Кіріспе

Рим-партия соғыстарының бір бөлігі. Каррхей шайқасы б.з.д. 53 жылы Рим Республикасы мен Парф империясы арасында Каррхей (қазіргі Харран, Түркия) ежелгі қаласының жанында болды. Маркус Лициний Красс басқарған жеті римдік легиондық ауыр жаяу әскерін шөлге шақырып, парфян генералы Сурена басқарған ауыр катафракттар мен жеңіл атты жебешілердің аралас әскері шешулі түрде жеңді. Мұндай тегіс жерде легион парфян атты әскеріне қарсы тиімді тактика таба алмады, ал баяу және осал римдік құрылымдар қоршауға алынып, үнемі шабуылдардан шаршап, соңында талқандалды. Красс өзінің әскерінің көп бөлігімен бірге қаза болды. Бұл шайқас Рим мен Парф империясы арасындағы ең ерте және маңызды шайқастардың бірі және Рим тарихындағы ең ауыр жеңілістердің бірі саналады. Ақын Овидийдің "Fasti" поэмасының 6-шы кітабында айтылғандай, шайқас 9 маусымда болған. Бірінші триумвираттың мүшесі және Римдегі ең бай адам Красс әскери даңқ пен байлыққа ұмтылып, Сенаттың ресми рұқсатынсыз Парфияға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Армения патшасы Артавасдес II Парфияға Армения арқылы шабуыл жасауға рұқсат беру туралы ұсыныстан бас тартып, Красс әскерін Месопотамия шөлдері арқылы тікелей жүргізді. Оның әскері Каррхей маңында Сурена әскерімен шайқасты. Суренаның атты әскері көптеген римдік сарбаздарды өлтірді немесе тұтқынға алды. Красс өзі де бейбіт келісімдер барысында қаза тапты. Оның өлімі Бірінші триумвираттың аяқталуына әкелді. Триумвираттың қалған екі мүшесі – Юлий Цезарь мен Помпей арасындағы төрт жылдық бейбітшілік кезеңі, Красс топтың ішінде бейбітшілік сақтаушы болған деген пікірге қарсы тұрып, көптеген рим тарихшыларының пікірін қолдайды: Красс пен Помпей арасындағы шиеленіс Цезарь мен Помпей арасындағы шиеленістен гөрі үлкен себеп болған.

Тройумвират

Парфиядағы соғыс Марк Лициний Красс, Помпей Магнус және Юлий Цезарь үшін өзара пайдалы болуға бағытталған саяси келісімдердің нәтижесінде туындады. Б.з.д. 56 жылдың наурыз және сәуір айларында Цезарьдің Цизальпин Галлия провинциясындағы Равенна және Лука қалаларында төрт жыл бұрын құрылған, әлсіреп бара жатқан одақты қайта бекіту мақсатында кездесулер өтті. Келісім бойынша, Триумвират өзінің қолдаушыларын және ресурстарын біріктіріп, Цезарьдің Галлиядағы билігін ұзарту және б.з.д. 55 жылғы сайлауларға ықпал ету үшін жұмыс істеді, мақсаты Красс пен Помпей үшін екінші бірлескен консулдыққа қол жеткізу болатын. Триумвират өздерінің фракциясының билігін дәстүрлі жолдармен кеңейтуді көздеді: әскери басшылықтар, саяси одақтастарын лауазымдарға тағайындау және өздерінің мүдделерін ілгерілету үшін заңнама қабылдау. Сайлауға түрлі қысым көрсетілді: ақша, қамқорлық және достық байланыстар арқылы ықпал ету, сондай-ақ Красс ұлы Публий Галлиядан әкелген 1000 сарбаздың күші. Фракция консулдық лауазымына және іздеген басқа да көптеген лауазымдарға қол жеткізді. Трибун Требоний қабылдаған заң (Lex Trebonia) Цезарьдің Галлиядағы билігімен тең бес жылдық проконсулдық өкілеттікті екі келіп жатқан консулға берді. Испания провинциялары Помпейге бұйырды. Красс Парфиямен соғыс үшін Сирияны алуды жоспарлады.

