтарының бірнеше ұйымдары бар. 2010 жылы Загребте құрылған "Югославиялықтар альянсы" (Savez Jugoslavena) – дінге, жынысына, саяси немесе басқа көзқарастарына қарамастан Хорватияның югославтарын біріктіруді мақсат ететін бірлестік. Оның басты мақсаты – Югославия ұлтының Хорватия, Словения, Сербия, Солтүстік Македония, Босния және Герцеговина, сондай-ақ Черногория сияқты Югославияның барлық мұрагер мемлекеттерінде ресми түрде танылуы. Югославия ұлтын тануды қолдайтын тағы бір ұйым – Хорватияда ресми тіркелген "Біздің Югославиямыз" бірлестігі (Udruženje "Naša Jugoslavija"). "Біздің Югославиямыздың" кеңсесі Истриядағы Пула қаласында орналасқан, ол 2009 жылдың 30 шілдесінде құрылған. Аталған бірлестіктің көптеген мүшелері Риека, Загреб және Пула қалаларында шоғырланған. Оның негізгі мақсаты – Югославияның мұрагер мемлекеттері арасындағы қарым-қатынастарды тұрақтандыру. Бұл ұйым Босния мен Герцеговинада да белсенді, алайда Босния мемлекеттік билігі оның ресми тіркелуін қабылдамады.

Таңбалар

Югославиялықтардың өзінің ұлттық ерекшеліктерін білдіру үшін ең көп қолданылатын және олармен ең көп байланыстырылатын символы – сары жиегі бар қызыл жұлдызы бар көк, ақ және қызыл үш түсті ту, ол 1945 жылдан 1991 жылға дейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының мемлекеттік туы болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін югославиялықтың символы көк, ақ және қызыл түсті қарапайым үш түсті ту болды, ол сондай-ақ соғыстар аралық кезеңдегі Югославия Корольдігінің мемлекеттік туы болды.