Кіріспе
АҚШ-та мемлекеттік лауазымдарға саяси сайлаулар АҚШ саясатында мемлекеттік лауазымды тұлғаларды федералды, штаттық және жергілікті деңгейлерде сайлаулар өткізіледі. Федералды деңгейде елдің мемлекет басшысы – президент, әр штаттың халқы арқылы сайлаушылар алқасы арқылы жанама түрде сайланады. Бүгінде бұл сайлаушылар көбінесе өз штаттарындағы халықтың дауыс нәтижесімен сәйкес дауыс береді. Федералдық заң шығарушы орган – Конгресс мүшелері әр штаттың халқы тікелей сайлайды. Штат деңгейінде көптеген сайланатын лауазымдар бар, әр штатта кем дегенде сайланатын губернатор мен заң шығарушы орган болады. Жергілікті деңгейде округтерде, қалаларда, кенттерде, шағын қалалар мен ауылдарда, сондай-ақ округтік және муниципалдық шекаралардан асып түсетін арнайы және мектеп округтерінде де сайланатын лауазымдар бар. Елдің сайлау жүйесі жоғары деңгейде орталықтандырылмаған, жүйенің жұмысының көптеген аспектілері округтік немесе жергілікті деңгейге жүктелген. Осы жүйе бойынша кандидат жеңу үшін дауыстардың көпшілігін алуы жеткілікті, толық көпшілік қажет емес. Кейбір жерлерде екі турлы жүйе қолданылады, егер кандидат қажетті дауыс санын (көбінесе, бірақ әрқашан толық көпшілік емес) алмаса, онда ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында қосымша сайлау өтеді. 2002 жылдан бері бірнеше қалалар сайлауда бірден екінші турды қолдана бастады. Сайлаушылар бір кандидатқа ғана дауыс берудің орнына, кандидаттарды басымдық ретімен тізімдейді. Егер кандидат дауыстардың жартысынан астамын жинаса, ол жеңіске жетеді. Әйтпесе, ең аз дауыс жинаған кандидат іріктелдіріледі. Іріктелген кандидатқа берілген бюллетеньдер қайта саналып, әр бюллетеньде басымдық бойынша келесі орында тұрған кандидаттарға беріледі. Бұл процесс бір кандидат дауыстардың жартысынан астамын жинап, жеңіске жеткенше жалғасады. 2016 жылы Мэн штаты сайлауларда штат бойынша бірден екінші турды (штатта рейтингтік дауыс беру деп аталады) қабылдаған алғашқы штат болды, бірақ штат конституциясының ережелеріне байланысты бұл жүйе тек федералдық сайлаулар мен штаттық алғашқы сайлауларда қолданылады.
In the politics of the United States, elections are held for government officials at the federal, state, and local levels. At the federal level, the nation's head of state, the president, is elected indirectly by the people of each state, through an Electoral College. Today, these electors almost always vote with the popular vote of their state. All members of the federal legislature, the Congress, are directly elected by the people of each state. There are many elected offices at state level, each state having at least an elective governor and legislature. There are also elected offices at the local level, in counties, cities, towns, townships, boroughs, and villages; as well as for special districts and school districts which may transcend county and municipal boundaries. The country's election system is highly decentralized. with many aspects of the system's operations delegated to the county or local level. Under this system, a candidate only requires a plurality of votes to win, rather than an outright majority. Some may use a two round system, where if no candidate receives a required number of votes (usually but not always a majority) then there is a runoff between the two candidates with the most votes. Since 2002, several cities have adopted instant runoff voting in their elections. Voters rank the candidates in order of preference rather than voting for a single candidate. If a candidate secures more than half of votes cast, that candidate wins. Otherwise, the candidate with the fewest votes is eliminated. Ballots assigned to the eliminated candidate are recounted and assigned to those of the remaining candidates who rank next in order of preference on each ballot. This process continues until one candidate wins by obtaining more than half the votes. In 2016, Maine became the first state to adopt instant runoff voting (known in the state as ranked choice voting) statewide for its elections, although due to state constitutional provisions, the system is only used for federal elections and state primaries.
Құқықтық негіздеме
Жеке тұлғаның дауыс беруге құқығы конституцияда белгіленген және мемлекеттік деңгейде де реттеледі. Конституцияда он сегіз жастан асқан азаматтарға нәсіліне, тері түсіне, жынысына немесе жасына байланысты сайлау құқығын жоққа шығаруға болмайды деп жазылған. Осы негізгі талаптардан басқа, сайлаушылардың сайлану құқығын реттеу – мемлекеттік заң шығарушы органдардың міндеті. Кейбір штаттар сотты болған қылмыскерлерге, әсіресе ауыр қылмыс жасағандарға белгілі бір мерзімге немесе толығымен дауыс беруге тыйым салады. Қылмыстық істерге байланысты қазіргі уақытта немесе тұрақты түрде дауыс беруге құқығы жоқ американдық ересектердің саны шамамен 5,3 миллионға бағаланады. Кейбір штаттарда заңмен қабілетсіз деп танылғандардың дауыс беруіне тыйым салатын, бұрынғы конституциялық ережелер бар; мұндай сілтемелер көбінесе ескірген деп есептеледі және олар кездесетін жерлерде қарастыруға немесе жоюға ұсынылады. Вашингтон, Пуэрто-Рико және басқа да АҚШ аумақтарында тұратын шамамен 4,3 миллион американдық азаматтардың федералдық өкілдігі АҚШ-тың 50 штатында тұратын азаматтарға қарағанда төмен деңгейде. Бұл аймақтарда АҚШ Өкілдер палатасында дауыс беру құқығы жоқ мүшелер ғана бар, ал АҚШ Сенатында өкілдік жоқ. АҚШ аумақтарындағы азаматтар сайлау коллегиясында да өкілдік етілмейді, сондықтан президенттік сайлауда дауыс бере алмайды. Вашингтондағы азаматтарға Конституцияның жиырма үшінші түзетуіне сәйкес президенттік сайлауға дауыс беруге рұқсат етіледі.
Азамат еместер дауыс беруі
Федералды заң бойынша, азамат еместерге федералды сайлауларда дауыс беруге тыйым салынған. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, 8 штаттың конституцияларында сайлауда "тек" азаматтар ғана дауыс бере алатыны нақты көрсетілген: Алабама, Аризона, Калифорния, Колорадо, Флорида, Луизиана, Солтүстік Дакота және Огайо.
Сайлаушыларды тіркеу
Федералды сайлауларға федералды үкімет қадағалайды, ал көптеген сайлау заңдары штат деңгейінде шешіледі. Солтүстік Дакота штатын қоспағанда, АҚШ-тың барлық штаттары сайлауға қатысқысы келетін азаматтардың тіркелуін міндеттейді. Көптеген штаттарда сайлаушылардың тізілімі аудан немесе муниципалитет деңгейінде жүргізіледі. Бұрын сайлаушылар дауыс беру үшін тікелей штаттық немесе жергілікті кеңселерге тіркелуге тиіс болған, бірақ 1990 жылдардың ортасында федералды үкімет сайлауға қатысу деңгейін арттыру мақсатында тіркелуді жеңілдетуге күш салды. 1993 жылғы Ұлттық сайлаушыларды тіркеу туралы заң («Автокөліктің арқасындағы сайлаушы» заңы) белгілі бір федералды қаржыландыру алатын штат үкіметтерінен жүргізуші куәліктерін беру орталықтары, мүгедектер орталықтары, мектептер, кітапханалар және пошта арқылы бірыңғай тіркеу қызметтерін ұсыну арқылы сайлаушыларды тіркеу процесін жеңілдетуді талап етті. Басқа штаттар азаматтарға сайлау күні бірден тіркелуге мүмкіндік береді. Шамамен 50 миллион америкалық тіркелмеген. Сайлауға тіркелудің төмен кірісті азаматтарға, нәсілдік және тілдік азшылықтарға, американдық түпкілікті халыққа және мүмкіндігі шектеулі адамдарға үлкен кедергі келтіретіні хабарланды. Халықаралық сайлау бақылаушылары АҚШ билігінен көптеген тіркелмеген азаматтардың мәселесін шешу үшін шаралар қабылдауға шақырды. Көптеген штаттарда сайлауға тіркелетін азаматтар саяси партиямен байланысын жариялай алады. Мұндай байланыс жариялау ақша төлеуді талап етпейді және азаматты партияның жарна төлейтін мүшесі етпейді. Партия сайлаушының өзінің партиямен байланысын жариялауына кедергі жасай алмайды, бірақ толық мүшелікке қабылдаудан бас тарта алады. Кейбір штаттарда партияның алғарақамат сайлауында тек сол партияға мүше сайлаушылар ғана дауыс бере алады (төменде қараңыз). Партиялық байланыс жариялау міндетті емес. Джорджия, Мичиган, Миннесота, Вирджиния, Висконсин және Вашингтон сияқты кейбір штаттар партиялық емес тіркеу жүргізеді.
Сайлаушыны тану туралы заңдар
АҚШ-тағы сайлаушы куәлігін растау заңдары – бұл адамға сайлауға тіркелуге, сайлау бюллетені алуға немесе АҚШ-тағы сайлауда дауыс беруге рұқсат беру үшін, ресми куәліктің қандай да бір түрін ұсынуды талап ететін заңдар. Бұл заңдарды қолдаушылар сайлаудағы бұрмалаушылықты азайтады және сайлаушыларға минимал жүктеме салатынын айтады.
Қатысушысыз және пошта арқылы дауыс беру
Сайлау күні сайлау учаскелерінде дауыс беруге мүмкіндігі жоқ немесе дауыс беруге келмейтін сайлаушылар мемлекеттік заңнамаға сәйкес, қатысусыз дауыс беру арқылы дауыс бере алады. Бастапқыда бұл бюллетеньдер сайлау күні сайлау орнына бара алмайтын азаматтар үшін арналған еді. Қазіргі таңдағы кейбір штаттар ыңғайлылық үшін оларды пайдалануға рұқсат береді, бірақ мемлекеттік заңдар оларды әлі де «қатысусыз дауыс беру бюллетені» деп атайды. Әйтпесе, сайлаушы сайлау алдында қатысусыз дауыс беруге өтініш беруі керек. Колорадо, Гавай, Орегон, Юта және Вашингтон штаттарында барлық бюллетеньдер пошта арқылы жеткізіледі; көптеген басқа штаттарда округтерде немесе кішкентай сайлауларда барлығы пошта арқылы дауыс береді. 2020 жылдың шілдесінен бастап 26 штат белгіленген агенттерге қол қойылған өтініште көрсетілген басқа сайлаушының атынан бюллетеньдерді жинап, тапсыруға рұқсат береді. Әдетте, мұндай агенттер отбасы мүшелері немесе бір тұрғын үйден шыққан адамдар болады. 13 штаттың заңдары бойынша бюллетеньдерді жинауға рұқсат та жоқ, тыйым да салынбаған. Бұған рұқсат берілген штаттардың 12-сі агент жинай алатын бюллетеньдер санына шектеу қойған. АҚШ-тан тыс жерде тұратын американдықтар, соның ішінде өздерінің тұрғылықты жерінен тыс жерде орналасқан қарулы күштердің әрекеттегі мүшелері, Бірыңғай және Шетелдегі азаматтардың қатысусыз дауыс беру туралы заңына (UOCAVA) сәйкес тіркеле алады және дауыс бере алады. Штаттардың шамамен жартысы осы бюллетеньдерді пошта арқылы қайтаруды талап етеді. Басқа штаттар поштамен қатар факс немесе электрондық поштаның біріктірілген түрлеріне рұқсат береді; төрт штат веб-порталды пайдалануға рұқсат береді. Алаяқтықтың кейбір түрлерін болдырмау үшін маңызды шара – сайлаушының сыртқы конвертке қолы қоюын талап ету, одан кейін бюллетеньді конверттен шығарып санау алдында қолды бір немесе бірнеше тіркелген қолмен салыстыру. Барлық штаттарда қолтаңбаны тексерудің стандарттары жоқ. Жастар мен ұлттық азшылықтардан келген сайлаушылардың қолдары басқаларға қарағанда жиірек қабылданбайды, сонымен қатар сайлаушылардың қабылданбау туралы шағымдану мүмкіндігі жоқ немесе шектеулі. Басқа қателіктерге қатысты сарапшылардың пікірінше, қатысусыз дауыс беру бюллетенімен жасалған алаяқтық жеке дауыс беруге қарағанда көп болғанымен, бұл тек бірнеше жергілікті сайлауға әсер еткен. 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан кейін, оның нәтижесіне қатысты даулар кезінде, кейбір аймақтарда ресми дауыс санауды тоқтатуды талап ететін сот процесінің себебі ретінде дауыс санау шетелге жұмақталды деген айыптамалар таралды. Трамп әкімшілігінің бұрынғы өкілі, Сайберқауіпсіздік және инфрақұрылымдық қауіпсіздік агенттігінің (CISA) басшысы Крис Кребс 2020 жылдың желтоқсанындағы сұхбатында: «Америка Құрама Штаттарындағы барлық дауыс Америка Құрама Штаттарында есептеледі» деді. Құжатталған тенденциялардың бірі – жеке және ерте дауыс берудің Республикалық партияға бейімділігі, ал кейінірек саналатын уақытша бюллетеньдер Демократиялық партияға бейімділігі. Бұл құбылыс «көк өзгеріс» деп аталады және сайлау түнінде Республикалық партияның жеңіске жеткеніне, бірақ барлық дауыс саналғаннан кейін Демократиялық партияның жеңіске жеткеніне әкелді. Фоли пошта арқылы немесе қатысусыз дауыс берудің ешқандай партияны қолдамайтынын анықтады.
Алдын ала дауыс беру
Алдын ала дауыс беру – сайлаушылардың ресми сайлау күнінен бұрын өз дауыстарын беруге мүмкіндік беретін ресми процедура. АҚШ-тың 33 штатында және Вашингтон округінде ешқандай себеп көрсетпестен алдын ала дауыс беруге болады.
Президент сайлауы
Президент және вице-президент президент сайлауында бірге сайланады. Бұл тікелей емес сайлау, жеңімпаз сайлаушылар алқасының дауыс беруі арқылы анықталады. Қазіргі уақытта әр штаттың сайлаушылары әртүрлі партиялар немесе кандидаттар ұсынған бірнеше тізімнен сайлаушылардың тізімін таңдайды, ал сайлаушылар көбінесе өз партияларының кандидаттарына дауыс беруге алдын ала міндеттенеді (президенттікке үміткерлердің аты-жөні көбінесе дауыс беру бюллетенінде жеке сайлаушылардың есімдерінен гөрі көрсетіледі). Сайлаудың жеңімпазы – кем дегенде 270 сайлаушылар алқасының дауысын алған кандидат. Кандидат сайлау дауысын жеңіп, (жалпыұлттық) халық дауысын жоғалтуы мүмкін (ел бойынша екінші орын алған кандидатқа қарағанда аз дауыс жинауы). Бұл АҚШ тарихында бес рет болды: 1824, 1876, 1888, 2000 және 2016 жылдары. АҚШ Конституциясына он екінші түзетуді (1804) бекітуге дейін президенттік сайлауда екінші орын алған адам вице-президент болып тағайындалған. Сайлаушылар алқасының дауыс беруі әр штаттың сайлаушылар тобы арқылы жүзеге асырылады; әр сайлаушы сайлаушылар алқасының бір дауысын береді. 1961 жылғы АҚШ Конституциясының жиырма үшінші түзетуіне дейін Колумбия округінің азаматтары сайлаушылар алқасында өкілдікке және/немесе сайлаушыларға ие болған жоқ. Қазіргі уақытта сайлаушылар көбінесе партиялық кандидатқа алдын ала дауыс беруге міндеттенгендіктен, өз штатындағы халықтың көпшілік дауысына қарсы дауыс берген сайлаушылар «адал емес сайлаушылар» деп аталады, мұндай жағдайлар сирек кездеседі. Штат заңнамасы штаттардың сайлаушылар алқасына қалай дауыс беруін реттейді. Мэн және Небраска штаттарынан басқа барлық штаттарда, штатта ең көп дауыс жинаған кандидат барлық сайлаушылар алқасының дауысын алады («жеңімпаз бәрін алады» жүйесі). 1972 жылдан бері Мэн штатында, ал 1996 жылдан бері Небраска штатында екі сайлау дауысы штаттық сайлаудың жеңімпазына беріледі, ал қалғандары (Мэнде екі, Небраскада үш) штаттың әр округіндегі ең көп дауыс жинаған кандидатқа беріледі.
Конгресс сайлауы
Конгресс екі палатадан тұрады: Сенат және Өкілдер палатасы.
Сенат сайлауы
Сенат 100 мүшеден тұрады, олар әрбір штаттан екі орындық сайлау округтерінде алты жылдық мерзімге сайланады, және үштен бірі екі жыл сайын жаңарып отырады.
Мемлекеттік сайлау
Мемлекеттік заңдар мен мемлекеттік конституциялар, мемлекеттік заң шығарушы органдармен реттеліп, мемлекеттік және жергілікті деңгейдегі сайлауларды басқарады. Мемлекеттік деңгейдегі түрлі лауазымдар сайланады. Өкімет биліктерінің бөліну принципі штаттарға да, федералды үкіметке де қатысты болғандықтан, штаттық заң шығарушы органдар мен атқару билігі (губернатор) жеке сайланады. Губернаторлар мен вице-губернаторлар барлық штаттарда сайланады, кейбір штаттарда бірлескен тізім бойынша, ал кейбір штаттарда бөлек сайланады, кейбіреулері әртүрлі сайлау циклдарында бөлек сайланады. Америка Самоасы, Гуам, Солтүстік Мариан аралдары, Пуэрто-Рико және АҚШ-тың Виргин аралдарының губернаторлары да сайланады. Кейбір штаттарда Бас прокурор және Мемлекеттік хатшы сияқты атқарушы лауазымдар да сайланатын болып табылады. Барлық штаттық заң шығарушы органдардың және аумақтық заң шығарушы органдардың мүшелері сайланады. Кейбір штаттарда штаттың жоғарғы сотының мүшелері және басқа да сот органдарының мүшелері сайланады. Кейбір штаттарда мемлекеттік конституцияға түзетулер енгізу туралы ұсыныстар да дауысқа салынады. Ыңғайлы болу үшін және шығындарды үнемдеу мақсатында көптеген мемлекеттік және жергілікті лауазымдарға сайлаулар федералды президенттік немесе аралық сайлаулармен бірге өткізіледі. Дегенмен, бірқатар штаттарда сайлаулар тақ жылдары, "сайлаусыз жылдары" өткізіледі.
Жергілікті сайлау
Жергілікті деңгейде округ және қала әкімшілік лауазымдары көбінесе сайлау арқылы іштей толтырылады, әсіресе заң шығару саласында. Атқарушы немесе сот салаларындағы лауазымдардың сайлану шамасы округтен округке, қаладан қалаға өзгеше болуы мүмкін. Жергілікті сайланатын лауазымдардың мысалдары: округ деңгейінде шерифтер, ал қала деңгейінде қала әкімдері және мектеп кеңесінің мүшелері. Штаттық сайлаулар сияқты, нақты бір жергілікті лауазымға сайлау президенттік, аралық немесе жылдық сайлаулармен бірге өткізілуі мүмкін.
Тұқымдық сайлау
Көптеген жергілікті американдық тайпалық үкімет лауазымдары, оның ішінде атқарушы және заң шығару лауазымдары, көбінесе сайлау арқылы іштей толтырылады. Кейбір жағдайларда тайпа азаматтары кеңес мүшелерін сайлайды, ал олар өздерінен бас атқарушыны сайлайды. Лауазымдар мен атаулардың саны тайпалық үкіметтен тайпалық үкіметке өзгереді, бірақ тайпалық үкіметтің бас атқарушысының лауазымы үшін жиі қолданылатын атаулар президент, губернатор, бас басшы, төраға және бас. Бұл сайлаулар федералдық, штаттық немесе жергілікті сайлаулармен бірге өткізілуі мүмкін, бірақ көбінесе тайпаның сайлау кеңсесінің өкілеттігімен тәуелсіз түрде өткізіледі.
Көп деңгейлі реттеу
АҚШ-та сайлауды жергілікті билік органдары жүргізеді, олар жергілікті, штаттық және федералды заңдар мен ережелерге, сондай-ақ АҚШ Конституциясына сәйкес жұмыс істейді. Бұл жоғары децентрализацияланған жүйе. АҚШ штаттарының шамамен жартысында сайлауды басқарушы мемлекеттік хатшы болып табылады; ал қалған штаттарда бұл қызметке тағайындалған адам немесе комиссия жауапты. Сонымен қатар, АҚШ-тың бірінші президенті Джордж Вашингтон сайланған кезде де, президенттік қызметін атқарып жүргенде де ешқандай саяси партияға мүше болған жоқ. Ол саяси партиялардың құрылуын қаламай, қақтығыстар мен салданудан қорқыды. Дегенмен, американдық екі партиялық жүйенің бастамасы оның жақын кеңесшілерінің арасынан пайда болды, оның ішінде Гамильтон мен Мэдисон осы жаңадан пайда болған партиялық жүйенің негізгі көшбасшылары болды. Дювергер заңына сәйкес, саяси партиялар құрылғаннан кейін де екі партиялық жүйе сақталды, себебі «бірінші келгенге жеңіс» сайлау жүйесі қолданылып келді. Кандидаттар партияның таңбасымен сайлауға түсуге шешім қабылдайды, сайлауға тіркеледі, жарна төлейді және т.б. Алдын ала сайлау кезінде партия ұйымы бір кандидат сайланғанша бейтараптығын сақтайды. Партияның бағдарламасын жеңімпаз кандидат жазады (президенттік сайлауда; басқа сайлауларда бағдарлама қатыспайды). Кандидаттар науқанды және қаржы жинауды партиядан тәуелсіз түрде өздері басқарады. Басты партиялардағы алдын ала сайлауды штаттар ұйымдастырады, сонымен қатар сайлаушылардың партиялық тиесілігін тіркейді (бұл конгресс округтерін қайта бөлуді де жеңілдетеді). Осылайша, партия негізгі сайлауға арналған науқандық ұйымнан аспайды. Алайда, АҚШ-тағы сайлаулар көбінесе саяси партиялар арасындағы ұлттық жарысқа айналады. «Президенттік эфект» деп аталатын құбылыста президенттік сайлаудағы кандидаттар көбінесе өз партиясының басқа лауазымдарға үміткерлеріне дауыс беретін қолдаушыларын шығарады, нәтижесінде президенттік сайлаудың жеңімпазының партиясы Конгресте орындарға ие болады. Екінші жағынан, аралық сайлаулар кейде қазіргі президенттің және/немесе биліктегі партияның жұмысына қатысты референдум ретінде қарастырылады.
Дауыс беру бюллетеньдері
Сайлау бюллетеньдеріне қол жеткізу – кандидаттар мен саяси партиялардың сайлау бюллетеньдерінде қалай пайда болатынын анықтайтын заңдар. Әр штаттың сайлау бюллетеньдеріне қол жеткізудің өзіндік заңдары бар, олар кімнің бюллетеньге енгізілетінін және кімнің енгізілмейтінін шешеді. АҚШ Конституциясының I бабының 4-тармағына сәйкес, егер Конгресс басқаша шешпесе, федералды сайлаудың уақыты, орны және тәртібін реттеу құқығы әр штатқа берілген. Лауазым мен штатқа байланысты, сайлаушы бюллетеньде тізімделмеген кандидатқа дауыс бере алады, бірақ мұндай кандидаттың жеңіп шығуы өте сирек кездеседі.
Үгіт-насихат кампаниясын қаржыландыру
Сайлау кампанияларын қаржыландыру американдық саясатта әрдайым даулы мәселе болып келген. Сөз бостандығын шектеу (Бірінші түзету) кампаниялық жарналарға шектеулерге қарсы аргумент болып табылады, ал шектеусіз жарналардан туындайтын сыбайлас жемқорлық айыптаулары және саяси теңдікке қажеттілік – қарсы пікірдің аргументтері. Жеке қаражат – жеке тұлғалар мен ұйымдардан түсетін қаржының маңызды көзі. Кампаниялық қаржыны реттеуге жасалған алғашқы әрекет 1867 жылы жасалған, бірақ кампаниялық қаржыны кең ауқымда реттеуге бағытталған маңызды заңдар 1970 жылдарға дейін қабылданбады. Кампанияға жұмсалатын қаржыны «қатаң ақша» және «жұмсақ ақша» деп жіктеуге болады. Қатаң ақша – жеке тұлға немесе ұйымның кампанияға тікелей салған ақшасы. Жұмсақ ақша – жеке тұлғадан немесе ұйымнан кампанияға түспеген, бірақ кандидатты қолдайтын топтардың күш-жігеріне, кандидатқа арналған жарнамаға жұмсалған ақша, бірақ ресми кампаниямен заңды түрде үйлестірілмеген ақша. 1971 жылғы Федералды сайлау кампаниясы туралы заң кандидаттарды кампаниялық жарналардың көздерін және кампаниялық шығыстарды жариялауға міндеттеді. 1974 жылы заң кампаниялық жарналарды заңды түрде шектеу үшін түзетілді. Ол корпорациялар мен кәсіподақтардың кампанияларға тікелей жарна салуына тыйым салды және жеке тұлғалардың әр кампанияға салған жарнасын 1000 доллармен шектеді. Президенттік праймериздер мен сайлауларға мемлекеттік қаржы енгізілді. Заң сонымен қатар саяси әрекет комитеттеріне (PAC) әр кампанияға 5000 долларға дейін шектеу қойды. Жеке жарналарға шектеулер және корпоративтік немесе кәсіподақтың тікелей кампанияларына тыйым салу PAC-тардың санының өсуіне әкелді. Бүгінде көптеген кәсіподақтар мен корпорациялардың өз PAC-тары бар, олардың саны 4000-тан асып түседі. 1974 жылғы түзетуде сондай-ақ сайлау қаржысы заңдарын басқару және күзеу үшін 1975 жылы құрылған Федералды сайлау комиссиясы көрсетілген. Сонымен қатар, шетелдік азаматтардың жарналарын немесе шығыстарын тыйым салу сияқты басқа да ережелер енгізілді (Шетелдік агенттерді тіркеу туралы заң (FARA) (1966) негізінде). Бакли мен Валео ісі (1976) осы заңға шағымдануға себеп болды. Көптеген ережелер күшінде қалды, бірақ сот міндетті шығындар шегін конституциялық емес деп тапты, сондай-ақ кандидаттың жеке қаржысынан кампанияға жұмсалған шығындарды және кампаниямен ресми түрде байланысы жоқ, бірақ оны қолдайтын жеке тұлғалар мен ұйымдардың тәуелсіз шығыстарын шектеуді де конституциялық емес деп тапты. Бұл шешімнің нәтижесі Росс Перо және Стив Форбс сияқты кандидаттарға өздерінің кампанияларына үлкен қаржы жұмсауға мүмкіндік берді. Екінші шешімнің салдары «жұмсақ ақша» мәдениетінің дамуына әкелді. 1979 жылғы Федералды сайлау кампаниясы туралы заңға енгізілген түзету саяси партияларға дауыс беруге және сайлаушыларды тіркеуге шектеусіз қаражат жұмсауға рұқсат берді. Кейіннен FECA оларға осы әрекетті қаржыландыру үшін «жұмсақ ақшаны», реттелмеген, шексіз жарналарды пайдалануға рұқсат берді. Көбінесе ақша кандидаттарға арналған жарнамаларға жұмсала бастады, олар негізінен жұмсақ ақшамен қаржыландырылды. 2002 жылғы Екі партиялық кампания реформасы туралы заң жергілікті және ұлттық партияларға «жұмсақ ақша» жұмсауға тыйым салды және ұлттық партия комитеттеріне жұмсақ ақшаны қабылдауға немесе жұмсауға тыйым салды. Жеке тұлғалардың жарна мөлшері 1000 доллардан 2000 долларға дейін артты. Корпорациялар мен кәсіподақтарға жарнаманы тікелей қаржыландыруға тыйым салынды және жалпы сайлауға дейін 60 күн немесе алғашқы сайлауға дейін 30 күн ішінде федералды кандидатты атаған жарнамаларға корпоративтік немесе еңбек ақшасын пайдалануға тыйым салынды. Заңның конституциялық тұрғыда екендігіне дау туды және 2003 жылдың желтоқсан айында Жоғарғы Сот заңның көптеген ережелерін бекітті. (McConnell v. FEC ісін қараңыз). «527 топтары» 2004 жылғы сайлауда алғаш рет кеңінен белсенді болды. Бұл топтар жеке тұлғалар мен топтардан жарна алады, содан кейін ақшаны мәселелерді қорғауға жұмсайды, мысалы, Swift Boat Veterans for Truth ұйымының Керриге қарсы жарнамалары. Бұл жұмсақ ақшаның жаңа түрі, және оның даулы екені таңқаларлық емес. Көптеген 527 тобы Демократиялық немесе Республикалық партиялармен тығыз байланыста, тіпті олар өздерінің іс-әрекеттерін олармен заңды түрде үйлестіре алмаса да. Джон Маккейн, екі партиялық кампания реформасы туралы заңның авторларының бірі, және Президент Буш 527 топтарын тыйым салуға ниет білдірді. Кампаниялық қаржы заңдарын өзгерту өте даулы мәселе. Кейбір реформаторлар сайлаудағы бәсекелестікті және саяси теңдікті жақсарту үшін заңдарды өзгертуді қалайды. Оппоненттер жүйені өзгеріссіз қалдыруды қалайды, ал басқа реформаторлар ақша жұмсау және жарна салу бостандығына одан да аз шектеулерді қалайды. Жоғарғы Сот сайлау қаржысын реттегісі келетін адамдар үшін бұл процесті қиындатты, бірақ кампанияларды жартылай мемлекеттік қаржыландыру сияқты нұсқалар әлі де мүмкін және жарна салу бостандығына ең аз шектеулермен реформаторлардың алаңдаушылықтарын шешуге мүмкіндік береді.
Алдын ала сайлаулар мен сайлаулар
Партиялық сайлауларда кандидаттар штаттарда, Колумбия округінде, Пуэрто-Рикода, Америка Самоасында, Гуамда және АҚШ Виргин аралдарында алғашқы сайлаулар (қысқаша "праймериз" деп аталады) және кокустар арқылы таңдалады. Праймериз – бір аймақтағы тіркелген сайлаушылардың (ұсыну праймеризі) саяси партияның кандидатын келесі сайлауға таңдау үшін өткізілетін сайлау. Праймериздің түрлі түрлері бар: бүкіл сайлаушылар дауыс беруге құқылы, ал сайлаушылар бір партияның праймеризін сайлау учаскесінде таңдайды (ашық праймериз); немесе тек тәуелсіз сайлаушылар ғана сайлау учаскесінде партияның праймеризін таңдай алады (жартылай жабық праймериз); немесе партияның тіркелген мүшелеріне ғана дауыс беруге рұқсат етіледі (жабық праймериз). Сайлаушылардың барлық партиялардың праймеризіне бір бюллетеньде дауыс бере алатын "жалпы праймериз" АҚШ Жоғарғы Соты Калифорния Демократиялық партиясы мен Джонс ісінде жиналысу бостандығына Бірінші түзету кепілін бұзды деген үкім шығарды. Праймериз штаттық деңгейде де кандидаттарды таңдау үшін қолданылады, мысалы, губернатор сайлауларында. Кокустар да сайлау арқылы үміткерлерді ұсынады, бірақ олар праймеризден мүлдем өзгеше. Кокустар – сайлау учаскелерінде өткізілетін жиналыстар, онда әр партияның платформасы мен сайлаушылардың қатысуы сияқты мәселелер талқыланады, сондай-ақ дауыс беру өтеді. Он бір штат: Айова, Нью-Мексико, Солтүстік Дакота, Мэн, Невада, Гавай, Миннесота, Канзас, Аляска, Вайоминг, Колорадо және Колумбия округі бір немесе бірнеше саяси партия үшін кокустарды қолданады. Президенттік сайлаудағы праймериз және кокустар маусымы қаңтарда Айова штатындағы кокуспен басталып, маусымдағы соңғы праймеризге дейін созылады. "Алдыңғы жүктеме" – маусымның алғашқы апталарында көптеген жарыстар өтетін жағдай – номинация процесіне әсер етуі мүмкін, бұл нақты үміткерлердің санын азайтуы мүмкін, өйткені қайырымдастық қор жинаушылар мен донорлар перспективасыз деп санайтындарды тез тастап кетеді. Алайда, сәтті кандидат әрқашан алғашқы праймеризде ең жақсы нәтиже көрсеткен кандидат бола бермейді. Праймериз маусымынан бұрын өтетін, үміткерлердің БАҚ назары мен қаржыландыруды қамтамасыз етуге тырысатын "көрінбейтін праймериз" деп аталатын кезең де бар. Штаттың президенттік праймеризі немесе кокусы әдетте тікелей емес сайлау болып табылады: сайлаушылар президенттікке үміткердің нақты бір тұлғасын тікелей таңдамайды, әр партияның ұлттық саяси конвенциясы өз штатынан қанша делегат алатынын анықтайды. Бұл делегаттар өз кезегінде өз партиясының президенттікке үміткерін таңдайды. Жазда өткізілетін саяси конвенцияның мақсаты – партияның платформасы деп аталатын қағидалары мен мақсаттарын қабылдау және партияның қызметіне қатысты ережелерді бекіту. Конгресс орындары үшін және мемлекеттік және жергілікті кеңселер үшін праймериздер өткізілетін күн штаттар арасында өзгеше болуы мүмкін. Сайлаудың жалғыз федералды деңгейде белгіленген күні – президент пен Конгресс сайлауының күні; қалған барлық сайлаулар жеке штаттар мен жергілікті билік органдарының қалауынша өтеді.
Сайлау туралы ақпарат интернетте
АҚШ-тың көп штатында бас сайлау офицері – мемлекеттік хатшы. Кейбір штаттарда округтік тіркеушілер немесе сайлауды қадағалаушылар бас сайлау офицерінің бақылауымен (немесе үйлесімде) сайлау өткізуді ұйымдастырады. Осы штаттық және округтік кеңселердің көпшілігінде сайлау орындары, сайлау округтері (мысалы, штаттық және федералдық заң шығарушы органдардағы Өкілдер палатасы және Сенат округтері, мектеп кеңестері, су шаруашылығы округтері, муниципалитеттер және т.б.) туралы ақпарат алуға көмектесетін веб-сайттар бар, сондай-ақ сайлау күндері мен дауыс беруге тіркелу немесе үміткер болу мерзімдері көрсетілген. Кейбір сайттар сайлаушыларға сайлау алдында бюллетень үлгісін жүктеуге мүмкіндік береді. Бұдан өзге, әртүрлі БАҚ өз аудиториясына қызықты боларлық ақпарат ұсынады. Сайлау туралы ақпаратты жинап, оны халыққа қолжетімді ету жүйелі түрде арнайы сайттар арқылы жүзеге асырылады. Мұндай екі танымал сайт – Ballotpedia және Vote Smart. Оларды коммерциялық емес, партиялық емес ұйымдар басқарады. Оларда жалақы алатын қызметкерлер бар және олар Wikipedia-дан гөрі қатаң бақыланады. USElections.com да ұқсас ақпарат беруге тырысады, бірақ ол Wikipedia-ға көбірек ұқсайтын еріктілерге сүйенеді, ал Ballotpedia және Vote Smart одан ерекшеленеді. 270towin сайты сайлау коллегиясының нақты карталарын (қазіргі және тарихи) ұсынады, сонымен қатар сайлауды болжау үшін интерактивті картаны пайдалануға мүмкіндік береді. Сайлау жаңалықтары, Сенат пен Өкілдер палатасы сайыстары туралы деректер де жарияланады. OpenSecrets сайлау науқанының қаржыландырылуына қатысты ақпарат ұсынады.
Сындар
Децентрализацияланған жүйе нәтижесінде штаттар арасындағы дауыс беру заңдары мен процедуралары әртүрлі, оның ішінде уақытша бюллетеньдер, пошта арқылы дауыс беру, сайлаушыларды тіркеу, дауыс беру машиналары мен дауыс санау, қылмыстық құқықтан айыру және сайлауды қайта санау рәсімдері. Осылайша, бір штаттағы сайлау құқығы немесе сайлаушылардың бас тартуы басқа штатқа қарағанда қатаң немесе жеңіл болуы мүмкін. Жақында, 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан кейін, децентрализацияланған басқару және штаттардың үйлесімсіз дауыс беру заңдары мен процестері сайлау процесін бұрмалау схемаларының нысанасына айналды. Бұл, сайлау әкімшілік лауазымдарына саяси мақсаттағы адамдарды тағайындау арқылы, халықтың еркіне қарсы әрекет етуге мүмкіндік беру арқылы жүзеге асырылады. Мұндай схемалардың бірі – лауазымды тұлғаларға «қосымша сайлаушылар» тізімін жасауға рұқсат беру, осы арқылы сайлаушылар алқасының жұмысын азшылық партияның пайдасына бұрмалау. АҚШ-та сайлау күнінің кешкісін толық емес, ресми емес дауыс санауды жариялау және көптеген пошта арқылы және қатысусыз келіп түскен дауыстар саналмаған кезде «болжамды жеңімпаздарды» жариялау ұзақ жылдан бері қалыптасқан дәстүр. Кейбір сайлауларда шетелдік мемлекеттердің сайлау нәтижесіне әсер ету әрекеттері болған. Сайлаушылар алқасы кейбір адамдар тарапынан демократиялық емес деп сынға ұшырады (олар халықтың көпшілік дауысымен жеңбеген үміткерді таңдауы мүмкін) және сайлау кампанияларын тек маңызды штаттарға назар аударуға итермелейді. 2000-2014 жылдар аралығында АҚШ-та құжатталған бар болғаны 31 жағдай сайлаушының жеке басын зәулімдеуге байланысты болды, бұл АҚШ-та сайлаушыны анықтау туралы заңдарды қабылдауға себеп болды. 1948 жылғы Техас штатындағы АҚШ Сенатының сайлауында 202 «күдіссіз жалған» бюллетень болашақ президент Линдон Джонсонға АҚШ Сенатында орын берді. 2018 жылғы Солтүстік Каролина штатының 9-шы сайлау округіндегі сайлауда куәгерлердің куәлігі бойынша бюллетеньдерді бұрмалау фактісі анықталды, оның ішінде республикалық кандидаттардың пайдасына бос дауыстарды толтыру да болды. 2023 жылдың сәуір айында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, американдық ересектердің әр бесінін бірі 2020 жылғы сайлаудың Трамптан ұрланғанына сендіреді, бұл көрсеткіш 2021 жылғы көрсеткіштен көп өзгерген жоқ. Санфорд Левинсонның пікірінше, сайлау қаржыландыруы мен сайлау округтерін қайта бөлу демократия үшін елеулі проблемалар саналса, американдық демократияның кемшіліктерінің тағы бір түбірлі себебі – АҚШ Конституциясының өзінде жатыр, мысалы, Калифорния сияқты халық саны көп штаттар үшін Сенатта пропорционалды өкілдіктің болмауы. «Бірінші келгенге жеңіс» жүйесі де нақты екі партиялық жүйе құруы мүмкін (Дювергер заңында айтылғандай), бұл белгілі бір партиядағы ең үлкен фракциямен келіспейтін пікірлерді жояды және сайлауларда сайлаушылардың таңдауын шектейді.