Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Штайр (нем. Steyr; Бавария диалектісінде: Steia) – Австрияның Жоғарғы Австрия федералды жерінде орналасқан заңмен бекітілген қала. Ол әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ Steyr Land округінің құрамына кірмейді. Штайр – Австрияның халқы бойынша 12-ші қаласы және Жоғарғы Австрияның үшінші ірі қаласы. Қаланың өндіріс орталығы ретінде ұзақ тарихы бар және ол Steyr Daimler Puch конгломераты сияқты, онда штаб-пәтері орналасқан бірнеше өндірушілерге атын берген, сондай-ақ оның құрылтайшысы – Steyr Motors.
Steyr (; Central Bavarian: Steia) is a statutory city, located in the Austrian federal state of Upper Austria. It is the administrative capital, though not part of Steyr Land District. Steyr is Austria's 12th most populated town and the 3rd largest city in Upper Austria. The city has a long history as a manufacturing center and has given its name to several manufacturers headquartered there, such as the former Steyr Daimler Puch conglomerate and its successor Steyr Motors.
География
Қала Траунвиертель аймағында орналасқан, одан Штайр және Эннс екі өзені ағып өтеді және Ламберг қамалы мен Сент-Михаэль шіркеуінің төменгі жағында, қала орталығында қосылады. Осы ерекше орналасуының салдарынан, қала ғасырлар бойы ауыр су тасқындарына ұшырап келді, соның ішіндегі ең жаман жағдайлардың бірі – 2002 жылдың тамыз айында болды. Қаланың оңтүстігінде биіктігі арта түсетін және Жоғарғы Австрия Алпына дейін созылатын төбелер тізбегі көтеріледі. Солтүстікке қарай төбелер Эннс өзенінің Дунай өзенімен қосылатын жерге қарай еңіседі, сол жерде Эннс қаласы орналасқан. Шығыс жағынан қалалық аумақ Төменгі Австриямен шектеседі. Штайр – ежелгі қала, бірақ қазіргі заманғы ыңғайлылықтармен жабдықталған, Вена және Австрияның көптеген басқа да жақсы сақталған тарихи қалалары сияқты, бай мәдени және сәулеттік мұрасын туризм арқылы таныстырады. 1980 жылы 1000 жылдығын тойлағаннан кейін, тарихи сәулетінің кең ауқымды қалпына келтірілуі нәтижесінде, ол елдегі ең жақсы сақталған ескі қалалардың біріне айналды. Қаланың танымал тарихи орталығы Штудтплац (қала алаңы) төңірегінде салынған, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негізінен қалпына келтірілді. Оның ең танымал сәулеттік ескерткіші – Бамерлхаус, ол Орталық Еуропадағы өз өлшеміне сәйкес готикалық сәулеттің ең көрнекті мысалы болып саналады. Қала Christkindl, Föhrenschacherl, Gleink, Hinterberg, Jägerberg, Sarning, Stein және Steyr кадастрлық округтерін қамтиды.
The city is situated in the Traunviertel region, with the two rivers Steyr and Enns flowing through it and meeting near the town centre beneath Lamberg Castle and St Michael's Church. This prominent location has made it prone to severe flooding through the centuries until the present, one of the worst cases being recently in August 2002. To the south of the town rises a series of hills that climb in altitude and stretch out to the Upper Austrian Prealps. To the north, the hills roll downward towards the confluence of the Enns with the Danube River, where the town of Enns is situated. In the east, the municipal area borders with Lower Austria. Steyr is an ancient town with modern amenities, marketing its rich cultural and architectural heritage in tourism like Vienna and many other well preserved Austrian historic towns. It marked its 1,000th anniversary in 1980, after undergoing extensive restoration of its historic architecture which has made it one of the best preserved old towns in the country. The famous historic town centre built around the Stadtplatz (town square) was largely restored following World War II. Its best known piece of architecture is called the Bummerlhaus which is considered one of the finest examples of Gothic architecture for its size in Central Europe. The city comprises the cadastral communities of Christkindl, Föhrenschacherl, Gleink, Hinterberg, Jägerberg, Sarning, Stein, and Steyr.
