Кіріспе

Штайр (нем. Steyr; Бавария диалектісінде: Steia) – Австрияның Жоғарғы Австрия федералды жерінде орналасқан заңмен бекітілген қала. Ол әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ Steyr Land округінің құрамына кірмейді. Штайр – Австрияның халқы бойынша 12-ші қаласы және Жоғарғы Австрияның үшінші ірі қаласы. Қаланың өндіріс орталығы ретінде ұзақ тарихы бар және ол Steyr Daimler Puch конгломераты сияқты, онда штаб-пәтері орналасқан бірнеше өндірушілерге атын берген, сондай-ақ оның құрылтайшысы – Steyr Motors.

География

Қала Траунвиертель аймағында орналасқан, одан Штайр және Эннс екі өзені ағып өтеді және Ламберг қамалы мен Сент-Михаэль шіркеуінің төменгі жағында, қала орталығында қосылады. Осы ерекше орналасуының салдарынан, қала ғасырлар бойы ауыр су тасқындарына ұшырап келді, соның ішіндегі ең жаман жағдайлардың бірі – 2002 жылдың тамыз айында болды. Қаланың оңтүстігінде биіктігі арта түсетін және Жоғарғы Австрия Алпына дейін созылатын төбелер тізбегі көтеріледі. Солтүстікке қарай төбелер Эннс өзенінің Дунай өзенімен қосылатын жерге қарай еңіседі, сол жерде Эннс қаласы орналасқан. Шығыс жағынан қалалық аумақ Төменгі Австриямен шектеседі. Штайр – ежелгі қала, бірақ қазіргі заманғы ыңғайлылықтармен жабдықталған, Вена және Австрияның көптеген басқа да жақсы сақталған тарихи қалалары сияқты, бай мәдени және сәулеттік мұрасын туризм арқылы таныстырады. 1980 жылы 1000 жылдығын тойлағаннан кейін, тарихи сәулетінің кең ауқымды қалпына келтірілуі нәтижесінде, ол елдегі ең жақсы сақталған ескі қалалардың біріне айналды. Қаланың танымал тарихи орталығы Штудтплац (қала алаңы) төңірегінде салынған, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негізінен қалпына келтірілді. Оның ең танымал сәулеттік ескерткіші – Бамерлхаус, ол Орталық Еуропадағы өз өлшеміне сәйкес готикалық сәулеттің ең көрнекті мысалы болып саналады. Қала Christkindl, Föhrenschacherl, Gleink, Hinterberg, Jägerberg, Sarning, Stein және Steyr кадастрлық округтерін қамтиды.

Тарих

Кельттер бұл аймақты шамамен б.з.д. 600 жылдан бастап қоныстанды, Стирия өзенінің атауы кельт тілінен шыққан. Олардың Норикум патшалығы 15 жылы Рим империясының құрамына кірді. Ежелгі географ Клавдий Птолемей (шамамен 90 – 168 жж.) атап өткен Гезодунум елді мекені, мүмкін, Штайр аймағында орналасқан. Осы жерде римдік "Темір жолы" Эрцберг кенінен Энс өзені бойымен Лауриакм (қазіргі Энс) бекінісіне дейін созылған. VI ғасырда славян қоныс аударушылары бұл аймаққа келді, бірақ Баварияның герцогы Тассило III оларды жеңгеннен кейін, 777 жылы жерді жақын маңдағы Кремсмунстер аббаттығына сыйлағаннан соң, аймақ бавариялықтармен қайта қоныстанды. Еуропаға венгр шабуылдары кезінде жергілікті Траунгау графтары Штайр өзенінің үстінде бекініс салған, ол 980 жылы Стайрабург деп аталады. 1055 жылдан бастап Баварияның Траунгаудағы Штайр қамалы және оған іргелес "Штирия маркасы" күшті Отакар әулетінің билігінде болды. Отакарлар Эрцбергтегі темір кенін бақылап, Штайрдағы резиденциясын ортағасырлық сарайлық мәдениет пен жоғары ортағасырлық неміс поэзиясының орталығына айналдырды. 1180 жылы император Фридрих Барбаросса маркграф Оттокар IV-ті Штирия герцогы етіп тағайындады; алайда, 1192 жылы ол қайтыс болғаннан кейін әулет тоқтап, 1186 жылғы Георгенберг келісіміне сәйкес, оның Штирия жерлері Австрияның Бабенберг герцогтарына өтті. Ол кезде қала (урб) деп аталған Штайр герцогтік резиденция ретінде маңыздылығын жоғалтты, бірақ темір өңдеу орталығы ретінде мәртебесін сақтап қалды. Бабенберг билеушілері оның экономикалық дамуын қолға алып, негізінен пышақ жасау және қару-жарақ өнеркәсібін дамытты. 1246 жылы Бабенбергтер тоқтап қалғаннан кейін, Штайр Австрия герцогтігімен бірге Богемияның Премислид патшасы Оттокар II басып алды, ал 1278 жылы Марчфельд шайқасында жеңіске жеткен Германияның Габсбург патшасы Рудольф I оны қайта басып алды. 1287 жылы Рудольфтың ұлы король Альберт I қаланың артықшылықтары мен нарық құқықтарын бекітті, ал қала тұрғындары бүкіл Киелі Рим империясы бойынша, әсіресе Венеция Республикасымен темір саудасындағы Стейрдің артықшылықты жағдайын пайдаланды. 13 және 14 ғасырларда Штайр христиан вальденстік қозғалысының орталығы болды және католик дін қызметкері Петрус Цвикер (1403 ж. қайтыс болған) басқарған діншіл қуғын-сүргінге ұшырады. Сонымен қатар, 1525 жыл шамасында протестанттық реформация азаматтар арасында жылдам тарады, Габсбург билеушілері Контрреформация барысында оған қарсы күресті. Экономикалық жағдай нашарлап, отыз жылдық соғыс кезінде темір саудасы құлдырады, сол кезде Жоғарғы Австрия Баварияның герцогы Максимилианға кепілге берілді, сондай-ақ 1626 жылғы Жоғарғы Австриядағы шаруалар соғысы болды. 1727 жылы ортағасырлық Штрабург өрттен қирады және оның орнына барокко стиліндегі Ламберг қамалы салынды. Штайрдің қайта өркендеуі 18-ғасырдың аяғындағы Жозефинизм жағдайында басталды және кейінгі индустрияландыру барысында жалғасты. Наполеон соғыстары кезінде Штайр бірнеше рет француз әскерлері басып алды. 1800 жылдың 25 желтоқсанында Стейрде қарулы келісімге қол қойылды. 1830 жылы темірші Леопольд Верндл Штайрда қару-жарақ зауытын құрды, оны ұлдары Йозеф пен Франц Верндл 1864 жылы акционерлік қоғам ретінде қайта құрды, 1869 жылдан бастап Österreichische Waffenfabriksgesellschaft (ÖWG) деп аталды. 1915 жылдан бастап Steyr автомобиль бөлімшесін қоса алғанда, 1926 жылы Steyr Werke AG деп аталды және 1934 жылы Austro Daimler және Puch компанияларымен бірігу арқылы ірі өнеркәсіптік конгломерат құрды. Алайда, 1929 жылғы Ұлы депрессиядан кейін Steyr индустриясы қатты зардап шекті. 1934 жылы қала Австрия азамат соғысында Социал-демократиялық Штуцбунд жауынгерлік күштері мен Христиандық Социалдық Хеймвер ополченялары арасындағы бірнеше шайқас алаңдарының бірі болды, бұл 1938 жылға дейін елді басқарған Австрияның фашистік корпоративтік Федеративтік мемлекетіне әкелді. Аншлюс нацистік Германияға. Нацистер қару-жарақ өнеркәсібін үлкен Рейхсверк Херман Геринг конгломератына енгізді, оның ішінде Маутхаузен желісінің бөлігі болып табылатын Штейр Мюнхгольц мәжбүрлі еңбек лагерінің құрылысын жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қару-жарақ пен әскери көліктерді ірі өндіруші болған Штайр өзінің зауыттарын жою үшін одақтастардың бомбалау шабуылдарының нысанасына айналды. 1944 жылдың 23 және 24 ақпан күндері "Үлкен апта" кезінде АҚШ-тың он бесінші әуе күштері жасаған екі ірі шабуылда қаланың көп бөлігі қатты зақымдалды, бірақ зауыттар соғыстың соңына дейін жұмыс істей берді. Қала 1945 жылдың 9 мамырында Қызыл Армияның 5-ші гвардиялық әуе десанты мен АҚШ-тың 761-ші танк батальонының қара әскерлері 71-ші жұмыс тобымен Энс өзені арқылы көпірде кездесті. Штайр АҚШ армиясымен басылып алынды, ал Кеңес армиясы Төменгі Австрия провинциясының демаркациялық сызығының артында шығысқа жылжыды. Әскерлер 1955 жылға дейін Австрия мемлекеттік шартымен Австрияның бейтараптығын ресми жариялағанға дейін қалып қойды.

Денсаулық сақтау жүйелері

Pyhrn Eisenwurzen Klinikum Steyr – қаланың бас ауруханасы және 621 төсек-орны бар аймақтағы ең ірі денсаулық сақтау ұйымы. Бұл сондай-ақ Вена, Грац және Инсбрук медициналық университеттерімен байланысты оқу ауруханасы. Steyr жалпы денсаулық сақтау және медбикелік мектебі медбикелік ғылымдары бойынша бакалавр дәрежесін және сертификатталған медбике болуға дайындық курстарын ұсынады. Ең көне бөлігі – 1916 жылғы қамал сияқты ескі ғимарат. Аурухана 1935 жылдан бері үздіксіз кеңейтіліп келеді.

Энергия

Steyr қаласында ғимараттардың және өнеркәсіптің көп бөлігін жаңартылатын энергиямен қамтитын аудандық жылу жүйесі бар. Бұл жылу энергиясы Steyr биомассалық жылу станциясынан келеді.

Спорт

Жергілікті кәсіби футбол командасы – СК «Ворвартс Штайр», олар «Ворвартс» стадионында ойнайды.