Кіріспе
Туилери бағы (,) – Франция, Париждің 1-ші округінде Лувр мен Конкорд алаңының арасындағы қоғамдық бақ. 1564 жылы Катерина де Медичи Тюилери сарайының бағы ретінде салған, ол 1667 жылы халыққа ашылды және Франция революциясынан кейін қоғамдық саябаққа айналды. 19 ғасырдан бері париждіктер осы бақта тойлауға, кездесуге, серуендеуге және демалуға жиналады.
The Tuileries Garden (, ʒaʁdɛ̃ de tɥilʁi) is a public garden between the Louvre and the Place de la Concorde in the 1st arrondissement of Paris, France. Created by Catherine de' Medici as the garden of the Tuileries Palace in 1564, it was opened to the public in 1667 and became a public park after the French Revolution. Since the 19th century, it has been a place for Parisians to celebrate, meet, stroll and relax.
Екатерина Медичидің итальян бақшасы (16-ғасыр)
1559 жылдың шілдесінде күйеуі Генрих II-нің қазасынан кейін, Екатерина Медичи патшайым Бастилияға жақын, Париждегі шығыс бөлігінде орналасқан Турнеллдер мейрамханасын тастап кетуге шешім қабылдады. Ол өзінің ұлы, Францияның жаңа королі Франсуа II, қалған балалары және патша сарайымен бірге Лувр сарайына көшті. Бес жыл өткен соң, 1564 жылы, ол бақшаға арналған кеңістігі бар жаңа резиденция салуды шешті. Осы мақсатта Екатерина Париждің батысында, V Карл қала қабырғасының сыртында жер сатып алды. Ол оңтүстіктен Сенамен, солтүстіктен Сент-Оноре фаубурымен шектесіп, Сент-Оноре көшесін жалғастыратын ауылдық жолмен жалғасты. Бұл аймақта 13 ғасырдан бері «туильери» (француз тілінде «tuile» – «плитка») деп аталатын плитка жасау фабрикалары орналасқан. Жаңа резиденция Тюйлери сарайы деп аталды. Екатерина Флоренциядан келген ландшафт сәулетшісі Бернард де Карнесске сарай үшін итальяндық Ренессанс бағын жасауды тапсырды. Жаңа бақ бес жүз метр ұзындығында және үш жүз метр енінде, жаңа сарайдан жолмен бөлінген кеңістік болды. Ол алты аллеямен тіктөртбұрышты бөліктерге бөлінді, ал бөліктеріне газон, гүлзар және бес ағаштан тұратын кішкентай топтар – квинконс отырғызылды, сондай-ақ, тиімдірек болу үшін, көкөніс бақтары мен жүзімдіктер де орналастырылды. Бақ бұлақтармен, лабиринтпен, үңгірмен және Екатеринаның қытай фарфорының құпиясын ашуға тапсырған Бернар Палисси жасаған өсімдіктер мен жануарлардың фаянс суреттерімен әшекейленді. Бақтың құрылысы азаматтық соғыс кезінде тоқтап қалды. 1588 жылы Генрих III француз дін соғысының баррикадалар күнінде Католик Лигасынан қашу үшін бақ арқылы қашуға мәжбүр болды және қайта оралмады. Бақтар тоналды. Алайда, 1595 жылы жаңа король Генрих IV оралып, бас ландшафт сәулетшісі Клод Моллемен бірге бақтарды қалпына келтіріп, әшекейледі. Генрих бақтың бойымен шамиль немесе жабық галерея салды, ал тағы бір аллеяға жібек құртын өсіру және Францияда жібек өнеркәсібін дамыту ниетімен шелбауыл отырғызды. Ол сондай-ақ 1608 жылы Пон-Нёфте салынған «La Samaritaine» деп аталатын жаңа сорғымен сумен қамтамасыз етілген 65 метрлік 45 метрлік тіктөртбұрышты сәндік көл салдырды. Сарай мен V Карлдың бұрынғы орлары арасындағы аумақ ортасында үлкен фонтаны бар «Жаңа бақ» (Jardin Neuf) атанды. Генрих IV Тюйлери сарайында ешқашан тұрмаса да, ол үнемі қайта құрылып тұрған бақты демалу мен жаттығу үшін пайдаланды.