Тарих
Кельттер бұл аймақты шамамен б.з.д. 600 жылдан бастап қоныстанды, Стирия өзенінің атауы кельт тілінен шыққан. Олардың Норикум патшалығы 15 жылы Рим империясының құрамына кірді. Ежелгі географ Клавдий Птолемей (шамамен 90 – 168 жж.) атап өткен Гезодунум елді мекені, мүмкін, Штайр аймағында орналасқан. Осы жерде римдік "Темір жолы" Эрцберг кенінен Энс өзені бойымен Лауриакм (қазіргі Энс) бекінісіне дейін созылған. VI ғасырда славян қоныс аударушылары бұл аймаққа келді, бірақ Баварияның герцогы Тассило III оларды жеңгеннен кейін, 777 жылы жерді жақын маңдағы Кремсмунстер аббаттығына сыйлағаннан соң, аймақ бавариялықтармен қайта қоныстанды. Еуропаға венгр шабуылдары кезінде жергілікті Траунгау графтары Штайр өзенінің үстінде бекініс салған, ол 980 жылы Стайрабург деп аталады. 1055 жылдан бастап Баварияның Траунгаудағы Штайр қамалы және оған іргелес "Штирия маркасы" күшті Отакар әулетінің билігінде болды. Отакарлар Эрцбергтегі темір кенін бақылап, Штайрдағы резиденциясын ортағасырлық сарайлық мәдениет пен жоғары ортағасырлық неміс поэзиясының орталығына айналдырды. 1180 жылы император Фридрих Барбаросса маркграф Оттокар IV-ті Штирия герцогы етіп тағайындады; алайда, 1192 жылы ол қайтыс болғаннан кейін әулет тоқтап, 1186 жылғы Георгенберг келісіміне сәйкес, оның Штирия жерлері Австрияның Бабенберг герцогтарына өтті. Ол кезде қала (урб) деп аталған Штайр герцогтік резиденция ретінде маңыздылығын жоғалтты, бірақ темір өңдеу орталығы ретінде мәртебесін сақтап қалды. Бабенберг билеушілері оның экономикалық дамуын қолға алып, негізінен пышақ жасау және қару-жарақ өнеркәсібін дамытты. 1246 жылы Бабенбергтер тоқтап қалғаннан кейін, Штайр Австрия герцогтігімен бірге Богемияның Премислид патшасы Оттокар II басып алды, ал 1278 жылы Марчфельд шайқасында жеңіске жеткен Германияның Габсбург патшасы Рудольф I оны қайта басып алды. 1287 жылы Рудольфтың ұлы король Альберт I қаланың артықшылықтары мен нарық құқықтарын бекітті, ал қала тұрғындары бүкіл Киелі Рим империясы бойынша, әсіресе Венеция Республикасымен темір саудасындағы Стейрдің артықшылықты жағдайын пайдаланды. 13 және 14 ғасырларда Штайр христиан вальденстік қозғалысының орталығы болды және католик дін қызметкері Петрус Цвикер (1403 ж. қайтыс болған) басқарған діншіл қуғын-сүргінге ұшырады. Сонымен қатар, 1525 жыл шамасында протестанттық реформация азаматтар арасында жылдам тарады, Габсбург билеушілері Контрреформация барысында оған қарсы күресті. Экономикалық жағдай нашарлап, отыз жылдық соғыс кезінде темір саудасы құлдырады, сол кезде Жоғарғы Австрия Баварияның герцогы Максимилианға кепілге берілді, сондай-ақ 1626 жылғы Жоғарғы Австриядағы шаруалар соғысы болды. 1727 жылы ортағасырлық Штрабург өрттен қирады және оның орнына барокко стиліндегі Ламберг қамалы салынды. Штайрдің қайта өркендеуі 18-ғасырдың аяғындағы Жозефинизм жағдайында басталды және кейінгі индустрияландыру барысында жалғасты. Наполеон соғыстары кезінде Штайр бірнеше рет француз әскерлері басып алды. 1800 жылдың 25 желтоқсанында Стейрде қарулы келісімге қол қойылды. 1830 жылы темірші Леопольд Верндл Штайрда қару-жарақ зауытын құрды, оны ұлдары Йозеф пен Франц Верндл 1864 жылы акционерлік қоғам ретінде қайта құрды, 1869 жылдан бастап Österreichische Waffenfabriksgesellschaft (ÖWG) деп аталды. 1915 жылдан бастап Steyr автомобиль бөлімшесін қоса алғанда, 1926 жылы Steyr Werke AG деп аталды және 1934 жылы Austro Daimler және Puch компанияларымен бірігу арқылы ірі өнеркәсіптік конгломерат құрды. Алайда, 1929 жылғы Ұлы депрессиядан кейін Steyr индустриясы қатты зардап шекті. 