Кіріспе

Манс аралы қалалары арасындағы трамвай

Манс электр темір жолы (Manx: Raad Yiarn Lectragh Vannin) – Манс аралындағы Дуглас, Лакси және Рамзи қалаларын байланыстыратын электрлік қалааралық трамвай. Ол Дугластағы жаяу жүргіншілер жолының солтүстік басындағы Дерби қасарасындағы оңтүстік терминалында Дуглас шығанағындағы ат трамвайымен, ал Лаксиде Снейфелл тау темір жолымен тоғысады. Көптеген туристер трамваймен саяхатқа шығады. Бұл әлемдегі ең көне электр трамвай желісі, оның бастапқы құрамы әлі де пайдалануда.

Тарих

Манкс электр теміржолын банкир Александр Брюс, инженер Фредерик Сондерсон және жер иесі Альфред Джонс Ласти құрды. Олар Дугластың солтүстігіндегі жерді дамыту үшін «Дуглас Бэй Эстейт» компаниясын құрды. Құрылыс 1893 жылы Дугластағы Дерби Касл депосындағы деподан Гроулд Гленге дейінгі қысқа желімен басталды және тұрақты жолға қойылған қызметтер 1893 жылдың 7 қыркүйегінде басталды. Компания, теміржолдың екінші кезеңін (Грудлдан Лаксиге дейінгі ұзарту) күтіп, «Дуглас және Лакси жағалауы электр трамвай компаниясы» деп аталды. Келесі кезеңнің құрылысы 1894 жылдың ақпан айында басталды. Ол сол жылдың 28 шілдесінде ресми түрде ашылды. Атауы уақытша болды, себебі одан әрі кеңейту жоспарланған, және ол «Мэн аралы трамвайлары және электр қуаты компаниясы» ретінде танылды. Рамзиге дейін ұзарту 1897 жылдың мамыр айында мақұлданды. Лаксиден Рамзиге дейінгі желі 1898 жылдың 2 тамызында губернатордың орынбасары Джон Хенникер майоры, 5-ші барон Хенникердің қатысуымен ашылды. Сол кезде желі Рамзидің шетінде орналасқан Баллурға дейін жетті. Рамзидің орталығына соңғы ұзарту 1899 жылдың 24 шілдесінде ашылды.

20 ғасыр

Қысқа мерзім ішінде осындай ұзақ желіні салу компанияның қаржысын күйзелтіп, 150 000 фунт стерлинг қарызы болды. Банк-иесі қарызды өндіріп алды, нәтижесінде Dumbell's Bank банкротқа ұшырады. Компания таратылды. 1902 жылы активтерді Герберт Кидсон Манчестерден келген кәсіпкерлер синдикатының тапсыруымен сатып алды, осылайша Манкс электр темір жолы компаниясы құрылды. Сатуға Снайфелл тау темір жолы да кірді, ол 252 000 фунтқа (1902 жылғы 252000.0 сомасы қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең) сатылды. 1902 жылдың 2 тамызында король Эдуард VII және королева Александра Дугластан Рамсиге 59 нөміріндегі жабық тіркемемен саяхаттады. 1917 жылы Лаксидегі тамақтандыру залы өртеніп кетті. 1930 жылы Лаксиде тағы да өрт болды, оның салдарынан төрт вагон, жеті тіркеме, үш мұнаралы вагон және ашық вагонмен бірге вагон депосы қирады. Кейін вагон депосы қайта салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін темір жол қаржылық қиындықтарға тап болды, ал 1957 жылы ол 50 000 фунт стерлингке (1957 жылғы 50000.0 сомасы қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең) мемлекеттендірілді. Бірқатар трамвайлар мен тіркемелерге қысқа мерзімге жасыл және ақ түсті мемлекеттік ливрея қолданылды, бірақ ол танымал болған жоқ және кейіннен алынып тасталды. Желіні және Снейфелл тау темір жолын басқару үшін үкіметтік кеңес құрылды (алғашқы «Манкс электр темір жолы» кеңесінен бастап «Мэн аралы жолаушылар тасымалы кеңесі» және қазіргі «Мэн аралы мұралық теміржолдары» («мұра» сөзі 2009 жылы қосылды) атауына дейін әртүрлі өзгерістерден кейін әлі де жұмыс істеп келеді). Бұл Мэн аралы үкіметінің Инфрақұрылым департаментінің бөлімшесі болып табылады, ол аралдың автобустарын Bus Vannin ретінде де басқарады. Үкімет 1957 жылдан бастап темір жолға көп инвестиция жасады, Дерби қамалы мен Лакси арасындағы рельстерді ауыстыру бағдарламасын 10 жыл бойы жылына 25 000 фунт стерлингтен бастады. Лаксиден Рамсиге дейінгі бөлім үнемі қауіп төндіріп келді; 1975 жылы темір жол пошта келісімшартын жоғалтты, соның салдарынан Лаксиден Рамсиге дейінгі қызмет тоқтатылды. Халықтың наразылығынан кейін 1977 жылы Рамсиге қызмет көрсету қайта жаңғыртылды.

