Кіріспе

Париждегі қоғамдық саябақ Париждің шығыс шетінде орналасқан Бои де Винсенн (bwɑ d(ə) vɛ̃sɛn) – Францияның ең үлкен қоғамдық саябағы. Ол 1855 және 1866 жылдар аралығында Император Наполеон III құрылысын тапсырған. Парк Франция корольдерінің бұрынғы резиденциясы болған Винсенн сарайының қасында орналасқан. Онда төрт көл бар ағылшын стиліндегі пейзаждық бақ, жануарлар бағы, дендропарк, ботаникалық бақ, ат жарыс жолы, велосипед жарыс трассасы және Францияның ұлттық спорт және дене шынықтыру институтының кампусы бар. Парк қараңғы уақытта проституциямен танымал.

Өлшемі

Винсенн ормандығының жалпы ауданы 995 гектар (2,459 акр) құрайды, бұл оны қаланың батыс жағында орналасқан тағы бір ірі Париждік ландшафттық паркі – Булонь ормандығынан (846 гектар / 2,091 акр) сәл үлкен етеді. Ол Париждің жалпы аумағының он пайызын алып жатыр, және шамамен қала орталығындағы алғашқы алты округтің біріктірілген ауданымен тең. Винсенн ормандығы Нью-Йорктегі Орталық парктен үш есе үлкен (341 гектар / 843 акр), ал Лондондағы Ричмонд паркінен (955 гектар / 2,360 акр) сәл үлкен, бірақ Лос-Анджелестегі Гриффит паркінен (1,170 гектар / 2,891 акр) кіші. Винсенн ормандығының жартысы ғана ағаштармен жабылған.

Патшалық аңшылық қорығы

Винсенн орманы – ежелгі Римнің Лутеция қаласын қоршаған ежелгі орманның бір бөлігі болды. Сол кезде ол Вильцена деп аталды, қазіргі атаудың шығуы да осыдан басталады. Шамамен 1150 жылы король Людовик VII (1137–1180) қазіргі шато орнында аң аулау сарайын салдырды. Король Филипп Август (1180–1223) орманды қабырғамен қоршап, аңдармен толықтырып, қамал салуды бастады. Король Людовик IX, немесе Әйіс-Луи (1226–1270) Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленуінен қалған деп сенген қасиетті тікенді тәжді сақтау үшін шатоға жақын жерде шіркеу салдырды. Ол сондай-ақ шатоның жанындағы емен астында патшалық сот отырып сот жүргізгенімен де белгілі болды. 1336 жылы Франция королі Филипп VI (1293–1350) Винсенн шатосының мықты мұнарасын салуды бастады. Жұмысты оның ізбасары Жан II (1319–1364) жалғастырды, ал Франция королі Карл V (1338–1380) тоғыз мұнарамен қоршалған тікбұрышты қабырғамен аяқтады. Ол сондай-ақ Әйіс-Луи құрған шіркеуді қайта жаңартуды бастады. Жаңа шіркеу Париждегі Пале-де-ла-Ситедегі Сен-Шапель шіркеуінің үлгісімен салынды және «La Sainte Chapelle» деп аталды. Ол 16 ғасырға дейін толыққан жоқ. Très Riches Heures du Duc de Berry (1412–1416) кітабындағы желтоқсан айының суретінде орман ішіндегі аң аулау көрінісі бейнеленген, ал фоннан шато мұнаралары көрінеді. Орман Минимдер орденінің монахтарының да мекені болды, олардың есімі парк ішіндегі Минимдер көлі атауында сақталған. 1654 жылы кардинал Мазарин король Луи XIV үшін шатоның жанында жаңа сарай салуды патшалық сәулетші Луи Ле Воға тапсырды. Жаңа сарайда корольге және королеваға арналған павильондар болды, олар портикпен және сарайдың ортағасырлық бөліміне аркалармен жалғасқан қабырғамен бөлінген. 15 ғасырда мұнара түрмеге айналды. Сарай біраз уақыт корольдің сүйікті орны болды, бірақ Людовик XIV Версальде резиденциясын құрғаннан кейін Винсенн шатосы сирек пайдаланылды. 18 ғасырда Людовик XV (1710–1774) саябақты жұртшылыққа ашты, бірақ қызметшілерді қоспағанда. Ол жүздеген ағаштар отырғызды және орман ішінде қиылысатын жұлдыз тәрізді ұзын, түзу аллеялар жасады. 1731 жылы ол екі негізгі аллеяның қиылысқан жерін белгілеу үшін пирамида пішіндес ескерткіш салдырды, оны бүгінге дейін көруге болады.