1934 жылы қала Австрия азамат соғысында Социал-демократиялық Штуцбунд жауынгерлік күштері мен Христиандық Социалдық Хеймвер ополченялары арасындағы бірнеше шайқас алаңдарының бірі болды, бұл 1938 жылға дейін елді басқарған Австрияның фашистік корпоративтік Федеративтік мемлекетіне әкелді. Аншлюс нацистік Германияға. Нацистер қару-жарақ өнеркәсібін үлкен Рейхсверк Херман Геринг конгломератына енгізді, оның ішінде Маутхаузен желісінің бөлігі болып табылатын Штейр Мюнхгольц мәжбүрлі еңбек лагерінің құрылысын жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қару-жарақ пен әскери көліктерді ірі өндіруші болған Штайр өзінің зауыттарын жою үшін одақтастардың бомбалау шабуылдарының нысанасына айналды. 1944 жылдың 23 және 24 ақпан күндері "Үлкен апта" кезінде АҚШ-тың он бесінші әуе күштері жасаған екі ірі шабуылда қаланың көп бөлігі қатты зақымдалды, бірақ зауыттар соғыстың соңына дейін жұмыс істей берді. Қала 1945 жылдың 9 мамырында Қызыл Армияның 5-ші гвардиялық әуе десанты мен АҚШ-тың 761-ші танк батальонының қара әскерлері 71-ші жұмыс тобымен Энс өзені арқылы көпірде кездесті. Штайр АҚШ армиясымен басылып алынды, ал Кеңес армиясы Төменгі Австрия провинциясының демаркациялық сызығының артында шығысқа жылжыды. Әскерлер 1955 жылға дейін Австрия мемлекеттік шартымен Австрияның бейтараптығын ресми жариялағанға дейін қалып қойды.
Celts settled the area from about 600 BC, the name of the Stiria River is of Celtic origin. Their kingdom of Noricum became part of the Roman Empire in 15 BC. A settlement named Gesodunum noted by the ancient geographer Claudius Ptolemy (c. 90 – c. 168) was possibly located in the Steyr region. Here the Roman "Iron Road" led from the Erzberg mine along the Enns River to the castra of Lauriacum (at present day Enns) on the Danube. In the 6th century, Slavic settlers moved into the area, but when they were defeated by Duke Tassilo III of Bavaria, who granted the land to nearby Kremsmünster Abbey in 777, the area was resettled with Bavarians. During the Hungarian invasions of Europe, a fortress was erected above the Steyr River by the local Traungau counts, first mentioned as Styraburg in a 980 deed. From 1055 Steyr Castle in the Bavarian Traungau as well as the adjacent "March of Styria" were ruled by the mighty Otakar dynasty. The Otokars controlled the iron mining at Erzberg and made their residence at Steyr a centre of medieval courtly culture and Middle High German poetry. In 1180, Emperor Frederick Barbarossa elevated Margrave Ottokar IV to a Duke of Styria; however, the line became extinct upon his death in 1192 and, according to the 1186 Georgenberg Pact, his Styrian lands fell to the Babenberg dukes of Austria. Steyr, already named a town (urbs) by then, lost its importance as a ducal residence but retained its status as a centre of ironworking. The Babenberg rulers promoted its economic development as a site of blacksmithing, mainly knife making and armament industry. After the extinction of the Babenbergs in 1246, Steyr together with the Duchy of Austria was occupied by the Přemyslid king Ottokar II of Bohemia and finally taken over by the Habsburg king Rudolf I of Germany upon his victory at the 1278 Battle on the Marchfeld. The town privileges and market rights were confirmed by Rudolf's son King Albert I in 1287 and the citizens further on benefitted of Steyr's preferred position within the iron trade all over the Holy Roman Empire and especially with the Republic of Venice. In the 13th and 14th century, Steyr was a centre of the Christian Waldensian movement and a location of the inquisitorial persecutions led by the Catholic cleric Petrus Zwicker (d. 1403). Likewise, the Protestant Reformation quickly spread among the citizens about 1525, fiercely opposed by the Habsburg rulers in the course of the Counter Reformation. The economic situation changed for the worse, as the iron trade decayed during the Thirty Years' War, when Upper Austria was pawned to Duke Maximilian I of Bavaria, and the Peasants' War in Upper Austria of 1626. In 1727 the medieval Styraburg was devastated by a blaze and replaced by the Baroque Lamberg Castle. The resurgence of Steyr began under the conditions of late 18th century Josephinism and continued in the course of the succeeding industrialisation. During the Napoleonic Wars Steyr was occupied by French troops several times. On 25 December 1800, the Armistice of Steyr was signed there. In 1830 the blacksmith Leopold Werndl founded an armory at Steyr, which his sons Josef and Franz Werndl re established as a stock company in 1864, named the Österreichische Waffenfabriksgesellschaft (ÖWG) from 1869. Including the Steyr automobile branch from 1915 it was renamed Steyr Werke AG in 1926 and formed a large industrial conglomerate by the merger with Austro Daimler and Puch in 1934. However, the Steyr industry was hit hard by the 1929 Great Depression. In 1934, the town became one of several battlegrounds between Social Democratic Schutzbund paramilitary forces and Christian Social Heimwehr militias in the Austrian Civil War, which brought about the fascist corporate Federal State of Austria that ruled the country until the 1938 Anschluss to Nazi Germany. The Nazi authorities incorporated the armament industry into the vast Reichswerke Hermann Göring conglomerate, including the construction of the Steyr Münichholz subcamp of forced labourers, part of the Mauthausen network. A major producer of arms and military vehicles during World War II, Steyr became a target of Allied bombing raids to knock out its factories. In two major attacks by the US Fifteenth Air Force during the "Big Week" on 23 and 24 February 1944, much of the town was badly damaged, but the factories continued to function until near the end of the war. The city was a meeting point on 9 May 1945, when units of the 5th Guards Airborne of the Red Army and black troops of the US 761st Tank Battalion along with the 71st Infantry Division contacted each other on the bridge over the Enns River. Steyr was occupied by the U. S. Army—the Soviet Army moved east behind the demarcation line of the province of Lower Austria. The troops remained until 1955 when Austria officially declared neutrality by the Austrian State Treaty.
Денсаулық сақтау жүйелері
Pyhrn Eisenwurzen Klinikum Steyr – қаланың бас ауруханасы және 621 төсек-орны бар аймақтағы ең ірі денсаулық сақтау ұйымы. Бұл сондай-ақ Вена, Грац және Инсбрук медициналық университеттерімен байланысты оқу ауруханасы. Steyr жалпы денсаулық сақтау және медбикелік мектебі медбикелік ғылымдары бойынша бакалавр дәрежесін және сертификатталған медбике болуға дайындық курстарын ұсынады. Ең көне бөлігі – 1916 жылғы қамал сияқты ескі ғимарат. Аурухана 1935 жылдан бері үздіксіз кеңейтіліп келеді.
The Pyhrn Eisenwurzen Klinikum Steyr is the general hospital of the city and the largest health care provider in the region with a capacity of 621 beds. It is also a teaching hospital affiliated with the medical universities of Vienna, Graz and Innsbruck. The Steyr School of General Health and Nursing offers a degree in nursing science and training to become a certified nurse. The oldest part is the 1916 castle like old building. The hospital has been continually expanded since 1935.
Энергия
Steyr қаласында ғимараттардың және өнеркәсіптің көп бөлігін жаңартылатын энергиямен қамтитын аудандық жылу жүйесі бар. Бұл жылу энергиясы Steyr биомассалық жылу станциясынан келеді.
Steyr has a district heating system which supplies the bulk of the buildings and industry with renewable energy. The thermal energy comes from the Steyr biomass heating plant.
Спорт
Жергілікті кәсіби футбол командасы – СК «Ворвартс Штайр», олар «Ворвартс» стадионында ойнайды.
The local professional football team is SK Vorwärts Steyr who play at the Vorwärts Stadium.