Симметриялы бақша жобалары: Партерлер

Кіріспе

Партер – симметриялық және тегіс өсімдіктермен жабдықталған, араларына қиыршық тас төселген формальды бақ элементі.

Партер – бұл тегіс жерге салынған формальды бақтың бөлігі, өсімдіктердің көшеттері, гүлзарлар, төменгі қоршаулар немесе түрлі түсті қиыршық тастардан тұратын симметриялық үлгілерден құралған. Бұл үлгілер жолдармен бөлініп, біріктіріледі. Әдетте, партер үйге ең жақын орналасқан бақтың бөлігі болып табылады, мысалы, террасадан кейін. Партерге үйдің ішінен, әсіресе жоғарғы қабаттардан қарағандағы көрініс оның дизайнында маңызды рөл атқарады. "Партер" сөзі бүкіл партерлерді қамтитын бақтың бөлігін де, ал "көшелер" арасындағы әрбір жеке учаскені де білдіреді. Көшеттердің пішіні немесе шекарасы төмен, тығыз кесілген мәңгі жасыл қоршаулармен белгіленуі мүмкін, ал олардың ішкі жағы гүлдермен немесе басқа өсімдіктермен толтырылуы немесе мульча немесе қиыршық таспен жабылуы мүмкін. Партерде міндетті түрде гүлдер болуы керек емес, ал 17-18 ғасырлардағы түпнұсқаларында қазіргі қалдықтарымен немесе қайта құрылымдарымен салыстырғанда гүлдердің саны аз болған. Пирамида немесе басқа пішінде кесілген мүсіндер немесе кішкентай мәңгі жасыл ағаштар үлгідегі белгілі бір нүктелерді көрсетеді, ал орташа өлшемді ағаштардан тұратын аллея көбінесе жанынан өтеді. Басқаша айтқанда, партер әдетте ашық кеңістік болып табылады, оның әртүрлі элементтері үйдің биіктігімен және одан әрі орналасқан бақтың биік аймақтарымен контраст жасап, өте төмен болады. Бұл партерді көруге мүмкіндік береді – партерде серуендегендердің барлығын және оларды қоршаған бақылаушыларды бір-бірі көре алады, сонымен қатар ең жеке әңгімелерге арналған орынға айналдырады, себебі басқа ешкім көрінбей жақындаса алмайды. Жолдар қиыршық таспен немесе (тарихи мысалдарында сирек кездесетін) шөппен төселген. Француз партерлері француздық Ренессанс бақтарының бөлінген бөліктерінен, Англияда "түйіндік бақтар" деп аталатын нәрселерден дамыды. Кейіннен, 17 ғасырдағы барокко бағында олар көбірек әшекейленді және стильденді, континентте көбінесе кестеден алынған, кеңейіп, иілген бұтақтардың партер-ен-бродерия стилін қолданды. Француздық формальды бақ партері Еуропа бойынша көптеген ұқсас партерлерге әсер етті, бірақ Версаль бақтарындағы партерлер өте қарапайым; Киелі Рим империясындағы сарай бақтарындағы және Ресей бақылауындағы Шығыс Еуропадағы партерлер көбінесе кең және әсем. Партер стиліне тән аумақтар 19 ғасырдың ортасынан бастап көптеген үлкен бақтарда қайта пайда болды, қазір олар гүлдермен одан да көптеп отырғызылған және геометриялық дизайндары аз қатаң. 20 ғасырдың ортасынан бастап барокко бақтарына қызығушылық жанданған кезде, бақ дизайнерлері барокко партерін қайта құруға немесе қалпына келтіруге көптеген әрекеттер жасады, кем дегенде орналасуына қатысты; отырғызу көбінесе түпнұсқаға қарағанда әлдеқайда тығыз және тікенектердің биіктігі жоғары болады.