Парфиядағы оқиғалар

Осы уақытта Парфияда б.з.д. 57 жылы патша Фраат III-ті ұлдары Ород II мен Митридат IV өлтіргеннен кейін, тақ үшін күрес басталды. Олар билік үшін бір-бірімен соғысты. Алғашқы кезеңде Ород жеңіске жетіп, ағасын Медия патшасы (де-факто үкімшісі) етіп тағайындады, бұл біршама келісімге келдіру шарасы болды. Габиний Митридаттың пайдасына мұрагерлік дауға араласуға тырысты, соның арқасында Рим оны марионетка патша етіп тағайындап, Парфияны бақылауға алуды көздеді. Бірақ Габиний жоспарынан бас тартып, Птолемей Египетінің ішкі мәселелеріне араласуды жөн көрді.

Красс дайындаған заттар

Айқын бай Маркус Красс парфяндықтарға шабуыл жасағанда шамамен 62 жаста болған. Көне деректерде, әсіресе оның өмірбаяуын жазған Плутархтың айтуынша, ашкөздік оның басты мінез кемшілігі және соғысқа бару себебі болып саналады. Тарихшы Эрих С. Грюен Красс мақсаты мемлекеттік қазынаны толықтыру еді деп есептеді, өйткені жеке байлық Красс үшін ең қажеттісі емес еді. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар Помпейдің әскери табыстарына қызғану, оның ұзақ уақыттан бері жоғалған әскери беделі Помпейден нашар болғандықтан және алты жыл Галлияда соғысқаннан кейін Цезарьден де нашар болғандықтан, оның мотивациясын осылай қарастырады. Оның маңызды әскери жетістіктері – б.з.д. 71 жылы Спартакқа жеңіліс және он жыл бұрын Сулла үшін Коллин қақпасы шайқасындағы жеңісі. Плутархтың сөзіне сүйенсек, Цезарь Галлиядан Крассқа хат жазып, Парфияға шабуыл жасау жоспарын мақұлдаған, бұл оның Красс әскери жорығын өзінікімен қатарластыратын, бәсекелес емес деп есептегенін көрсетеді. Красс Парфияға шабуыл жасауға шешім қабылдағандағы тағы бір фактор – жорықтың оңай болады деген үміт болды. Рим легиондары Понт және Армения сияқты шығыс державаларының сандық артық әскерлерін оңай жеңген, сондықтан Красс Парфияны жеңіл нысана деп санаған. Алайда, Цицерон Маркұстың талантты ұлы Публий Красс, Цезарь кезінде Галлияда сәтті жорықтар жүргізгенін қосымша фактор ретінде атап көрсетті. Римге жоғары наградалармен оралған Публий өзінің саяси мансабын құру үшін қадамдар жасады. Римдік дереккөздер Карр шайқасын Рим үшін апат, Марк Красс үшін ұят және Публий Красс үшін үміткер мансабын қиып тастаған трагедия ретінде қарастырады. Кейбір римдіктер Парфияға қарсы соғысқа қарсы болды. Цицерон Парфияның Риммен шарт жасасқандығына байланысты оны "себепсіз соғыс" (war nulla causa) деп атады. Трибун Атей Капито қарсылық көрсетіп, Красс кетер алдында жұрт алдында оны қарғыс ету рәсімін өткізді. Қарсылықтар мен жаман белгілерге қарамастан, Марк Красс 55 жылдың 14 қарашасында Римді тастап кетті. Публий Красс 54-53 жылдардың қысында Сирияда оған қосылып, Галлиядан әкелген мың кельт атты әскерін әкелді, олар өз жас көшбасшысына өліміне дейін адал болды.