Парктің құрылуы

1794 жылдан бастап Бои-де-Винсеннің үлкен бөліктері әскери оқу алаңына айналды. Ескі шатоның бір бөлігі бұзылып, оның орнына атыс полигоны салынды. 1840-1843 жылдары шатодан шығысқа қарай жаңа форт салынды, ал саябақтың 166 гектары тазартылып, әскери шерулер мен жаттығулар үшін пайдаланылды. 1854 жылы император Луи Наполеон мен оның Сена префекті Жорж Эжен Хаусман Бои-де-Винсенді қоғамдық саябаққа айналдыруға шешім қабылдады. Хаусманның Париж үшін үш маңызды жобасы болды: қалалық қозғалысты жақсарту, практикалық және әскери мақсаттарда; су тарату және канализация жүйесін жаңалау; және қала бойынша саябақтар мен бақтар желісін құру. Саябақтың мақсаты – шығыс Паризінің көптеген жұмысшы табына жасыл кеңістік пен демалыс орны ұсыну, бұл Луи Наполеонның 1852 жылы батыс Паризінің бай халқы үшін салуды бастаған Бои-де-Булоньге ұқсас болды. 1855 жылы Хаусман парктің құрылысы үшін «Серуендеу және Жасылдандыру» жаңа қызметін құрды, оны инженер Жан-Шарль Адольф Альфан басқарды, ол бұрыннан Бои-де-Булоньде жұмыс істеп жатқан еді. Альфан – 19 ғасырдағы ең танымал Париж саябақтарын салған ұйымдастыру шебері; Бои-де-Булонь мен Бои-де-Винсеннен басқа, ол Елисей далаларының бақтарын, Париж обсерваториясының бульвары, Монсо паркін және Бют-Шомон паркін салдырды. Альфан өзінің «Париж серуендері» атты естеліктерінде бақтар туралы философиясын анық айтты: «Бақ табиғи көріністі сақтауы керек десек, ол бізді қоршап тұрған табиғаттың нақты көшірмесі болуы керек емес. Бақ – өнер туындысы». Табиғат пен жер жалпы контурді берсе, өнер «формалардың, түстердің және жарықтың үйлесімінен» тұрады. Альфан өзінің көркемдік пейзаждарын газон, ағаштар, гүлзарлар, өзендер мен көлдерден мұқият құрастырды, олармен серуендеуге арналған ирек жолдар салынды. Альфанның міндетін жердің ерекшеліктері қиындатты. Саябақтың ортасында ағаштардан толығымен тазартылған үлкен әскери оқу алаңы орналасқан. Айналасында атыс полигондары, оқ-дәрі зауыты, сондай-ақ үлкен аумақты алып жатқан бірнеше бекіністер мен редуттар болды. Саябақ құрылғаннан кейін де әскер құрылыс жұмыстарын жалғастырды: 1860 жылы жаңа әскери ату полигоны ашылды, ал 1864 жылы пиротехника мектебі салынды. Альфан бұл мәселені парк шекарасына қосымша жерлерді қосу арқылы және Бои айналасында әрқайсысы өздерінің жасанды көлдері мен көркемдік пейзаждары бар үш кішігірім парк құру арқылы шешті. Даумеснил көлі романтикалық пейзаж суреті сияқты екі аралдан тұрады. Солтүстікке қарай орналасқан Ла-де-Минимге бұрынғы ортағасырлық монастырдың қираған қалдықтары кірді; ал солтүстік-батыстағы Ла-де-Сен-Манде саябақты толықтырады. Төртінші көл, оңтүстік-шығыстағы Лак-де-Гравель, Гравель үстіртінде орналасқандықтан, басқа көлдерге жасанды арналар арқылы су жеткізді. Ағаштар, газон және гүлзарларды қаланың бас бағбандығы Жан-Пьер Барилет Дешамп отырғызды, ол Бои-де-Булоньді көріктендірген еді. Альфан парктің танымал болуын қамтамасыз ету үшін және оны қаржыландыруға көмектесу үшін қызықты көңіл көтеру орындары мен қызметтерді ұсынды. Парктің оңтүстік-шығыс бұрышында Лонгшамп ипподромына ұқсас үлкен ипподром немесе ат жарысы жолы салынды. Әр түрлі көлдердің жанында кафе-ресторандар ашылды. Парк сонымен қатар әдемі сәулетпен безендірілді, оның көп бөлігі қала архитектор Габриэль Давиудтың жобалары бойынша салынды. Оның жұмыстарына ипподром трибуналары және Махаббат ғибадатханасы кірді – дөңгелек дориялық ғибадатхана, ол Лак-Даумеснилдегі Реуилли аралындағы жасанды үңгірдің үстінде орналасқан. Сол аралда 1867 жылғы Париждің әмбебап көрмесінен әкелінген швейцар шалесі, кафе, оркестр сахнасы, сатушылар мен ойын орындары үшін ғимараттар орналасқан. Көлдегі екі аралды асылмалы көпір байланыстырды.