Catherine commissioned a landscape architect from Florence, Bernard de Carnesse, to create an Italian Renaissance garden for the palace. The new garden was an enclosed space five hundred metres long and three hundred metres wide, separated from the new palace by a lane. It was divided into rectangular compartments by six alleys, and the sections were planted with lawns, flower beds, and small clusters of five trees, called quinconces; and, more practically, with kitchen gardens and vineyards. It was further decorated with fountains, a labyrinth, a grotto, and faience images of plants and animals, made by Bernard Palissy, whom Catherine had tasked to discover the secret of Chinese porcelain. The development of the garden was interrupted by a civil war. In 1588 Henry III had to flee through the garden to escape capture from the Catholic League on the Day of the Barricades of the French Wars of Religion and did not return. The gardens were pillaged. However, the new King, Henry IV, returned in 1595 and, with his chief landscape gardener Claude Mollet, restored and embellished the gardens. Henry built a chamille, or covered arbor, the length of the garden, Another alley was planted with mulberry trees where he hoped to cultivate silkworms and start a silk industry in France. He also built a rectangular ornamental lake of 65 metres by 45 metres with a fountain supplied with water by the new pump called La Samaritaine, which had been built in 1608 on the Pont Neuf. The area between the palace and the former moat of Charles V was turned into the "New Garden" (Jardin Neuf) with a large fountain in the center. Though Henry IV never lived in the Tuilieries Palace, which was continually under reconstruction, he did use the gardens for relaxation and exercise.
Людовик XIII және Людовик XIV бақшасы Француздық салт бақшасы (17-ғасыр)
1610 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, тоғыз жастағы Людовик XIII Тюильри бақтарының жаңа иесі болды. Ол оның үлкен ойын алаңы болды, оны аң аулау үшін пайдаланды, сондай-ақ экзотикалық жануарлардың шағын зообағын ұстады. Бақтың солтүстік жағында анасы және регент Мария де Медичи, Манеж атты жаңадан тұрғызылған атқора мен жаттығу алаңын салды, ол Француз революциясына дейін сақталды және революциялық парламенттің отырыс залы ретінде пайдаланылды. Бақ толығымен қоршалған болатын, және патша отбасы Париде болғанда ғана пайдаланылды. Бірақ патша мен сарай Паристен кеткен кезде, бақтар аристократия үшін демалыс орнына айналды. 1630 жылы бақтың батыс жағындағы партер, Лувр мен Тюильри сарайының арасында, бұрынғы қала қабырғаларының орнында, гүлзарлар мен жолдарға айналды. Бұл партер аристократия үшін ойын алаңына айналды. Гастон д’Орлеанның қызы және Людовик XIII-нің немересі, «La Grande Mademoiselle» деп танылған, сонда әкімшілік кеңсесін ұстады, және ол «Мадмуазель партері» деп аталды. Алайда, 1652 жылы «La Grande Mademoiselle» жас Людовик XIV-ке қарсы Фронда көтерілісін қолдағандығы үшін шатырдан және бақтан қуылды. 1662 жылдың 5 маусымында оның тұңғыш баласы дүниеге келгенде, партерде аристократияның атпен айналмалы шеруі өтті. Бұл «Карусель» деп аталды және бақтың осы бөлігіне атын берді. Людовик XIV Тюильри бақтарына өзінің тәртібін жылдам енгізді. Оның сәулетшілері Луи Ле Во және Франсуа д’Орбай, ақыры Тюильри сарайын аяқтады, оны лайықты патшалық резиденцияға айналдырды. 