Парфияға шабуыл

55 жылы Сирияға келген Красс өзінің мол байлығын пайдаланып, әскер жинауға кірісті. Плутархтың айтуынша, ол 28 000 – 35 000 ауыр жаяу әскерден тұратын жеті легионнан әскер жинады. Одан бөлек, оның 4 мыңға жуық жеңіл жаяу әскері мен 4 мың атты әскері болды, соның ішінде Публиймен бірге келген 1000 саяқшыдан тұратын галлдық атты әскері де бар еді. Сириядағы грек елді мекендерінің көмегімен және Армения патшасы Артавасденің 6 000-ға жуық атты әскерінің қолдауымен Красс Парфияға жорық жасады. Артавасдис оған шөлді айналып өту үшін Армения арқылы баруға кеңес берді және тағы 10 000 атты және 30 000 жаяу әскер ұсынды. Красс бұл ұсыныстан бас тартып, Месопотамия арқылы тікелей жолмен өтіп, аймақтағы ірі қалаларды басып алуға шешім қабылдады. Парфян патшасы Ород II әскерін екіге бөліп, басым бөлігін – жаяу садақшыларды және аздаған атты әскерді армяндарды жазалауға жіберді. Ал қалған күштерін, Спарбод Сурена басқаратын толық атты әскерін, Красс әскерін барлауға және оны тозуға жіберді. Ород Суренаның аз санды әскері Крассқа жеңіліп қалуы мүмкін емес деп ойлады, мақсаты оны ғана кешіктіру еді. Плутарх Сурена әскерін «мың зәрлі атты жауынгер және одан да көп жеңіл қаруланған атты әскер» деп сипаттады. Суренаның жорығына құлдар мен қарауылдарын қоса есептегенде, барлығы он мың адам кірді, оларды мың түйеден тұратын керуен сүйемелдеді. Плутарх, Красс өмірі, 21: «Сурена да ешқандай қарапайым адам емес еді, ол байлық, тегі және құрмет тұрғысынан патшаға жақын тұрды, ал батылдығы мен қабілеті бойынша ол өз заманының ең бірінші парфяны болды, сонымен қатар бойы мен сұлулығымен теңдесі жоқ еді. Ол жеке істерімен мың түйеден тұратын керуенмен саяхаттайтын, оның артынан екі жүз арбамен күйеулері ілесіп, мың зәрлі атты жауынгер және одан да көп жеңіл қаруланған атты әскері күзетшілік қызметін атқаратын. Оның атты әскері, қарауылдары мен құлдарының саны он мыңнан аспады». Красс Осроен басшысы Ариамннан нұсқау алды, ол Помпейдің шығыс жорықтарында көмектескен еді. Красс Ариамнга сенді, бірақ ол парфтардың жалдамалы адамы екенін білмеді. Ариамн Крассқа дереу шабуыл жасауға көндіріп, парфтардың әлсіз және ұйымсыз екенін жалған айтты. Содан кейін ол Красс әскерін судың жоқ, шөлдің ең шөлді бөлігіне бастап кетті. Крассқа Артавасден хат келді, онда парфтардың басты әскері Арменияда екені жазылған және көмек сұрады. Красс хатқа мән бермей, Месопотамияға қарай жолын жалғастырды. Ол Каррха қаласының жанында Сурена әскерімен кездесті.