Парк 19 және 20 ғасырларда

1899 жылы саябақтың қашық шығыс бөлігінде эксперименттік тропикалық бақ құрылды, онда каучук ағаштары, кофе ағаштары, банан ағаштары және басқа тропикалық өсімдіктер ғылыми тұрғыдан зерттелді. 1907 жылы осы бақ Парижде өткен алғашқы отаршылдық көрмесіне тап болды, ол француз колонияларының мәдениеті мен өнімдерін көрсетуге арналған еді. Көрмеде Франция империясының әртүрлі аймақтарынан келген алты ауыл, сол жерде тұратын адамдармен бірге, Солтүстік Африкадан келген туарегтердің лагері, Суданнан келген шаруа қожалығы, Жаңа Каледониядан келген канактар ауылы, сондай-ақ Мадагаскар, Француз Индокитайы және Конгодан келген ауылдар ұсынылды. Көрмені екі миллион адам тамашалады. 1900 жылғы Парижде өткен жазғы Олимпиада ойындарының көп бөлігі Винсенн ормандығында өтті. Велосипед жарыстары үшін қырық мың көрерменге арналған велодром салынды. Саябақта Англия мен Франция арасындағы алғашқы халықаралық крикет матчы өтті; Англия күткендей жеңіске жетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде голланд шпионы Мата Хари Винсенн бекінісінде тұтқындалды және 1917 жылдың 15 қазанында бекініс орналасқан ордада атылды. Көзі куәгерлерінің айтуынша, оның қолы байланбаған және көзіне маска тағудан бас тартқан. Аңыз бойынша (құжатталмаған), ол атыс жасағандарға сүйісқандықпен өбіс жіберіп, «Француздардың таңертең адамдарды атуға бейімделуі қандай ерекше дәстүр!» деген сөздерді айтқан. 1929 жылы Бои де Винсенн ресми түрде Париж қаласына қосылып, Бои де Булонь сияқты, қаланың 12-ші округіне енгізілді, ол 16-шы округіне қосылған болатын.

1931 жылғы Париж отаршылдық көрмесінде

1931 жылы алты ай бойы Бои-де-Винсенн паркінде Париж колониалды көрмесі өтті. 1907 жылғы көрмеге ұқсас, ол француз империясының мәдениеті, өнімдері мен ресурстарын көрсетуге арналған, бірақ ол әлдеқайда ірі болды. Ол Дауменіль даңғылының бойындағы парктің бір бөлігін алып жатты. Көрменің маңызды бөлігі Колониялар сарайы болды. Сарайдың алдында Леон Дривьердің "Франция отарларға бейбітшілік және гүлдену әкеледі" деген атпен жасаған үлкен алтын жалатылған қола мүсіні орнатылған. Көрмеде әр колониядан және басқа елдерден павильондар, кафелер мен театрлар, тұрғындарымен бірге сенегалдық ауыл және зообақ болды. Көрмеге Даумесниль көлінен сумен толықтырылған сегіз әсем фонтан орнатылды. Көрменің орталық нүктесі – 45 метр биіктіктегі "Ұлы сигнал" мұнарасы болды, одан су жоғарыдан және 19 түрлі деңгейдегі спринклерлерден ағып шықты. Екі басқа фонтан көлдегі екі аралдың арасында 40 метрлік су көпірін жасады. Үшінші фонтан, "Су театры" деп аталған, 80 метрлік мұнаралар мен саптамалардан тұратын арка болды, ол кешкі қойылымдарда каскадтар, ағындар және электр шамдарымен боялған су перделерін көрсетті. Бұл Дубай мен Лас-Вегастағы қазіргі музыкалық фонтандардың алғашқы үлгілері болды. Көрменің қалдықтарының бірнешеуін әлі де көруге болады. Кіреберіс қақпасы бұрынғы орнында тұр. Көрме аяқталғаннан кейін Колониялар сарайы Африка және Океания өнері мұражайына айналды. 1934 жылы зообақ қазіргі орнына көшіріліп, 65 метр биіктігі бар жасанды таумен безендірілді, ол тау ешкілері мен қойларының үйіне айналды. Камерун павильоны сақталды және буддалық храм мен діни орталыққа айналдырылды. 1940 жылы Франция шайқасы кезінде шато француз бас штабының кеңсесі болды. Ол ауыр зақымдалды және 1990 жылдарға дейін толыққанды қалпына келтірілмеді. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін француз әскері Бои-де-Винсенн паркін тастап кетуге кірісті.