21 ғасыр

Лакси мен Рамси арасындағы бөлім 2008 жылдың жазында қайтадан жабылды, себебі Ман аралы үкіметінің тапсырысымен жасалған сараптамалық есеп жол төсемінің (permanent way) сынды қателіктерін анықтады, осыған байланысты оны жақын арада жолаушылар тасымалына жарамсыз деп таныды. Аралдың парламенті, Тинуальд, шілде-қыркүйек айларында жолдарды ауыстыруға шамамен 5 миллион фунт стерлинг жұмсауға келісім берді, бұл трамвайлардың бір рельспен жүруіне мүмкіндік берді. Бұрынғы хабарламаларға сәйкес, Ман билігі жабылу кезінде көне автобустарды қолдануды қарастырып жатқан. Туризм және демалыс министрі Адриан Эрншоудың отставкаға кетуіне энтузиасттар шақырды, ал Бас министр Тони Браун жабылу шешімін шұғыл түрде қайта қарауға бұйрық берді. Сондай-ақ ол жолдың мұндай жағдайға қалай түскенін анықтау үшін тәуелсіз тергеу жүргізуді тапсырды. 2009 жылы желі толығымен үздіксіз жұмыс істеді, және 2010 жылғы маусымның басталуынан бастап, наурыздан басталатын жазғы маусымда да үздіксіз жұмыс істеп келеді, COVID-19 пандемиясына байланысты тоқтатуды есептемегенде, қызмет көрсетуге әсер ететін теміржолмен байланысты жағдайлар болған жоқ. 1998 жылға дейін желі жыл бойы қызмет көрсетті, бірақ содан бері наурыз бен қарашаның басы аралығында маусымдық түрде жұмыс істейді, алайда мерзімдер маусымға қарай өзгеріп отыруы мүмкін.