Шайқас

Парфян әскерінің (шамамен 10 000 сарбаз) жақын жерде екенін естіген соң, Красс әскері қорқып үрейленді. Красс әскербасшысы Кассий әскерді римдік дәстүр бойынша орналастыруды ұсынды: ортада жаяу әскер, ал қанаттарда атты әскер. Красс бастапқыда келісті, бірақ кейін ойын өзгертті және әскерін шаршы құрастырып, әр қатарында он екі когортадан орналастырды. Мұндай құрылым оларды қоршаудан сақтар еді, бірақ жылдамдығын төмендетер еді. Рим әскері алға жылжып, бір өзенге жетті. Красс әскербасшылары оған түнеуге және таңертең шабуыл жасауға кеңес берді, сонда сарбаздар демалып, күш жинаған болар еді. Бірақ Публий шайқасуға асығыс болды және Крассты парфтармен бірден кездесуге көндірді. Парфтар римдіктерді қорқыту үшін бар күштерін жұмсады. Біріншіден, олар үлкен, қуыс дабылдарды соқты, бұл римдік сарбаздарды қатты және жағымсыз дыбыспен алаңдатты. Содан кейін Сурена өз катафрактілеріне қаруларын киіммен жауып, алға жылжуға бұйрық берді. Олар римдіктердің көрінесіне келгенде, бірден киімдерін түсіріп, жарқыраған қаруларын көрсетті. Бұл көрініс римдіктерді дүрліктіру үшін жасалған еді. Сурена бастапқыда катафрактілердің шабуылымен римдік қатарларын бұзуды жоспарлаған, бірақ олардың әлі де жеңілуіне жеткіліксіз екенін түсінді. Сондықтан ол атты садақшыларын римдік шаршыны қоршауға жіберді. Красс атты садақшыларды ығыстыру үшін жеңіл әскерін жіберді, бірақ олар садақшылардың жебелерімен кері қайтарылды. Содан кейін атты садақшылар легионерлерге шабуыл жасады. Легионерлер үлкен қалқандарымен (скута) және қару-жарақтарымен қорғалған, бірақ олар бүкіл денесін жаба алмады. Кейбір тарихшылар жебелердің римдік қалқандарды жартылай тесіп, қалқандарды римдік жаяу әскердің қол-аяқтарына қадап, аяқтарын жерге тіктеп қойғанын айтады. Бірақ Плутарх өз жазбаларында римдіктерге барлық түрлі қорғанысқа, қатты да, жұмсақ та, тиетін жебелердің нөсері шашылғанын жазды. Басқа тарихшылар көптеген жарақаттардың өлімге әкелмейтін, ашық қол-аяқтарға тигенін айтады. Римдіктер парфтармен жақын арада шайқасуға тырысты, бірақ атты садақшылар әрқашан қауіпсіз шегініп, кері қайтқанда парфяндық жебелерін атып жіберді. Содан кейін легионерлер қалқандарын біріктіріп, жебелерге қарсы өтпес қабырға жасау үшін "тестудо" құрылымын жасады. Бірақ бұл құрылым олардың жақын шайқастағы мүмкіндіктерін шектеді. Парфян катафрактілері осы әлсіздікті пайдаланып, римдік қатарларын бірнеше рет шауып, дүрбелең тудырып, ауыр шығын келтірді. Римдіктер катафрактілерді кері қайтару үшін құрылымын кеңейтуге тырысқанда, катафрактілер тез шегініп, атты садақшылар енді ашық қалған легионерлерге оқ атуды жалғастырды. Бірақ Сурена мыңдаған түйелерді атты садақшыларын қайта жарақтандыру үшін пайдаланды. Мұны түсінген Красс ұлы Публийді 1300 галл атты әскерімен, 500 садақшымен және 8 легионерлік когортамен атты садақшыларды ығыстыруға жіберді. Атты садақшылар кері шегінгендей болып, Публийдің әскерін алшақтатып, жебелермен ауыр шығын келтірді. Публий мен оның адамдары әскердің қалған бөлігінен жеткілікті алшақтағаннан кейін, парфян катафрактілері оларға қарсы шықты, ал атты садақшылар олардың шегінуін кесті. Ал содан кейін болған шайқаста галлдар батырлықпен шайқасты, бірақ олардың қару-жарағы мен қару-жарағы нашар екені анық болды. Олар бір төбеге қарай қашып, Публий өзін-өзі өлтірді, ал қалғандары қырғынға ұшырады, тек 500 адам тірі қалды. Баласының тағдырын білмей, бірақ Публийдің қауіпте екенін сезген Красс жалпы шабуылға бұйрық берді. Ол ұлының басын найзаға іліп қойған көрінеді. Парфян атты садақшылары римдік жаяу әскерді қоршап алып, оларға барлық жақтан оқ атып, шабуылдады. Осы уақытта катафрактар римдіктерді шатастыратын шабуылдар жасады. Парфяндықтардың шабуылдары түнгі уақытқа дейін тоқтаған жоқ. Ұлының өліміне қатты қайғырған Красс жақын маңдағы Карра қаласына кері шегінуге бұйрық берді және 4000 жарақат алған сарбаздарды қалдырды, оларды парфтар келесі күні таңертең өлтірді. Төрт римдік топ қараңғыда адасып, парфтардың қолына түсіп, дөңгелектің үстінде қоршалып қалды, тек 20 римдік сарбаз ғана тірі қалды. Келесі күні Сурена римдіктерге хабар жіберіп, Красспен келіссөздер жүргізуді ұсынды. Сурена Рим әскеріне Евфрат өзенінің шығысындағы барлық аумақтарды беру шартымен, Сирияға аман-есен қайтып оралуға мүмкіндік беруге келісім жасады. Сурена не римдіктерге елшілік жіберді, не өзі эвакуация туралы бейбіт келісімдер өткізуді қалайтынын мәлімдеді. Красс парфтармен кездесуге ықыласты болмады, бірақ оның әскерлері көтеріліс жасауы мүмкін екенін білді. Кездесуде парфтардың бірі Красс тізгінін тартып алып, зорлық-зомбылыққа себеп болды, нәтижесінде Красс және оның әскербасшылары қаза тапты. Оның өлімінен кейін парфтар оның тамағына балқытылған алтын құйып, Красс өте ашкөз екенін көрсету үшін осылай әрекет етті деген әңгіме тарады. Плутархтың мәліметінше, Красс тілінен айырылып, оның кесілген басы Эврипидтің "Вакханки" пьесасының бөлігі ретінде патша алдындағы тойда пайдаланылды. Каррада қалған римдіктер қашуға тырысты, бірақ көптегендері қолға түсірілді немесе өлтірілді. Ежелгі тарихшы Плутархтың мәліметінше, римдіктердің шығыны шамамен 20 000 қаза тапқан және 10 000 тұтқынға алған адамды құрады, бұл рим тарихындағы ең қымбат жеңілістердің біріне айналды. Парфтардың шығыны минималды болды.

Салдары

Рим осы жеңілістен ұятқа қалды, және парфтар бірнеше легионерлік арыстанды (бүркітшілерді) тұтқындағандықтан жағдай одан да нашарлады. Плутархтың айтуынша, парфтар Крассқа ең ұқсайтын римдік тұтқынды тауып, оны әйел киіміне кигізіп, парфтардың арасынан көрсетіп жүрді. Бұл римнің әскери мәдениетіне жасалған тікелей шабуыл болды, себебі парфтар басқа римдік тұтқындарға парад кезінде осы жалған Крассты император деп айғайлауға бұйрық берді, бұл римнің жеңісін тікелей мазақтап көрсету болды. Ород II парфтар армиясының қалған бөлігімен бірге армяндарды жеңіп, олардың елін басып алды. Дегенмен, Суреннаның жеңісі парфтар патшасының қызғанышын тудырды, және ол Суреннаны өлімге кесуге бұйрық берді. Суреннаның өлімінен кейін Ород II өзінің ұлы Пакорусты Римнің Сириясына сәттіліксіз әскери жорыққа жіберді. Каррх шайқасы – римдіктер мен парфтар арасындағы алғашқы маңызды шайқастардың бірі болды. Осы жеңіс парфтардың Сирия мен Арменияға бірнеше рет шабуыл жасауына себеп болды, бірақ олардың сәттіліктері әртүрлі болды. Рим де өз легионерлерінің ашық далада қолдаусыз қалған парфтардың атты әскеріне қарсы тиімді күресе алмайтынын түсінді. Крассқа қарасты квестор Гай Кассий Лонгин шайқас алаңынан аман қалған шамамен 10 000 сарбазды Сирияға қайтарды. Ол провинцияны тағы екі жыл прокваэстор ретінде басқарды және Ородтың ұлы Пакорустың келесі шабуылдарынан сәтті қорғады. Кассий парфтардың өзінің астанасы Антиохияны қоршауына қарсы тұра алды, ал Пакордың әскері кері қайтқанда, ол Антигонияда оларға шабуыл жасап, парфтар армиясының екінші тұлғасы Осакестің өліміне себеп болды. Ол жеңісі үшін Цицероннан мақтау алды. Кейін Кассий б.з. 44 жылы Юлий Цезарьді өлтіруге жасалған қастандыққа белсенді қатысты.