Көлдер

Винсенн ормандығында төрт жасанды көл бар. Көлдерге алғашында Марна өзенінен су сорғылап әкелінетін, бірақ қазір Сене өзеніндегі Понт-д’Аустерлицке жақын орналасқан сорғы станциясынан су тартылады. Lac Daumesnil (12 гектар) парктің батыс жағында орналасқан және екі аралы бар. Оның арасында Амур ғибадатханасы, Реуилли аралындағы швейцар шатыры және жасанды үңгір бар. Солтүстік-шығыста орналасқан Lac des Minimes (6 гектар) көлінде үш кішкентай арал бар. Оның ұзындығы 500 метр, ені 200 метр. Онда ортағасырлық монастырдың қалдықтарын көруге болады. Lac de Saint Mandé солтүстік-батыста орналасқан. Оңтүстік-шығыстағы Lac de Gravelle (1 гектар) – парктегі ең кішкентай көл. Ол басқа көлдерден жоғарырақ орналасқандықтан, жасанды арна арқылы оларға су жеткізеді.

Бау-бақшалар

Париж гүлді паркі немесе Parc floral de Paris 1969 жылы парктегі бұрынғы әскери жаттығу алаңында құрылды. Ол 31 гектар аумақты алып жатыр және Луи Наполеонның Франция империясынан бері Парижде салынған ең ірі бақ. Бұл Париждің ботаникалық бағының төрт бөлігінің бірі, ал қалғандары – Боа де Булоньдегі Шато де Багателл бақтары, Отейльдің жылыжайлары (Jardin des Serres d'Auteuil) және Боа де Винсенннің басқа бөлігінде орналасқан Бреуіл мектебінің арборетумы (Arboretum de l'École du Breuil). Бақтың жапондық архитектурасы 1964 жылғы Токио Олимпиадасынан шабыттанды. Бақта жүздеген гүл түрлері, оның ішінде 650 түрлі ирис, жиырма павильон және көрме залы, Александр Кальдер, Альберто Джакометти және басқа да халықаралық суретшілердің туындылары бар мүсіндер бағы, Франсуа Стали жасаған монументалды фонтан, сондай-ақ парктің алғашқы күндерінен сақталған қарағайлар аллеясы бар. Парктің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Бреуіл мектебінің арборетумы 1936 жылы осы жерде құрылған қалалық арборетум. Ол 1867 жылы Барон Оссман қалалық бау-бақша және ағаш өсіру мектебі ретінде құрылған. Бүгінде арборетумда 2000-ға жуық ағаш, сондай-ақ бұталардың маңызды коллекциясы, 400 түрлі мұралық алма және алмұрт ағаштары, үш жүз түрлі сирень гүлдері өседі. 4,5 гектар аумақты құрайтын Париж тропикалық бағы бастапқыда 1899 жылы тропикалық өсімдіктерді зерттеу үшін ашылған отарлық тәжірибелік бақша болды. 1907 жылы ол империяның әртүрлі аймақтарынан келген тұрғындарымен бірге павильондар мен ауылдардан тұратын Францияның алғашқы отарлық көрмесіне ұя болды. (Жоғарыдағы тарихқа қараңыз). Бақ бірте-бірте тозып, тропикалық өсімдіктер негізінен француз өсімдіктерімен алмастырылды, бірақ бамбук, резеңке ағаштары және басқа да экзотикалық өсімдіктерді әлі де кездестіруге болады. Француз Конгосы, Француз Гвианасы, Француз Индокитайы, Реюньон және Тунис павильондарының көпшілігі қираған және зардап шеккен күйде, сондай-ақ ескі Индокитай бағының қалдықтарын көруге болады. 1916 жылы Францияда мың жылдан астам уақыттан бері салынған алғашқы мешіт тропикалық бақта мұсылман әскерлеріне қызмет ететін аурухана кешенінің бір бөлігі ретінде салынды. Ол 1919 жылы жабылып, бұзылды. 2003 жылы бақ Париж қаласының меншігіне өтті және қазір қайта жаңартылып, қайта отырғызылуда. Париж зоологиялық паркі, сондай-ақ Винсенн зообағы деп те аталады, 1934 жылы 1931 жылғы отарлық көрменің танымал зообағынан шабыттандырылып ашылды. Ол Гамбургтегі Tierpark Hagenbeck үлгісі бойынша салынды және сол кезде жануарларды торлардың емес, су жолдарымен бөлінген ашық алаңдарға орналастыру арқасында революциялық болып саналды. Ең көрнекті ерекшелігі – 65 метрлік жасанды тау, онда жабайы қойлар (муфлон) мекендейді. Зообақта жабайы түрлерді сәтті өсірудің тарихы бар, оның ішінде үнді пілдері де бар. Парк 1980 жылдары бетон ғимараттарының тозуынан зардап шекті, себебі олар тек 50 жылға ғана есептелген. 2008 жылы күрделі жөндеуге жабылып, 2014 жылы қайта ашылды.