Қызмет көрсету және маршруттау

Жол Дугластан бастап алғашқы бірнеше шақырым бойы жол жиегіндегі резервациямен, ал кейін Рамсиге дейінгі басым бөлігі ауылдық жерлер арқылы бөлінген жеке жолмен өтеді. Дегенмен, A2 магистралімен және түрлі шағын жолдармен көптеген тегіс келісімдер кездеседі. Желінің ұзындығы 17 миль (27 км) шамасында. Ол көбінесе жол қозғалысынан бөлінген, жол жиегіндегі резервацияда немесе жеке меншікке тиесілі жолда қос рельстік жүйемен жүреді және 550 вольт тұрақты токпен жоғары сымдар арқылы электрлендірілген. Алғашқыда трамвайлар Хопкинсон доғасынан жинағыштарды пайдаланған (Снафелл тау теміржолында олардың таудың күшті желдеріндегі сенімділігіне байланысты әлі де қолданылады), бірақ 20-шы ғасырдың басында олар троллейбус бағаналарымен жабдықталды, бұл әдіс бүгінге дейін қолданылуда. Бастапқыда электр энергиясы теміржолдың өз электр станцияларында өндірілген, бірақ қазір ол аралдың біртұтас электр желісі арқылы келеді, оны Мэнс электр энергиясы басқармасы басқарады. Қысқы маусымда желінің жабылуы инфрақұрылымға, соның ішінде рельстің ұзын учаскелерін ауыстыруға маңызды инвестициялар жасауға мүмкіндік берді. Бастапқыда қызмет 24 жабық моторлы трамвай және олармен бірдей ашық тіркемелермен қамтамасыз етілді: олардың ең ертесі 1893 жылға дейін, ал көбісі 1910 жылға дейін жасалған. 1893 жылы желіні ашқан үш вагондардың екеуі әлі де пайдалануда, және олар әлемдегі өздерінің бастапқы желісінде жұмыс істеп тұрған ең көне электр трамвайлары болып табылады. Олардың дизайны ешқандай келісімге дейінгі кезеңге жатады және ерекше тіктөртбұрышты корпустары бар. Көбінесе қызмет бір тіркемемен моторлы вагондармен жүзеге асырылады. Ауа райы нашар болғанда тіркеме әдетте алынып тасталады. Жаңа вагондар екі тіркемені тарта алады. Бұл кең таралған практика емес (соңғы жылдары бұл ұзаққа созылған іс-шаралар сериясының бөлігі ретінде бірнеше "арнайы" рейстерді қамтыды), бірақ вагондар жүк таситын вагонды және 1975 жылға дейін пошта вагонын тартуға дайын болды. 1975 жылдың қыркүйегінде Лакси мен Рамси арасындағы желі жабылды, бірақ 1977 жылы Рамси бөлігі қайта ашылды. 1977 жылдан бастап апта ішінде шектеулі қысқы қызмет көрсетілді, бірақ 1998 жылы экономиялық шара ретінде тоқтатылды. Желі Дугластан Лаксиге немесе Рамсиге соқпайтын маусымдық кесте бойынша жұмыс істейді, кейбір қысқа маршруттар Groudle Glen теміржолымен байланысты, ал маусымның ең қызу кезінде Лаксиге дейін кешкі рейстер Снафелл тау теміржолының кешкі қызметімен үйлестіріледі, ол 2009 жылдан бері шыңда тамақтандыратын апталық "Күн бату кешкі асы" қызметін ұсынады. Жақында Рамсиге кешкі шектеулі қызмет көрсету мүмкіндігі қарастырылды, ал жазда трамвайлар әуесқойлар үшін экскурсияларға жалданады.

Станциялар

Бірнеше аралық станциялар бар, олар: Грудл Глен, Лакси, Дхун Глен, Корна және Баллагласс Глен кестеде көрсетілген. Ресми аялдамаларда әдетте қарапайым күту павильоны болады (жақында салынғандары заманауи автобус аялдамалары), ал кейбір "ресми емес" аялдамаларда "талап бойынша аялдама" белгілері болуы мүмкін, бірақ аты жазылған тақталар немесе басқа жолаушыларға арналған жабдықтар жоқ. Ауылдық аймақтардағы бірнеше аялдамалардың аты жақын жердегі ферманың немесе шаруаның атымен байланысты; мұндай атаулар, мысалы, Римнің өткелі, Уотсонның өткелі және Дхуон фермасы, көбінесе солтүстік бөлігінде кездеседі, бірақ ешқайсысы өз атын тасымалдаған емес. Кейбір аялдамалар ең жақын тіреу нөмірімен белгілі, Дерби қаласынан Рамзиге дейін 1-ден 1904-ке дейін нөмірленген. Трамвайлар қауіпті болмаса, кез келген жерде тоқтай алады, бірақ басты жолға параллель жүретін учаскелерде тоқтамайды. Балдрин теміржол станциясына дейінгі жолдың көп бөлігі осылай, сондай-ақ Рамзиге жақын келгенде де осы принцип сақталады. Бұл учаскелер бастапқыда желімен бірге салынған ақылы жолдар болған.

Трамвайлар мен тіркемелер

Бұл желі көптеген жағынан бірегей, ең алдымен, ол әлі күнге дейін бастапқы жылжымалы құрамын пайдаланады, бірақ 22-ші қысқы вагоннан басқа, ол 1990 жылы болған өрттен кейін толығымен қайта жаңартылды, себебі өрт кузовты қолдануға жарамсыз етіп жіберді. 1930 жылы Лаксиде болған қасіретті өртте құрамның маңызды бөлігі жойылды, бірақ осыдан басқа барлық бастапқы құрам сақталған. Соңғы кезде артық құрамды сақтау саяси мәселеге айналды: бірнеше бірліктер сыртта сақталды, барлығы 2009 жылдың қарашасында өз орнына қайтарылды, көп жағдайда қызметке қайтар алдында айтарлықтай күтімді қажет етті. Желі Ман аралының үкіметіне тиесілі, бұрын Қоғамдық, мәдениет және демалыс департаментінің құрамында болған, ол пайдаланылмаған құрамды сақтау қажеттігін көрмейді, егер оның теміржолда пайдалануға немесе ұзақ мерзімді сақтауға әлеуеті болмаса. Желіде 1999 жылы сатып алынған Лиссабон трамвайы бар, бірақ ол кеңдік мәселелеріне байланысты ешқашан қолданылмады (біраз уақыт жолаушыларды күту үшін пайдаланылды). Ол енді теміржолда жоқ, бірақ Аралда сақталған. 2010 жылғы маусымда келесі трамвайлар жолаушылар тасымалын жүзеге асырды, қызметтердің негізгі бөлігі қысқы вагон немесе туннельді вагондар болды. Түпнұсқа 1 және 2 трамвайлары жұмыс істейді, бірақ әдетте күнделікті пайдаланылмайды, 5 және 6 туннельді вагондары жазғы маусымда қолданылады, ал 9-шы жарықтандырылған вагон (осы кластың мүшесі) шілде және тамыз айларында Groudle Glen теміржолының кешкі рейстерінде қолданылады. 19 және 22 қысқы вагондары негізгі кесте бойынша жұмыс істейді. 26, 32 және 33 нөмірлі ашық тіреулі вагондар бар (соңғы екеуі желідегі ең қуатты). Көптеген басқа вагондар теміржолдың меншігінде, бірақ қызметтен тыс және кейде сыртта сақталады. Қолданылатын тіркемелерге 37 және 49 жеңіл тіркемелер, әдетте қысқы вагондармен бірге жүретін 40 және 48 қалқандары, 51 жеңіл тіркемесі, 56 мүгедектерге арналған қайта жаңартылған вагон, 57, 58 және 61–62 жабық вагондары кіреді. Патшалық вагон, №59, сирек жағдайларда ғана қоғамдық оқиғаларда пайда болады. Жылдық көлік фестивалінің аясында 32-ші вагон кейде екі тіркемені сүйреп арнайы кешкі рейстерді орындайды, бұл ерекше жағдай, өйткені кейінірек жасалған вагондар осылай жұмыс істеуге қабілетті болғанымен. 7-ші вагон бірнеше жыл бойы жол жөндеу жұмыстарына жұмсалды, бірақ 2011 жылы қызметке қайта оралу үшін қалпына келтірілді. 23-ші локомотив жеке меншікте; 34-ші вагон (бұрынғы №7 Мария Snaefell Mountain Railway және қайта өлшенген) жөндеуден өтуде, ал басқа вагондар да уақыт және қаржы болғанда жөндеуден өтеді. Тарихы бойы МЭР-де барлығы 34 моторлы вагон болған, оның 27-сі бүгінгі күні әлдебір түрінде сақталған. МЭР-дің жолаушылар паркінің қозғалтқышсыз бөлігінің тарихы күрделі, себебі олар шығарылған, жойылған, ауыстырылған, қайта жаңартылған және бірнеше рет қайта нөмірленген. Моторлар көбінесе құрылыс ретімен нөмірленеді, бірақ бұл тіркемелерге қатысты емес: олар әрқашан ең жоғары нөмірленген мотордан кейін келеді. Бұл 1893-1906 жылдар аралығында бірнеше рет өзгерді, ал кейбір тіркемелер бірнеше нөмірді алып жүрді, себебі олар жаңа келгендерге орын беру үшін жыл сайын қайта нөмірленді. Кейбіреулері тіпті моторларға айналдырылды.

Вагондар

Манкс электр темір жолының жүк таситын вагондары мен фургондарының тарихы күрделі әрі сан алуан. Бастапқыда тек төрт вагонмен басталған, 1920-1930 жылдардағы өркендеу шағынан өтіп, қазіргі кезде тек бірнеше ғана қолданысқа жарамды жағдайда қалды.

Тұрақты жол

Ашылғаннан бері, желіні жұмыс жағдайында ұстауға деген ұмтылыс әртүрлі болды. Көптеген материалдық-техникалық қорлар жаңадан сатып алынды немесе бұрынғы үлгілерден өзгертілді, ал кейбіреулері күтпеген мақсатта қолданылды.

Қонақтар

Манкс электр темір жолының тарихы бойында көптеген локомотивтер мен вагондар келген, олардың кейбіреулері желінің бастапқы құрылысында қолданылса, қалғандары арнайы шаралар мен мерейтойларда пайдаланылды.

Оқиғалар

Ашық және қоршалмаған теміржол өткелдерінің көптігіне байланысты ұсақ-түйек соқтығыстар болады, олар туралы жергілікті баспасөз хабарлайды. Мұндай жағдайлар көбейіп келеді, бірақ көбінесе аз шығынмен аяқталады. Соңғы жылдары әр маусымның басында трамвайлардың жүріп жатқанын ескертетін ескерту белгілері орнатылды, бірақ оқиғалар әлі де орын алып жатыр. Көптеген кезеңдік өткелдер бар, олардың кейбіреулері жүргізушілер үшін көру мүмкіндігі шектеулі. Мұндай оқиғаның бірі 2009 жылдың 27 шілдесінде, дүйсенбі күні Лаксидегі қызықты жол қиылысында болды, онда механикалық экскаватормен жүретін көлік желіге және Снейфелл тау теміржолына қуат беретін жоғары кернеулі сымдарға тиіп кетті; ешкім зардап шеккен жоқ. Полиция және желінің электр инженерлері оқиға орнына келді, - деп хабарлады. Дәл қандай зақым келгені көрсетілмеді. Келесі күні жоғары кернеулі сымдарға уақытша жөндеу жасалғаннан кейін қызмет қайта жаңғырылды, ал келесі екі аптада толық жөндеу жұмыстары аяқталды. Оқиғаға қатысты тергеу кейінірек жоспарланған. 2012 жылдың қаңтар айының соңынан 14 ақпанға дейін Лакси мен Рамси арасында шамамен 70 метр мыс жоғары кернеулі сым ұрланған. Полиция ұрланған материалды қалпына келтірді. 2015 жылдың 7 шілдесінде 58-ші тіркеме Лакси станциясының солтүстігінде салыстырмалы түрде жаңа қиылыста қатты жолдан шығып, жанына құлап түсті. Лакси мен Рамси арасындағы қозғалыс тоқтатылды. Тіркемені тік тұрғызу үшін күрделі операция жүргізілді. Бұл үшін жолды жабу, жоғары кернеулі сымдардың жабдықтарын және үлкен кранды алып тастау қажет болды. Содан кейін рельске қойылған тіркеме трактормен Лакси станциясына жеткізілді және толық жөндеуден кейін қызметке қайта оралды.