Тұтқындар

Римдік 10 000 тұтқын б.з.д. 53 жылы Парф империясының солтүстік-шығыс шекарасына жақын Александрия Маргианаға (Мерв) жер аударылған сияқты, онда олар жергілікті халыққа үйленген. 1940 жылдары Оксфорд университетінің қытай тарихының американдық профессоры Гомер Х. Дабс Лицзянь халқының осы тұтқындардың ұрпағы болуы мүмкін деген болжам жасады. Дабс тұтқындардың Парфтар тарапынан шығыс шекараға қоныстандырылғанын және б.з.д. 36 жылы қытайлар мен Сяньбилер арасындағы Чжичжи шайқасында жалдамалы әскер ретінде күрескен болуы мүмкін деп ұсынды. Қытай жылнамаларында "балық қабығы формациясы" және қос ағаш қоршау құрылысы қолданылғаны туралы айтылады, Дабс мұны римдіктерге тән "тестудо" формациясы және қорғаныс тактикасы деп есептеді. Бүгінгі күнге дейін Желайыжайда римдіктердің болғанын растайтын монеталар немесе қару-жарақ сияқты ешқандай артефакт табылған жоқ, ал Дабстың теориялары тарихшылардың басым көпшілігі тарапынан қабылданбады. Роб Гиффорд бұл теорияны көптеген "ауылдық аңыздың" бірі деп сипаттады. Альфред Дуган Парф империясының шығыс шекарасындағы шекара күзетшілері ретінде жұмыс істегендерін болжай отырып, римдік тұтқындардың ықтимал тағдырын "Қысқы үйлер" романының негізгі сюжеті ретінде пайдаланды.

Мұра

Парфтардың алтын аквилаларын (легиондық жауынгерлік туларын) басып алуы римдіктер үшін ауыр моральдық жеңіліс және жаман ниетті белгі саналды. Ол өлтірілген кезде Цезарь қыздану соғысын жоспарлап отырды. Егер Цезарь жеңіске жеткен болса, жазасы қатаң болар еді, себебі Крассұң аман қалған ұлы рим әскерінің құрамында болар еді. Бірақ Рим Республикасының құлауы орын алып, Римде императорлық монархияның басталуына әкелді. Сулланың б.з.б. 88 жылы Римге жасаған алғашқы жорығы республикалық үкімет түрінің құлауының бастауы болды, бірақ Крассұң өлімі мен оның легиондарының жоғалуы Римдегі билік тепе-теңдігін түгелдей өзгертіп жіберді. Ескі теория бойынша, Крассұң 54 жылы қайтыс болуы, сондай-ақ Помпейдің әйелі және Цезардың қызы Юлияның өлімі Цезарь мен Помпей арасындағы байланысты үзіп, Бірінші Триумвираттың жойылуына себеп болуы мүмкін. Осының салдарынан азамат соғысы басталды. Цезарь жеңіске жетті, ал республика тез арада автократиялық диктатураға айналды. Көптеген тарихшылар Крассұң өлімі мен азамат соғысының басталуы арасындағы уақыт аралығын атап көрсетеді. Гай Стерннің сөзіне қарағанда, оның өлімі Бірінші Триумвираттың аристократиямен болған байланысын қиып, бүкіл мемлекетті шиеленіске ұшыратып, соңынан азамат соғысына дейін жеткізді. Осылайша, шайқастың тікелей салдары саяси шиеленісті бақылап тұрған жеке тепе-теңдіктерді (мысалы, Красс пен Метелл Пий Сципион арасындағы қарым-қатынас) жою болуы мүмкін. Алайда, аймақтық тұрғыдан алғанда, бұл шайқас Римге ұзақ мерзімді перспективада көп зиян келтірмеді, өйткені 40 жылы Парфияның Римге жасаған шабуылын Публий Вентидий Басс тоқтатты және кері қайтарды, ал бұл 36 жылы Марк Антонийдің Парфияға шабуыл жасауына кедеріс болмады (бірақ бұл жорыс та сәтсіз аяқталды).