Сәулет

Картушери де Винсенн – бұрынғы оқ-дәрі фабрикасы, қазір көптеген шағын театр ұжымдарын қабылдайтын театр орталығына айналдырылған. 1970 жылы театр директоры Ариан Мнушкин мен актер Филипп Леотард басқаратын Théâtre du Soleil театры оны қайта жаңғыртты. Винсенн ипподромы 1863 жылғы 29 наурызда ашылды және көбінесе ат спортына арналған. 1870–71 жылдардағы француз-герман соғысында ауыр зақымданғаннан кейін 1983 жылы қайта жаңартылды. Бүгінде трибуналарда 35 000 көрермен отыра алады. 1970–1992 жылдар аралығында Grateful Dead, Брюс Спрингстин, Элтон Джон және Майкл Джексон сияқты әртістер концерттері өткізілді. Жак Анкетиль велодромы – 1896 жылы салынған және 1900 және 1924 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында пайдаланылған велосипед стадионы. Онда 40 000 көрермен отыра алады. Халық арасында бұл жол «La Cipale» деп аталады, ол «Piste Municipale» деген сөздің қысқартылған түрі. Ферме Жорж Виль, сондай-ақ Париж фермасы деп те аталады, Винсенн ипподромының жанында орналасқан шағын шаруашылық. Ол мектеп оқушыларына нағыз жұмыс істейтін ферманы көрсету үшін арналған. Фермада сиыр, шошқа, қой және басқа да малдар, сондай-ақ жүгері, бидай және басқа да дақылдар егілетін шағын егістіктер бар. Ол француз агрономы Жорж Вильдің (1824–1897) құрметіне аталған, ол император Луи Наполеонның қолдауымен француз шаруашылығына химиялық тыңайтқыштарды енгізді. Fort neuf de Vincennes (Винсенннің жаңа форты), парктің солтүстігінде, Винсенн сарайының жанында орналасқан, әскери оқу орталығы және француз әскерінің медициналық қызметтерінің штабы болып табылады. Бұл 1841–1843 жылдар аралығында король Людовик Филипп I-нің бұйрығымен Париждің айналасына салынған он бес бекіністің бірі. Ол жалпы қоғамға ашық емес. Institut national du sport, de l'expertise et de la performance (Спорт, сараптама және жетістіктер ұлттық институты) немесе INSEP – Ұлттық спорт және дене тәрбиесі институтының құрамындағы дене тәрбиесі мен спорт саласындағы ұлттық оқу мектебі. 1975 жылы құрылған, онда жүзу, гимнастика, теннис, ату, садақ ату, фехтование, велосипед және басқа да спорт түрлері бойынша жаттығулар жүргізіледі. Ол көптеген француз Олимпиада чемпиондарын тәрбиеледі.

Адам саудасы

Батыс Африкадағы адам саудасына байланысты бірнеше жезөкшелік желілері Боа де Винсенн орманында қызмет етеді. Француз сенаторы Кристиан Камбон түсіндіргендей: text=Бұл құлдыққа салушылық жақында Батыс Африкадан Еуропаға, Магриб арқылы жүзеге асылатын үшбұрышты саудадан туындады. Жәбірленушілер Нигериядан көлікпен немесе автобуста Ливияға, ал содан кейін Италияға қайықпен жетеді. Көптеген жезөкшелер Route de la Pyramide бойындағы тротуарда немесе жақын жердегі фургондарда, жол жиегіндегі тұрақтарда клиенттерді күтеді және алдыңғы әйнектерін жарықтандыру арқылы өздерінің бар екендігін көрсетеді. Нигериядан келген сапарларын төлеуге қорқытылып, олар көбінесе клиенттерінен сексуалдық немесе физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырайды.