Скандинавия мифологиясындағы Эйр қасіреті

Кіріспе

Солтүстік мифологиялық құдай

Солтүстік мифологиясында Эйр (Ескі скандинав: Eir, "қорғау, көмек, инабат") – медициналық шеберлікпен байланысты қадірлі құдай немесе валькирия. Эйр туралы мәліметтер 13 ғасырдағы ежелгі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэзиялық Эддада», 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эддада» және 1300 жылға жуық Норвегияның Берген қаласынан табылған рун жазуларында, сондай-ақ скальдикалық поэзияда кездеседі. Ғалымдар осы үш дереккөздің бір тұлғаны меңзеп тұр ма деген теориялар айтып, Эйр бастапқыда емші құдай немесе валькирия болған болуы мүмкін деген пікірде. Бұған қоса, Эйр грек құдайы Гигиеямен салыстырылған.

Скалдикалық поэзия және рун жазуы

Скалдикалық поэзияда Eir есімі әйелдерге арналған кенингтерде жиі кездеседі. Мысал ретінде "Eir аура" ("байлықтың Eir-і") құрылысын келтіруге болады, ол "Gísla saga" да кездеседі. Бұл есімді 10-ғасыр ақындары Кормакр Огмундарсон мен Халлфредр вандрадскальд осылай қолданған. Сонымен қатар, Eir есімі шамамен 1300 жылы Норвегияның Берген қаласынан табылған таяққа жазылған рун жазуында әйел кенингі ретінде қолданылады. Таяқта әдеттегі сауда-саттық жайлы мәліметтер келтірілген, содан кейін наразы жазушының өлеңі (аудармашының түсініктемелеріне сәйкес түзетулер енгізілген): 'Дана сымның Вары ["филигрань әйел", яғни "әсем әшекейленген әйел"] (мені) бақытсыз етеді. Макарельдің жерінен (көбінесе алтыннан) шыққан Eir маған жиі және көп ұйқыдан айырады'. Минди Маклиод пен Бернард Миз бұл жазудың бірінші жолының мағынасы негізінен "әйелдер мені бақытсыз етеді" немесе мүмкін "неке мені бақытсыз етеді" екенін, ал екінші жолы "әйелдер жиі менің ұйқымды көп алады" екенін айтады.