A parterre is a part of a formal garden constructed on a level substrate, consisting of symmetrical patterns, made up by plant beds, plats, low hedges or coloured gravels, which are separated and connected by paths. Typically it was the part of the garden nearest the house, perhaps after a terrace. The view of a parterre from inside the house, especially from the upper floors, was a major consideration in its design. The word "parterre" was and is used both for the whole part of the garden containing parterres and for each individual section between the "alleys". The pattern or the borders of the beds may be marked by low, tightly pruned, evergreen hedging, and their interiors may be planted with flowers or other plants or filled with mulch or gravel. Parterres need not have any flowers at all, and the originals from the 17th and 18th centuries had far fewer than modern survivals or reconstructions. Statues or small evergreen trees, clipped as pyramids or other shapes, often marked points in the pattern, and an allée of medium sized trees often ran along the side. Otherwise, the parterre was normally an area of openness, with the various elements very low, contrasting with the height of the house, and with the taller areas of the garden beyond. This made the parterre both a place to be seen typically everyone walking in the parterre, and observers from around it, could see everyone else but also a place for the most private conversations, as no one else could approach without being seen. The paths are constituted with gravel or (much less often in historical examples) with turf grass. French parterres developed from the patterned compartments of French Renaissance gardens, what are called in England "knot gardens". Later, in the 17th century Baroque garden, they became more elaborate and stylised, on the continent often using the parterre en broderie style of spreading and curving branches, derived from embroidery. The French formal garden parterre inspired many similar parterres throughout Europe, though the parterres in the gardens of Versailles are rather muted; those in palace gardens in the Holy Roman Empire and in eventually Russian controlled eastern Europe, are often more extensive and extravagant. Parterre style areas reappeared in many large gardens from the mid 19th century, now much more lavishly planted with bedded out flowers, and with less strictly geometrical designs. From around the mid 20th century, as interest in Baroque gardens revived, garden designers have made many attempts to recreate or to restore Baroque parterres, at least as regards the layout; planting often continues to be much thicker, and the height of hedges higher, than would have been the case in the originals.

Тарих

Клод Моле, 18 ғасырдағы балабақша дизайнерлерінің әулетінен шыққан, Францияда партерді жасады. Оның 16-шы ғасырдағы үлгілі бөлмелерді (яғни, шөптерден жасалған қарапайым араласқан, ашық және құммен толтырылған немесе жабық және гүлдермен толтырылған) әзірлеуге шабыт берген суретші Этьен дю Перак болды. Ол Италиядан Дрю, Франция, жақын маңдағы Анет сарайына қайтып келді, онда ол және Моле жұмыс істеді. 1595 жылы Моле Сен-Жермен-эн-Лей және Фонтенбло корольдік бақтарына бөлмелі партерлерді енгізді. Толыққанды өрбіген кестелер сияқты партерлер алғаш рет 1614 жылы Александр Франчинидің Фонтенбло мен Сен-Жермен-эн-Лайдың бау-бақша жоспарларының қайта қаралған көріністерінде пайда болды. Қырылған қабық ағашы бағбандардың қарсылығына ұшырады, өйткені оның "жаман иісі" травовед Герваз Маркхэм сипаттағандай. 1638 жылы Жак Бойсо бау-бақшашылдың өсіруі керек бокс ағашынан жасалған дизайнның түрлерін сипаттады: Партерлер – бақтардың төменгі әшекейлері, әсіресе биік жерден көрінгенде, олар әр түрлі түстердегі бірнеше бұталар мен суб-бұталардан тұрады. Олар әртүрлі тәсілдермен жасалған, бөлмелер, жапырақтар, кестелер (пассименттер), морескилер, арабескилер, гротесктер, гильошкалар, розеттер, күн сәулесі (тақтайлар), гербтер, гербтер, монограммалар және эмблемалар (девиздер). 1630 жылдары Уилтондағы Уилтон үйінде (Англия) өрнектелген партерлер пайда болды, олар соншалықты керемет болды, олар оюмен жазылған, бұл ою олардың қалған жалғыз іздері. "Parterres de pelouse" немесе "parterres de gazon" – төмен өсетін шөптерден (мысалы, ромашкадан) жасалған партерлер, сондай-ақ тығыз араласқан шөптер. Партердегі өсімдіктер төсектерінің бөлінуі "бөлшектің аллеясы" деп аталады. Бірақ бұл Англияда өте сирек кездесетін болды, онда көптеген бұрынғы түйіндік бақтар қарапайым дизайнмен ауыстырылды – "квинкункстер, шөгінділер немесе қиыршықтағы шөптің төртбұрыштары, мүмкін, бұрыштарында құмыралардағы кейбір топиарийлер, мүсіндер немесе өсімдіктер". Көптеген партерлік жобалар тек шөп пен шағылдан жасалған, көбінесе түрлі түсті "кескен жұмыс" болды. "Кірпіш шаңы" – көбінесе қиыршық тастай ұсақталған кірпіш қалдықтары – тасқа кең тараған қоспа болды. Бұл ғимараттар аз күтіп-ұстауға мұқтаж, үйдің жоғарғы қабаттарынан жақсы көрінеді. Ауылдық үйлерде иесі жайда ғана тұратын, сол кездегі гүлдердің салыстырмалы түрде аз ассортименті көбінесе өздерінің көрінісін аяқтаған кезде. Стивен Свицер, XVIII ғасырдың басындағы ағылшын бағбан, осы себеппен, елдік үйлер бақшаларында гүлдерді мүлдем қолданбауға кеңес берді, бұл өте сирек ұстанатын позиция: елдіктің асыл диверсиялары [мамырдың соңында] гүлдердің сұлулығы жоғалған кезде өтеді, ал шекаралар қабірлер сияқты, және біздің ең жақсы бақшаларымызға сұлулық емес, кемшілік. Жоғарғы бауларда партерлердегі гүлдер әдетте жылыжайдағы ыдыстарда өсіріліп, гүлдер гүлденгенше партерге орналастырылды. Бұл жүйе Версальдегі Гранд Трианонның ішкі сарайында болды, онда патша кешкі асқа бір түсті гүлдер бақшасымен келді, ол кеткен кезде бәрі басқа түске ауыстырылды. Трианонның салыстырмалы түрде кішкентай және жабық бақшасы, бастапқыда "Флора сарайы" деп аталатын, іс жүзінде Версальдің гүл бақшасы болды, ал Le Notre 1694 жылы бір жылда онда 2,000,000 гүлшешектер қолданылды деп айтты. Партерлік бақтар 18 ғасырда танымалдылығын жоғалтты және 1720 жылдары Англияда пайда болған натуралистік ағылшын пейзаждық бақ стиліне сәйкес гүлдік бақтар немесе ғасырдың ортасынан бастап бұталар пайда болды, екеуі де жылан тәрізді жолдың айналасында жоспарланған. Атап айтқанда, ғасырдың ортасындағы ең көп өнім берген бақ дизайнері Капабиллити Браун көбінесе Неоклассикалық үйлерге Клод Лоррен сияқты суретшілердің суреттеріндегі классикалық ғимараттардың көрінісін беру үшін басты бақ алдыңғы террасасына дейін кең газонды әкелді. Нәтижесінде көптеген ағылшын партерелері қазылып алынды. Гүлді өсімдіктерді көбінесе үйдің бір жағына көшіріп қоятын.

Claude Mollet, from a dynasty of nurserymen designers that lasted into the 18th century, developed the parterre in France. His inspiration in developing the 16th century patterned compartimens (i. e., simple interlaces formed of herbs, either open and infilled with sand, or closed and filled with flowers) was the painter Etienne du Pérac, who returned from Italy to the Château d'Anet near Dreux, France, where he and Mollet were working. Around 1595, Mollet introduced compartment patterned parterres to the royal gardens of Saint Germain en Laye and Fontainebleau. The fully developed scrolling embroidery like parterres en broderie first appear in Alexandre Francini's engraved views of the revised horticultural plans of Fontainebleau and Saint Germain en Laye in 1614. Clipped boxwood met with resistance from horticultural patrons for its "naughtie smell" as the herbalist Gervase Markham described it. By 1638, Jacques Boyceau described the range of designs in boxwood that a horticulturist should be able to cultivate:

Parterres are the low embellishments of gardens, which have great grace, especially when seen from an elevated position: they are made of borders of several shrubs and sub shrubs of various colours, fashioned in different manners, as compartments, foliage, embroideries (passements), moresques, arabesques, grotesques, guilloches, rosettes, sunbursts (gloires), escutcheons, coats of arms, monograms and emblems (devises). By the 1630s, elaborate parterres de broderie appeared at Wilton House in Wilton, England, that were so magnificent that they were engraved, which engraving is the only remaining trace of them. "Parterres de pelouse" or "parterres de gazon" denominate cutwork parterres of low growing herbs (e. g., camomile) as much as closely scythed turf grass. The separation of plant beds of a parterre is denominated an "alley of compartiment". But these remained relatively rare in England, where many earlier knot gardens were replaced with simpler designs of "quincunxes, squares or rectangles of grass set in gravel with perhaps some topiary, statues or plants in pots at the corners". Many parterre designs were only "cutwork" in grass and gravel, often of different colours. Reddish "brick dust", mostly brick waste crushed to gravel sized pieces, was a popular addition to stone. These required less maintenance, and looked good from the upper storeys of the house. In country houses the owner was often only in residence in the summer, when the relatively small range of flowers available at the time had mostly finished their display. Stephen Switzer, an English gardener of the early 18th century, advised against using flowers at all in country house gardens for this reason, an extreme position, not often followed:the nobler Diversions of the Country take place [after the end of May] when the Beauty of Flowers is gone, and Borders are like Graves, and rather a Blemish than Beauty to our finest gardens. In top gardens flowers in parterres were typically grown in pots in the greenhouse, and placed into the parterre only for as long as their blooms lasted. This was the system at the Grand Trianon sub palace at Versailles, where the king is said to have arrived for dinner with the garden in one colour of flowers, which had all been changed to another colour by the time he left. The relatively small and enclosed garden of the Trianon, originally called the "Palace of Flora", was in effect the flower garden of Versailles, and Le Notre said in 1694 that 2,000,000 flower pots were used there over a year. Parterre gardens lost favour in the 18th century and were superseded, within the naturalistic English landscape garden style, which emerged in England from the 1720s by flower gardens, or shrubberies from the mid century, both very often planned round a snake like serpentine path. In particular, Capability Brown, the most prolific garden designer of the mid century, often brought a wide lawn right up to the terrace of the main garden front, to give Neoclassical houses the appearance of classical buildings in paintings by artists such as Claude Lorrain. Many English parterres were dug up as a result. The flowering plants were often moved to the side of the house.

Бөренелер мен кестелер

Партер мен кестелеуші өз атын сол кездегі металл кестелеудің (француз тілінде "broderie") заманауи стильдерінен алды, бұл стильдер содан кейін сарайдағы ерлер мен әйелдердің ең ресми киімдерінде қолданылды. Осыған ұқсас стильдер кейбір, негізінен еуропалық, елдердің бүгінгі күнге дейін қолданатын дипломатиялық киімдердегі алтынмен кестеленген өрнектерде сақталған. Ол кезде бұл стильдің өрнектері декоративтік өнердің көптеген салаларында қолданылды. Басты мотивтер әдетте гүл шоқтары мен таспалар, ал сирек жағдайларда монограммалар мен бейнелер кездеседі. Әдетте, үйдің негізгі қабатындағы баққа қараған бөлмелерден өрнектерді анық көру үшін, қоршаулар өте төмен болды. Жаңа үйлерге көбінесе кең, биік террасалар жасалды, олардан партерге тамашалап қарауға болады, ал жаз айларында олар құмыралардағы жылыжай өсімдіктерімен толтырылды. Барокко стиліндегі кестелі партерлер толыққанды түрде сақталған жоқ, бірақ 20-шы ғасырдың соңында оларды қайта құруға бағытталған әрекеттер көбейді. Мысалы, Германияда Брюльдегі (шамамен 1730) немесе Швецингендегі (1753–1758) Аугустбург сарайының партері қайта жаңартылды. Англияда партер мен кестелеуші стильі сирек кездесетін, "вероятно, Англияның барлық аймағында жиырмадан аспайтын мысалдары болған". Дегенмен, Хэмптон-корт осы стильдің көрнекті мысалы болды.