1664 жылы корольдің ғимараттар жөніндегі бақылаушысы Кольберт, ландшафт сәулетшісі Андре Ле Нотрге бүкіл бақты қайта жоспарлауды тапсырды. Ле Нотр – Екатерина Медичидің бағбандарының бірі Пьер Ле Нотрдың немересі, ал оның әкесі Жан да Тюильриде бағбан болған. Ол дереу Тюильриді француз сарай бағына айналдыруға кірісті, бұл стильді ол алғаш рет Во-ле-Виконтта дамытып, Версальде жетілдірді, симметрияға, тәртіпке және ұзақ перспективаларға негізделген. Ле Нотрдың бақтары жоғарыдан, ғимараттан немесе террасадан көрінетіндей етіп жоспарланған. Ол сарай мен бақты бөліп тұрған көшені алып тастап, оны төменде гүлзарларға қарап тұрған террасамен ауыстырды, гүлзарлар төмен бойшақ жиектермен шектелген және гүлдердің әр түрлі суреттерімен толтырылған. Гүлзарлардың ортасына үш сәндік көлмен фонтандар орналастырылды. Бірінші фонтанның ортасынан ол 350 метрге созылған Гранде аллеясын салды. Ол екі жағына да каштан ағаштарымен қапталған тағы екі аллея салды. Ол осы үш басты аллеяны кішкентай жолдармен кесіп, әр түрлі ағаштар, бұталар мен гүлдер отырғызылған бөліктер жасады. Парктің оңтүстік жағында, Сена өзенінің жанында, ол өзенге көрініс ашатын ағаштармен отырғызылған Terrasse du bord de l'eau деп аталатын ұзын терраса салды. Ол баққа қарап, солтүстік жағында Terrasse des Feuillants деп аталатын екінші терраса салды. Бақтың батыс жағында, қазіргі Конкорд алаңының жанында, ол Fer à Cheval пішіндес екі пандус және сегізбұрышты көлге қарап тұрған екі терраса салды. Диаметрі бұрыштан бұрышқа дейін, ортасында су шашыратып тұратын бір фонтаны бар, әр бұрыштан ортаға қарай қосымша қуатты су ағындары бар. Террасалар бақтың батыс кіреберісін шеңгеріп тұрады және бақты жоғарыдан көруге қосымша мүмкіндік береді. Ле Нотр сарайдан бақтың батыс жағына қарай ашылатын перспектива бақтың сыртында да жалғасын табуын қалады. 1667 жылы ол екі жағында екі қатар ағаш отырғызылған аллея жоспарын жасады, ол қазіргі Шамп-Элизе айналымына дейін батысқа қарай созылуы тиіс еді. Ле Нотр және оның жүздеген тас қалаушылары, бағбандары мен топырақ көшірушілері 1666 жылдан 1672 жылға дейін бақтарда жұмыс істеді. Алайда, 1682 жылы париждіктердің оның билігіне қарсылық көрсеткенінен ашуланған король Парижді тастап, Версальге көшіп кетті. 1667 жылы «Ұйқыдағы сұлу» және басқа да ертегілердің әйгілі авторы Шарль Перроның өтініші бойынша Тюильри бағы көпшілікке ашылды, бірақ қаңғыбас, «лакейлер» және сарбаздарға кіруге тыйым салынды. Бұл патшалық бақтың көпшілікке ашылған алғашқы мысалы болды.
Людовик XV және Людовик XVI шар ұшулары, шабуыл және революциялық рәсімдер
Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін, бес жасар Людовик XV Тюильри бағының иесі атанды. 1719 жылы мүсінші Антуан Койсевокс жасаған екі ірі ат мүсіні – «Ла Реноме» және «Меркурий» Марлидегі патша резиденциясынан әкелініп, бақтың батыс кіреберісіне орнатылды. Гранде Аллее бойында Николас және Гийом Кустоу, Корнель Клев, Себастьен Слодз, Томас Регнаудин және Койсевокс мүсіндері қойылды. Баққа оңай қол жеткізу үшін қазбаның батыс жағына айналмалы көпір салынды. Луи XV алаңының (қазіргі Place de la Concorde) құрылысы бақтың солтүстік жағына кіруге мүмкіндік берді, бірақ Наполеонның Rue Saint Honore салуына дейін резиденциялар, монастырлар және жеке бақтар кедергі келтірді. 25 тамыз – Сент-Луи мерекесі сияқты кейбір мерекелер паркте концерттер мен отшашулармен тойланды. Паркте азық-түлік сату орындары ашылды, ал креслоларды шағын ақыға жалға алуға болады. 1780 жылы қоғамдық дәретханалар салынды. 1783 жылдың 1 желтоқсанында Жак Александр Сезар Шарль мен Николас Луи Роберт бақтан сутекпен толтырылған, адам отырған алғашқы әуе шарына ұшты. Патша сарай мұнарасынан ұшып бара жатқан шарын бақылады. Бұл ұшырылымға Париждегі алғашқы американдық елші Бенджамин Франклин қатысты. Шары мен жолаушылары Парижден отыз бір шақырым қашықтықтағы Несле-ла-Валлейде қауіпсіз қонды. 1789 жылдың 6 қазанында Француз төңкерісі басталғанда король Людовик XVI және оның отбасы оның еркіне қарсы Тюильри сарайына жеткізілді. Бақ таңертең патша отбасының пайдалануына берілді, ал кешке жұртшылыққа ашылды. Королева Мария Антуанетта мен Дофинге бақтың бір бөлігі жеке пайдалану үшін берілді, алдымен Борд-д'Эу променадының батыс жағында, содан кейін Луи XV алаңының шетінде. 1791 жылдың 21 маусымында корольдің Франциядан қашуға жасаған сәтсіз талпырысынан кейін король мен оның отбасы сарайда үй қамауына алынды. Патша отбасына 1791 жылдың 18 қыркүйегінде жаңа француз конституциясын тойлау үшін ұйымдастырылған фестиваль кезінде паркте серуендеуге рұқсат берілді. Бірақ төңкерілген оқиғалардың салдарынан 1792 жылдың 10 тамызында наразылар сарайға шабуыл жасап, корольді тұтқындады, ал корольдің швейцариялық гвардиясы бақтар арқылы шегініп, онда олар қаны төгілді. Жаңа революциялық үкімет, Ұлттық конвент, бақтардың солтүстік-батыс бұрышында орналасқан бұрынғы ат үстіндегі академияда, қаладағы ең үлкен жиналыс залында отырды. Луи XVI-ға Манеждегі Ұлттық конвентте сот процесі жасалды және өлім жазасына кесілді. Тюильри жаңа француз Республикасының Ұлттық бағына (Jardin National) айналды. Конвент бұрынғы корольдік Марли, Версаль және Фонтенбло бақтарынан мүсіндерді Парижге әкеліп, Ұлттық баққа орнатуды бұйырды. Түпнұсқалары қазір Луврде сақталады, ал бақтарда олардың көшірмелері орналастырылған. Бақ революциялық мерекелер мен фестивальдерді өткізу үшін де пайдаланылды. 1794 жылдың 8 маусымында Робеспьер Парижде Жоғарғы Билікті құрметтеу үшін бірқатар іс-шаралар ұйымдастырды, костюмдер мен декорацияларын Жак Луи Давид жасады. Салтанатты шара Тюильриде басталды. Осы оқиғаға арнап жазылған әннен кейін Робеспьер атеизмді, амбицияны, эгоизмді және жалған қарапайымдылықты бейнелейтін манекендерді өртеп, даналықтың мүсінін ашты. Содан кейін салтанатты шара Марс алаңындағы үлкен шараға көшті. Алайда екі айдан кейін Робеспьерді шектен тыс амбициялы деп айыптап, тұтқындап, гильотинаға жіберді. Шабуыл кезінде бақтар қатты зақымдалып, көптеген ғимараттар өртенді. Ұлттық конвент бақтарды қайта жаңартуды суретші Жак Луи Давидке және оның қайын інісі, архитектор Август Шеваль де Сент-Хуберге тапсырды. Олар римдік портикалармен, монументалды верандалармен, бағаналармен және басқа классикалық безендірулермен безендірілген бақты жобалады. Дәуіт пен Сент-Хуберт жобасы ешқашан аяқталған жоқ. Бүгінде тек екі экседр ғана сақталған, бақтың ортасындағы екі тоғанның үстіне орнатылған жартылай дөңгелек қабырғалар.
XIX ғасырдың басында Наполеонның бақшасы және Реставрация
Наполеон Бонапарт 1800 жылғы 19 ақпанда, өзін император деп жариялауға дейін, Тюильри сарайына көшіп келді және императорлық резиденцияға лайықты жақсартулар жасауға кірісті. Сарай бақшасының кешеніне ол қосқан ең маңызды жаңалық – Тюильри сарайы мен Лувр арасындағы үлкен алаңда орналасқан Каррусель Триумф аркасы. Бұл арка Римдегі Септимий Севердің триумф аркасының үлгісімен салынды және оның сарайына салтанатты кіреберіс ретінде жобаланды. 1801 жылы Наполеон Тюильри бағының солтүстік жиегінде, Мари де Медичи салған атты әскер мектебі мен аялдамалары, сондай-ақ революция кезінде жабылған аристократтар мен монастырлардың, діни ордендердің жеке бақшалары орналасқан жерде жаңа көше салуға бұйрық берді. Бұл жаңа көше кафелер мен мейрамханалар орналасқан Feuillants террасасының бір бөлігін де алып қойды. Солтүстік жағы аркадалармен безендірілген жаңа көше 1797 жылғы Наполеонның жеңісі құрметіне Rue de Rivoli деп аталды. Наполеон бақтың ішкі бөлігіне көп өзгеріс енгізбеді. Ол бақты әскери шерулер мен арнайы іс-шараларды өткізу үшін пайдалана берді, соның ішінде 1810 жылғы 2 сәуірде Австрияның архигерцогинясы Мари Луизаға үйленген күні өзінің той процессиясы да осы бақтан өтті. Наполеон құлағаннан кейін, орыс және пруссиялық әскерлер бақта орналасты, ал қайта орналасқан монархтар Тюильри сарайына көшіп келді. 1830 жылғы шілде революциясы кезінде бақ қайтадан шайқас алаңына айналды, монархияға қарсылар оны басып алды. Патша Карл X-тің орнына конституциялық патша Людовик Филипп келді. Людовик Филипп терезесінен баққа келушілерді көргісі келмегендіктен, сарайындағы резиденциясын көпшіліктен оқшаулау үшін бекініспен қоршалған үлкен гүл бағын жасады. Бұл оның париждіктер арасында беделін түсіріп, 1848 жылы құлауына ықпал етті.
Концерттер мен серуендеулер - Людовик-Наполеонның бақшасы және Үшінші республика
1852 жылы тағы бір революция мен қысқа ғұмырлы Екінші Республикадан кейін император Наполеон III бақтың иесі болды және маңызды өзгерістер жасады. Ол бақтың ішіндегі патшалық резерватты батысқа қарай кеңейтіп, үлкен дөңгелек бассейнді кесіп өтетін солтүстік-оңтүстік аллеясына дейін жеткізді. Ол бақтарды экзотикалық өсімдіктер мен гүлдермен, жаңа мүсіндермен көркейтті. 1859 жылы ол Терраса дю борд де л'эуді ұлы Император ханзадасының ойын алаңына айналдырды. Сондай-ақ, ол екі павильон салдырды. Наполеон III бақты безендіруге жабық қол добы алаңын, Jeu de Paume және Orangerie-ді қосты. Ол батыс кіреберісінде жаңа тас балюстрада орнатты. Император Парижде болмаған кезде, әдетте мамырдан қарашаға дейін, бүкіл бақ, оның ішінде оның жеке бағы мен ойын алаңы, жұртшылыққа ашық болды. 1870 жылы Наполеон III жеңіліп, пруссиялықтарға тұтқындалды, ал Париж Париж Коммунасының көтерілісіне куә болды. Сарайдың үстінде қызыл ту көтерілді, оған кіру үшін елу сантим төлеуге болады. Әскер келгенде және қаланы қайта басып алу үшін шайқасқанда, коммунальдар Туиллер сарайын әдейі өртеп, Луврді де өртеп жіберуге тырысты. Ішінде өртеніп, қабырғалары сақталған қираған ғимарат 1883 жылы бұзылды. Луврдің екі павильоны арасындағы сарайдың бос жайы бақтың бір бөлігіне айналды. Баққа ондаған мүсіндер қосылды. Ол сондай-ақ 1900 жылы 22 қыркүйекте Парижде өткен Дүниежүзілік көрме кезінде Францияның жиырма екі мың мэріне арналған, үлкен шатырлар астында өткізілген той-думандар сияқты ірі қоғамдық шаралардың орны болды. Туильери бағында көпшілікке арналған көңіл көтеру шаралары: акробаттар, қуыршақ театры, лимонад сататын орындар, көлдердегі шағын қайықтар, есекке міну және ойыншықтар сататын дүкендер ұйымдастырылды. Бұл үлкен коммерциялық оқиғаларға, мысалы, 1898 жылы Париждегі алғашқы автомобиль көрмесіне де алаң болды. 1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында бақта фехтование жарыстары өтті.
ХХ және ХХІ ғасырлар қалпына келтіру және жаңарту
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918 жж.) бағбандар әскерге шақырылды, ал бақты күтіп ұстау ең төменгі деңгейге дейін төмендетілді. Мүсіндер құм қаптарымен қоршалды. 1918 жылы баққа екі неміс қашықтықтан атқан артиллериялық снаряды түсті. Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы жылдары Jeu de paume теннис корты заманауи өнерге арналған галереяға айналдырылды. Бастапқыда қыста цитрус ағаштарын сақтау үшін пайдаланылған Оранжерея да галереяға айналдырылды, оның шығыс жағы Клод Монетің Су лилиялары сериясынан сегіз картинаны көрсетуге арналды. Олар 1927 жылы, Моне қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Jeu de paume немістер ұрланған немесе тәркіленген өнер туындыларын сақтау үшін пайдаланды. Гитлердің сүйікті суретшісі болған неміс мүсіншісі Арно Брекердің туындыларының көрмесі Оранжереяда өтті. 1944 жылы Парижтің азаттығы кезінде бақта неміс әскері мен француз қарсыластары арасында қызу шайқас болды. Монетің суреттері шайқас кезінде зақымдалды. 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, жеке коллекциялардан көптеген шедеврлер Германиядағы француздық өнерді қалпына келтіру комиссиясы және Ескерткіштерді сақтаушылар арқылы табылып, Оранжереяға әкелінді, олардың мақсаты оларды иелеріне немесе олардың туыстарына қайтару болды. 1960 жылға дейін бақтағы мүсіндердің көпшілігі 18 немесе 19 ғасырға жатты. 1964–1965 жылдары президент Шарль де Гольдің мәдениет министрі Андре Мальро Карусель алаңының айналасын қоршаған 19 ғасырлық мүсіндерді алып тастап, олардың орнына Аристид Майолдың заманауи мүсіндерін қойды. 1994 жылы президент Франсуа Миттеран бастаған «Grand Louvre» жобасының аясында бельгиялық ландшафт архитекторлары Жак Виртц Карусель бағын қайта жаңартып, лабиринттер мен алаңдағы жеңіс аркасынан сәулеленетін төменгі шұңқырларды қосты. 1998 жылы президент Жак Ширактың кезінде баққа Жан Дюбуфет, Анри Лоранс, Этьен Мартин, Генри Мур, Жермен Рикье, Огюст Роден және Дэвид Смит сияқты суретшілердің заманауи мүсіндері орналастырылды. 2000 жылы замандас суретшілердің туындылары қосылды, олар Магдалена Абаканович, Луиза Буржуа, Тони Крагг, Рой Лихтенштейн, Франсуа Моррелет, Джузеппе Пенон, Энн Рошетт және Лоуренс Вайнердің туындыларын қамтыды. Сонымен қатар, Дэниел Дизеуз, Эрик Дитман және Эжен Додиннің «Prière Toucher» (ағылш. Please Touch) деп аталатын үш туындыдан тұратын ансамблі де қосылды. 21 ғасырдың басында француз ландшафт архитекторлары Паскаль Крибьер мен Луи Бенех Андре Ле Нотр бағының алғашқы ерекшеліктерін қалпына келтіру жұмыстарын жүргізіп жатыр. 2021 жылдың қарашасынан бастап, Гран-Аллеяның тарихи келбетін қайта жаңарту үшін тоқсан екі шұбар ағашы отырғызылды. 2020 жылдың басынан бері 1848 жылы француздық құлдықтан азат болған 200 000 құлдың есімдерін тізімімен бірге үлкен ұлттық ескерткішті орнату жобасы да дайындалып жатыр.
Сипаттама
Луврға ең жақын шығыс жағынан басталатын, бұл бақтың басты ерекшеліктері.
Карусель бақшасы
Бұл бақтың бұл бөлігі бұрын Лувр мен Тюйлери сарайының екі қанатымен қоршалған. 18 ғасырда ол ат әскерінің парадтары мен басқа да мерекелер үшін пайдаланылды. Басты ерекшелігі – Наполеонның жеңістерін құрметтеу үшін салынған Карусель Арк де Триумф, оның шайқастарының бейнелі мүсіндерін Жан Жозеф Эсперсье жасаған. Алғашқыда оның үстінде 1798 жылы Наполеон бағындырған Венециядағы Святой Марк соборынан әкелінген «Қасиетті Марк аттары» орналасқан. 1815 жылы Ватерлоо шайқасынан және Бурбон монархиясының қайта орнатылуынан кейін аттар Венецияға қайтарылды және 1826 жылы қайта орнатылған монарх таңдаған жаңа мүсіндер тобымен ауыстырылды, ол бейбітшілік жеңісін бейнелейді. Карусель мен бақтың қалған бөлігі арасындағы көтеріңкі терраса бұрын Тюйлери сарайының алдында орналасқан. 1870 жылы сарай өртенгеннен кейін, оның орнына жол салынды, ол 1877 жылы жер астына өткізілді. Террасаны Версаль сарайының бақтарынан әкелінген екі үлкен ваза және Аристид Майолдың екі мүсіні безендіреді: солтүстікте Сезаннға арналған ескерткіш, ал оңтүстікте Порт-Вендредегі қаза тапқандарға арналған ескерткіш. Карл V-нің орқашасы – Лувр сарайының бастапқы бекіністерінің қалдығы, ол сол кезде қаланың шетінде орналасқан. Ол 14 ғасырда Франция королі Карл V қайта салды. Карусель Арк де Триумфқа параллель екі баспалдақ орға түседі. Орқашаның батыс жағында 1590 жылы Франциядағы Діни соғыстар кезінде Франция королі Генрих IV Парижді сәтсіз қоршауға алған кездегі шайқастардың іздері сақталған. 1994 жылдан бері орқаша ескі Тюйлери сарайының фасадынан әкелінген мүсіндермен және 19 ғасырда қайта жаңғырту кезінде жасалған бейнелі мүсіндермен безендірілген. Бұлар бастапқыда Карусель Арк де Триумфіндегі Наполеонның бейнелі мүсіндерін алмастыру үшін жасалған, бірақ олар ешқашан орнатылмады.
Гранде Алле және Гран-Кувер
Гранд Куверт – бақтың орталық, ағаштармен қапталған бөлігі. Оны Гранде Аллее, яғни дөңгелек көлден Конкорд алаңының қақпаларына дейін созылатын кең жол бөліп тұрады. Ағаштардың көпшілігі салыстырмалы түрде жаңа, тек аздаған бөлігі 19 ғасырдың басына немесе одан ертерекке жатады. Куверт 1990 жылдары кеңінен қайта отырғызылды, 1997 жылдан бері сегіз жүз ағаш қосылды. 1999 жылғы жел даулы көп зиян келтіріп, ескі ағаштардың бірнешеуін құлатты. Гранд Куверттегі екі ашық кафеге бұрын бақта орналасқан екі танымал кафе аттары берілген: 18-19 ғасырларда террасада болған Very кафесі және 18 ғасырда батыс террасада танымал кездесу орны болған Renard кафесі. Куверт аллеялары екі экседрамен безендірілген, олар француз төңкерісі кезінде орнатылған мүсіндерді көрсету үшін салынған, иілісқан төмен қабырғалар. Олар 1799 жылы Жан-Шарль Моромен аяқталды және 1794 жылы суретші Жак Луи Давид жасаған үлкен жоспардың жалғыз сақталған бөліктері болып табылады. Қазір олар Марлидегі XIV Людовик паркінен алынған мифологиялық сюжеттердегі гипстен жасалған өрнектермен әсемделген. 1992 жылы Фейлянт алаңында Француз Республикасының 200 жылдығын мерекелеу үшін Quercus robur, яғни еңбек емені отырғызылды. Бұл – Америка революциясынан бұрын Америкада алғаш пайда болған «Еркіндік ағашы» символының ескерткіші. Кейін олар Франция төңкерісі кезінде бақта және Франция бойынша отырғызылды. Ал 1848 жылғы француз төңкерісінде Людовик XVI өзі Туильри бағында алғашқы бостандық ағашын отырғызды, бірақ оның өлім жазасынан кейін ол кесілді. Француздық бір және екі евро монеталарында стильделген «Еркіндік ағашы» бейнеленген.
Фейлянттар алаңы
Терраса мен Фейлант эспланадасы – бақтың солтүстік жағында Риволи көшесі бойында орналасқан параллель кең жолдар. Терраса алғашқыда 17 ғасырда Андре Ле Нотр XIV Людовик үшін салған; ол бақты баққа жапсарлас монастырлар қатарынан бөліп тұрды. Фейланттар монастырының әйелдер ордені эспланадаға есімін берді. Монастырь Революция кезінде жабылып, Фейланттар деп аталатын революциялық фракцияның клубына айналды. Оның қасындағы кең эспланадаға Франция королі Генрих IV алмұрт ағаштарын отырғызған, ал Франция революциясынан кейін апельсин ағаштары отырғызылды. Қазір эспланада ашық күйде қалдырылып, ірі ашық ауадағы шараларға немесе уақытша павильондарға пайдаланылады. Онда 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басындағы мүсіндер мен ескерткіштер орналасқан.
Сегізбұрышты бассейн және Конкорд алаңынан кіреберіс
Конкорд алаңымен іргелес жатқан бақтың батыс жағындағы жоспары Ле Нотрдың бастапқы жоспарына ұқсас. Орталық элемент – үлкен сегізбұрышты бассейн, ол париждік кеңсе қызметкерлері мен кішкентай желкенді қайықтармен ойнайтын балалардың арасында танымал. Екі жалқы пандус Конкорд алаңына қарап тұрған террасаларға жол ашады. Француз қайта жаңғырту кезеңінде, 19 ғасырдың басында, зейнеткерлікке шыққан әскерлер күн сәулесінде уақыт өткізгендіктен, ол "Кішкентай Прованс" деп аталды. Бақтың қақпасының архитектурасы мен әсем торы 1757 жылдан бастап Людовик XV патшасының бас сәулетшісі Анже Жак Габриэльмен жасалды, ол Place de La Concorde және оның фонтандары, обелискі және айналасындағы ғимараттардың авторы. Сегізбұрышты бассейннің айналасында 18 ғасырда орнатылған мүсіндер тобы тұр. Олардың ішінде төрт маусымды бейнелейтін аллегориялық туындылар, сондай-ақ ежелгі Римнің Юлий Цезарь, Ганнибал және Агриппина Плотина сияқты батырларының мүсіндері бар. Бұл мүсіндердің барлығы көшірме, ал түпнұсқалары Луврде сақтаулы.