Теориялар

Эйр туралы үш түрлі, көріне берген қарама-қайшы айтылған мәліметтерге қатысты Энди Орчард Эйр есімінің этимологиясы Эйрдің құдай және Мэнглодтың қызметшісі рөліне сәйкес келуі мүмкін екенін, бірақ валькириялардың өлгендерді қайта тірілту қабілеті де бар екенін ескеру қажет дейді. Джон Линдоу Эйрге құдай ретінде сенуге күмәнмен қарайды, «Біз Снорриге сеніп, Эйр құдайының бар екенін көзге елестетуіміз қиын» дейді. Рудольф Симек Эйрдің құдай емес, қарапайым валькирия болғанын айтады және Мэнглодтың сол атпен аталатын қызметшісін жеке тұлға ретінде қарастырады. Хильда Эллис Дэвидсон Эйр туралы «ешқандай нақты мәлімет жоқ» екенін, оның емдеумен байланысынан басқа ештеңе белгілі емес екенін айтады және ол «балалардың тағдырын шешетін Норндардың бірі ретінде ерекше аталады» деп көрсетеді. Дэвидсон оның атынан ешқандай нақты қорытынды жасалмағанын, Эйр туралы барлық айтылғандарды бір тұлға деп санайды. Мэнглодтың қыздарының арасында Эйрдің болуына қатысты Дэвидсон, осы қыздардың аттары «олардың қорғаушы рухтар екенін көрсетеді және оларға құрбандық шалушыларды ‘қорғайды және құтқарады’ дейді. Олар үйді қорғайтын рухтарға ұқсайды, ер және әйел адамдарды қорғайды» дейді. Ол осы рухтар мен Лифьяберг арасындағы байланысты көрсетеді: Лифьяберг – құдайдың өзінің көмекші рухтарымен оралатын жері. Құдайдың немесе одан да артық, құдайының емдеуі скандинавиялық мифтерде бізге жеткендей аз із қалдырса да, христиандық кезеңге дейінгі өмірде құдайлардың емдеу күшінің маңызы зор болғаны сөзсіз, сондай-ақ христиандық дәуірде көптеген әйел қасиеттілердің де рөлі үлкен болды. Бала тудырумен айналысатын құдайдың өмір мен өлімге билік ету қабілеті болған, ол отбасылық ошақта да, патшалар сарайында да өмір сыйлаушы ретінде құрметтелген, бірақ оның өлім жазасын кесу құқығы да болған. Генри Адамс Беллоус Эйр мен Лифьяберг жерінің арасындағы байланысты ұсынады, оны ол «сауықтыру төбесі» деп аударады. Беллоус қолжазбалардағы жер атауының жазылуы әртүрлі екенін және ол басқалар сияқты 19 ғасырдың ғалымы Софус Бугге таңдаған нұсқаны қолдайды деп атап өтеді. Беллоус Лифьябергті атаған шумақтың «Мэнглот емші құдай екенін білдіреді, сондықтан, оның атымен айтылғандай, Фриггтің бір түрі болуы мүмкін [ ]. 54-ші шумақта Эйр Мэнглоттың қызметші қыздарының бірі ретінде көрінеді, ал Эйр, Снорридің (Гилфагиннинг, 35) айтуынша, өзі норвегиялық Гигея. Бұл шумақты 32-ші шумақпен салыстырып қараңыз».

Regarding the seemingly three different, seemingly conflicting, mentions of Eir, Andy Orchard says that the etymology of the name Eir may appear to fit the role of Eir as a goddess and servant of Menglöð best, but that one should consider that the valkyries also have the ability to waken the dead. John Lindow is skeptical of there having been a belief in Eir as a goddess, stating that "whether we should trust Snorri and imagine the existence of a goddess Eir is problematic". Rudolf Simek says that Eir may originally have been simply a valkyrie rather than a goddess, and lists the servant of Menglöð by the same name as a separate figure. Hilda Ellis Davidson comments that "virtually nothing" is known about Eir outside of her association with healing, and points out that she is "singled out as one of the Norns who shape the lives of children". Davidson adds that "no satisfactory conclusions" have been drawn from her name, and considers all mentions of Eir as of the same figure. Davidson says that, in reference to Eir's appearance among Menglöð's maidens, that the names of these maidens "suggest that they are guardian spirits, and [they are] said to 'shelter and save' those who make offerings of them. They could be akin to protective spirits of the house, guarding both men and women." She additionally draws a link between these spirits and Lyfjaberg:

Lyfjaberg is where the goddess sits surrounded by her helpful spirits. Although healing by a goddess—or indeed by a god either—has left little mark on Norse myths as they have come down to us, there is no doubt that the healing power of goddesses was of enormous importance in daily life in the pre Christian period, as was that of many women saints in Christian times. The goddess who presided over childbirth was held to possess power over life and death, and was revered as a lifegiver, both in the family home and in the courts of kings, though she might also pass sentence of death. Henry Adams Bellows proposes a relationship between Eir and the place name Lyfjaberg, which he translates as "hill of healing". Bellows notes that manuscripts vary about the spelling of the place name, and that he, like others, has followed 19th century scholar Sophus Bugge's choice. Bellows states that the stanza mentioning Lyfjaberg "implies that Mengloth is a goddess of healing, and hence, perhaps an hypostasis of Frigg, as already intimated by her name [ ]. In stanza 54, Eir appears as one of Mengloth's handmaidens, and Eir, according to Snorri (Gylfaginning, 35) is herself the Norse Hygeia. Compare this stanza to stanza 32."