Тақталар

Плат (Америкада бірнеше мағынасы бар, соның ішінде құрылыс учаскесі үшін қолданылатын сөзбен байланысты) – жай көк шөптен жасалған партердің бөлігі, ортасында фонтан немесе мүсін сияқты безендіру элементі болуы мүмкін, ал бұрыштарында шағын кесілген ағаштар орналасқан. Жақсы күтілген газонға зор мән берілді, және олар, әсіресе Англияда, өте танымал болды, себебі жыл бойы жаңбыр жауып тұрғандықтан, жазда суарудың қажеті болмады. Басқа аталымдарының ішінде "тапис вер" ("жасыл кілем") бар, осылайша Версаль сарайының бақшасындағы үлкен газонға ат қойылған. Француз тілінде "пла" сөзі "жазық" дегенді білдіреді. Платтарды "ең жақсы бақтың" ең маңызды бөлігіне орналастыру 1630 жылдары Англияда басталған, ал ғасыр соңына қарай платтардан толығымен тұратын партер ағылшын стиліне айналды, бұл стиль көптеген бақшаларда, әсіресе ақсүйектердің бақшаларында қолданылды. Корольдік сарайлардың ішінде Сомерсет Хаусты Иниго Джонс 1630 жылдары, ал Хэмптон-корт сарайы мен Уайтхолл сарайындағы жеке бақшаларды 1640 жылы өзгертіп жасады. Уайтхоллда ортасында мүсіндері бар 16 салыстырмалы түрде кішкентай плат болды, ал 1662 жылы оның жанына одан да үлкен боулинг алаңы салынды. Плат, Англияда кең таралған, әсіресе ерлер арасында танымал болған, газонды доптармен ойналатын ойынға арналған алаңша ретінде де қолданылды. 19 ғасырда пайда болған жер бильярды және газон ойындарының басқа түрлері крокет және газон теннисі сияқты спорт түрлеріне айналды. 1600 жылға дейін платтар үйлердің алдындағы алаңдар үшін де қалыпты жағдай болды, олар үйдің фасадын бұзбау үшін қарапайым етіп қалдырылды. Ағылшын бағбаны Стивен Свицер 1718 жылы былай деп жазды: "Боулинг алаңдары немесе жай партерлер, олардың әдісін [француздар] Англиядан алғанын мойындайды, ең пайдалы және ең әдемі, әсіресе Англияда, біздің шөптің жақсы сапасы және ол көрерменнің көзіне ұсынатын қарапайымдық пен әдемілік арқасында. Континентте боулингрин (француз тілінде "боулинг алаңы" деген сөздің өзгеше түрі) әдетте бақтардың партерлерінен гөрі боскет бөлігінде орналасқан, жақсы күтілген газонның шұңқыры болды. Француз тілінде бұл атау сондай-ақ боул ойынына және оның ойналатын алаңдарына қолданылады. Андре Молле және Дезалье д'Аргенвилл сияқты бірнеше француз жазушылары ағылшын шөптерінің артықшылығын мойындады; климаттан басқа, олар оны шөптің таңдалуына және кесудің жиілігі мен сапасына байланыстырады. Платтар әдетте жұптар түрінде кездеседі, орталық ось бойындағы аллеяның екі жағында бірер-біреуі орналасқан. Лондонға жақын орналасқан Хам Хаус бақшасы кең зерттеулерден кейін қалпына келтірілді, онда төрт қатарлы және екі тереңдіктегі сегіз платтан тұратын партер салынды, ол бақшаның негізгі фасадына қарап тұрды, ал одан әрі жабайы өсімдіктерге толы аймақ орналасқан. Үйдің жанында гүлдерге толы, қазір "Шәует бақшасы" деп аталатын, кішкентай және күрделі партер салынды. Қазіргі заманғы талғамға сәйкес, платтар қазір 500 000 көктемгі гүлшоғырымен және жабайы гүлдермен көмкерілген, бірақ бұл бастапқы элемент болмауы мүмкін. Француздар үшін партер англаи (немесе а-ля англаи немесе а-ля англоиза) барокко дәуірінде төменгі гүлдермен жиектелген (платалы лента) платты білдірді. Антуан Дезалье д'Аргенвиллдің ағылшын тіліне аудармасы, "Бау-бақша теориясы мен практикасы" (1712) осылай сипаттады: "Ағылшын стиліндегі партерлер ең қарапайым және ең қарапайым. Олар тек үлкен шөптерден тұруы керек, бәрі біртұтас, немесе аздап кесілген, және гүлдердің жиегімен қоршалған, шөптен екі немесе үш фут енді жолмен бөлінген, беті тегіс және құммен жабылған, айқын айырмашылық жасау үшін."

A plat (in America entangled with the same word as used for a plot of building land) was a parterre section of plain grass lawn, perhaps with a central feature such as a fountain or statue, and small clipped trees at the corners. A stretch of good lawn was much admired, and these were rather surprisingly popular, especially in England, where year round rainfall usually meant summer watering was unnecessary to keep a green surface. Other terms included tapis vert ("green carpet"), the name given to the huge one in the Gardens of Versailles. In French plat means "flat". The placing of plats in the most prominent positions of the "best garden" seems to have begun in England in the 1630s, and over the rest of the century a parterre section entirely consisting of plats became a distinct English style, probably used in most gardens, especially those of the gentry rather than noble magnates. Among the royal palaces, Somerset House was converted by Inigo Jones in the 1630s, and the Privy Gardens at Hampton Court Palace and Whitehall Palace by 1640. Whitehall had 16 relatively small plats with statues in the middle, and in 1662 a much larger bowling green was added alongside. A plat could double as a bowling green for early versions of lawn bowls, a highly popular, mostly male, sport in England. There were other forms of ground billiards and lawn games, that evolved in the 19th century into sports such as croquet and lawn tennis. Before 1600 plats had already become usual for forecourts, which were left plain so as not to distract from the entrance front of the house. The English gardener Stephen Switzer wrote in 1718:Bowling green or plain Parterres, the Method of which they [the French] own to have receiv’d from England, [are] of the most Use, and is, above all, the beautifullest with us in England, on Account of the Goodness of our Turf, and that Decency and unaffected Simplicity which it affords to the Eye of the Beholder. On the continent a boulingrin (a mangled French version of "bowling green") was a sunken compartment of fine lawn, typically found in the bosquet part of the garden rather than among the parterres. In French the name is also used for the game of bowls, and the greens it is played on. Several French writers were ready to concede the superiority of English grass, including Andre Mollet and Dezallier d'Argenville; apart from the climate some attributed it to the selection of the turf and the frequency and quality of the cutting. Plats typically came in pairs, one on each side of an allée down the central axis. The garden at Ham House near London has been restored, following extensive research, to have a parterre of eight plats, four wide and two deep, facing the main garden front, with a replanted wilderness beyond. At the side of the house is a smaller and more complicated parterre in compartments, with flowers, now called the "Cherry Garden". Perhaps as a concession to modern taste, the plats are now planted with 500,000 spring bulbs and wild flowers, which are unlikely to have been an original feature. To the French a parterre anglais (or a la anglais or a la angloise) meant in the Baroque period a plat edged with a thin border (plate bande) of low flowers. Antoine Dezallier d’Argenville's English translation, The Theory and Practice of Gardening (1712) described these:PARTERRES after the English Manner are the plainest and meanest of all. They should consist only of large Grass plots all of a Piece, or cut but little, and be encompassed with a Border of Flowers, separated from the Grass work by a Path of Two or Three Foot wide, laid smooth and sanded over, to make the greater Distinction

Сонымен қатар, ағылшын жазушылары, соның ішінде Сэмюэл Пепис және сэр Уильям Темпл, жергілікті шағылдың артықшылығымен мақтанды. 17 ғасылдың ағылшын партерлеріндегі мүсіндер көбінесе Төмен елдерден келген қорғасыннан құйылған, мәрмәр немесе қолаға ұқсату үшін боялған.

Бөлшекті партерлер

Партерлердің үшінші негізгі түрі көбінесе өте күрделі дизайнның кең спектрін қамтыды, олардың көптегені түйінді бақтарға ұқсас болды. "Ашық түйіндер" – бір-бірімен тоқылмаған күрделі суреттер; мұндайларын көптеген ақсүйектер өздері жобалаған. Мұндай партерлер көбінесе гүлді өсімдіктермен тығыз отырғызылған, және бұл стиль көбінесе үйдің қасындағы гүл бақшалары үшін қолданылған. Ең қарапайым нұсқасы – төртбұрышты гүл егістерінің тобы, олардың айналасында жолдар немесе "кескіш өрнектер" болуы мүмкін.