Оранжерея, Жю-де-Пом және Тюйлеридің батыс террасасы
Бақтың екі батыс террасасы Конкорд алаңына қарайды және оларды бақтың ресми кіреберісі мен орталық осі бөліп тұрады. Сене өзені жағасындағы терраса Париждің ескі батыс қақпасы – Конференция қақпасына жақын орналасқан, ол 16 ғасырда Франция королі Генри III салған және 1720 жылға дейін сақталған. 17 ғасырда осы террасада әйгілі «Ла Гаренне де Ренард» кабаресі жұмыс істеген. Бүгінде мұнда «Музей де л’Оранжери» орналасқан, ол алғаш рет 1852 жылы Наполеон III тұсында архитектор Фирмин Буржуаның жобасымен қыста цитрус ағаштарын қорғау үшін салынған. 1927 жылдан бері оның ең бағалы экспонаты – Клод Монедің «Су лилиялары» сериясынан сегіз туынды. Музейде сонымен қатар импрессионизмнің шебері Уолтер Гийомның суреттер жинағы да қойылған. «Оранжери» террасасында Огюст Роденнің төрт мүсіні көрсетілген: «Аққулардың сүйісуі» (1881–1898); «Ева» (1881); «Ұлы көлеңке» (1880) және «Қолдарымен медитация» (1881–1905). Бұдан бөлек, мұнда Ален Кирилидің «Ақ бас команда» (1986) атты заманауи туындысы да бар. Бақтың солтүстігінде, Риволи көшесі бойында «Же-де-Пом» ұлттық галереясы орналасқан. Бұл ғимарат бастапқыда «Же-де-Пом» ойынына арналған алаң болған. Ол 1861 жылы Наполеон III тұсында салынды және 1878 жылы кеңейтілді. Кейін ол Франциядан тыс елдердің қазіргі заманғы өнерін көрсететін Люксембург мұражайының бөлімшесіне айналды. 1947 жылдан 1986 жылға дейін мұнда импрессионизмнің үлкен коллекциясы сақталды, содан кейін бұл туындылар жаңа Орсе мұражайына көшірілді. 1927 жылы «Же-де-Пом» Люксембург сарайы мұражайының қазіргі заманғы және заманауи өнерді көрсетуге арналған бөлімшесіне айналды. «Же-де-Пом» алдындағы террасада 20 ғасырдың суретшісі Жан Дюбуфеттің «Әдемі киімді» атты заманауи мүсіні қойылған.
Өнер және мүсін
17 ғасырда Мари де Медичидің алғашқы бағынан бастап Тюильри саябағы өнер мен мүсіндерді көрсету үшін пайдаланылып келді. Ең әйгілі мысалдары – Клод Монетің «Музей дель Оранжеридегі» Конкорд алаңындағы террасадағы су лилиялары сериясы. «Паум ойыны ұлттық галереясы» террасаның солтүстік-батыс бұрышында, Риволи көшесіне жақын орналасқан және қазіргі заманғы және заманауи өнердің, оның ішінде фотосурет және басқа да медиа өнімдерінің ауыспалы көрмелерін ұсынады. Жоғарғы қабаттағы галерея табиғи жарықпен жарықтандырылған. Саябақта сондай-ақ XIV Людовик кезеңінен бастап әртүрлі бақша мүсіндері де бар. Қазіргі классикалық туындылардың көпшілігі көшірмелер, ал түпнұсқалары Луврде сақталады.
17-18 ғасырдың мүсіндері
1719 жылы Оранжерея мен Жю-де-Паумға апаратын пандустардың басына төрт монументальді мүсін орнатылды. Барлығы да өзендердің аллегориялық бейнелері болып табылады; екеуі 17 ғасырдың аяғында жасалған түпнұсқалар. Олар Тибрді (Пьер Бурдикттің (1685–1690 жж. жасаған)); Нилді (Лоренцо Оттони, 1687–1692 жж.) бейнелейді. Ал қалған екеуі Сена мен Теңізді, сондай-ақ Луара мен Луаретті бейнелейді және олар 18 ғасырлық туындылардың көшірмелері.