Кіріспе

Томас Франциск Савойский, 1-ші Кариньяно князі (; ; 21 желтоқсан 1596 – 22 қаңтар 1656) – итальяндық әскери қолбасшы және Савойя әулетінің Кариньяно тармағының негізін қалаушы. Оның тармағы 1831 жылдан 1861 жылға дейін Пьемонт-Сардиния патшалары, ал 1861 жылдан 1946 жылғы әулет құлағанға дейін Италия патшалары болып биледі.

Өмірбаян

Туринде дүниеге келген Томас – король Карл Эммануэль I, Савой герцогының бес заңды ұлының ең кішісі еді. Анасы бір жылдан кейін қайтыс болды. Томас жас кезінде Испания патшасының Италиядағы қызметінде әскер қаруымен көзге түсті. Бұрынғы билік кезеңдерінде кіші ұлдарға Швейцарияда (Женева, Во), Италияда (Аоста) немесе Францияда (Немур, Бресс) бай иеліктер берілгенімен, Савой герцогтары мұның өзінің өркендеуіне бөгет жасайтынын және династиялық талас-тартыстар мен аймақтық бөліністерді тудыратынын анықтады. Томас ағалары ғана емес, Карл Эммануэльдің жиырма бір мойындалған баласының бірі болды. Олардың тек тоғызы заңды балалар еді, ал қалғандары, жесір герцогтің асыл әйелдерінен туған ұлдары, әкесінің тірілігінде кеңнен қамтамасыз етілген немесе қорландырылған сияқты. Кариньяно феодалы 1418 жылдан бері Савойяға тиесілі болды, және Пьемонттың бір бөлігі болғандықтан, Туриннен оңтүстікке қарай жиырма шақырым жерде орналасқандықтан, ол Томас үшін тек атағымен ғана «князьдық» бола алады, тәуелсіздігі де, айтарлықтай кірісі де болмады. Маңызды мұра алудың орнына, Томас 1625 жылы Мари де Бурбонға үйленді; ол 1641 жылы кардинал Ришельеге қарсы бүлік көтерген кезде қаза тапқан Сойсон графы Людовиктің қарындасы және серігі еді.

Франция

Осы мұраны күтіп, Томас пен Мари ағасының астанасы Туринде емес, Парижде тұрып қалды, мұнда Мари король Людовик XIII-нің екінші туысы болғандықтан, принцесса ду санның жоғары дәрежесіне ие болды. Томас, биліктегі монархтың ұлы ретінде, француз сарайындағы шетелдік княздардың арасында бірінші орынға ие болып, бұрынғы күшті Гиз үйінен де жоғары тұрды, оның Лоррейн герцогымен туыстығы одан әлдеқайда алыс еді. Испания 1634 жылы Нордлингендегі күтпеген үлкен жеңісінен кейін сенімділікке толы күйде Германиядағы протестанттарға қарсы соғысты аяқтау мақсатымен ірі әскери операцияларды жоспарлады. Бұл жоспарларға Томас Вестфалиядағы армияға басшылық етуі және Филип IV-нің інісі, кардинал-инфант Фердинандтың басқаруы астында болуы кірді. Алайда, бұл жоспар іске аспады. Бірақ 1635 жылы Франция Испанияға соғыс жариялағанда (1635-1659 жылдардағы франко-испан соғысы), Томас Фердинандтың басшылығымен испандық Нидерландыда қызмет етті. Оған Люксембургке қарай жылжыған француз әскерлерін бақылауға немесе голланд әскерімен қосылуына жол бермеу үшін 8500 немесе 13000 сарбаздан тұратын шағын армия берілді. 1635 жылдың 22 мамырында Лиеж епископтығындағы Лес-Авинс шайқасында ол Бризе мен Шатильон басқарған француз әскерінен жеңілді. Томас Намюрде қалған күштерін жинап, сан жағынан басым француз және голланд әскерлерінің алдынан шегінді, және ол науқанның қалған бөлігін Фердинандпен бірге өткізген болуы мүмкін. Жыл соңында босқын Карл IV, Лоррейн герцогы Брюссельге келіп, Томаспен кездесті. Олар бірлескен сарай құрған болуы мүмкін, ал Томас герцог ұйымдастырған жарыстарға қатысты. (Осы франко-испан соғысында Пьемонт француздармен бірге соғысқа тартылды, бірақ бастапқыда толыққанды соғыс жариялаудан аулақ болды. Сәйкесінше, Томас техникалық тұрғыдан өз отанына қарсы соғысқан еді.) 1636 жылы кардинал-инфант Фердинанд испандық Нидерландыдан Францияға ірі шабуыл жасау үшін бірлескен испан-империалистік армияны ұйымдастырды, ал Томас бастапқыда Соммеде Сойсонс басқарған француз армиясын жеңіп, оған басшылық етті. Бірақ Фердинанд көп ұзамай жоғары басқаруды өз қолына алды. Шабуыл бастапқыда өте сәтті болды және Парижге жетуге қабілетті болып көрінді, бұл қалада үлкен үрей тудырды. Егер Фердинанд пен Томас алға жылжи берсе, олар соғысты осы сәтте аяқтаған болар еді, бірақ екеуі де Парижге жалғастыру тым қауіпті деп санады, сондықтан олар шабуылды тоқтатты. Науқанның кейінірек кезеңінде Томас империалистік генерал Оттавио Пиколоминимен қиындыққа тап болды, ол испан командирі ретінде принстің бұйрықтарын қабылдаудан бас тартты, өйткені оның империалистік әскерлері тәуелсіз күш екенін мәлімдеді. 1637 жылы Томас үшін әскери іс-қимылдар тіркелмеген, бірақ осы жылы оның қайын інісі Сойсон, кардинал Ришельеге қарсы жасаған сәті жоқ қастандықтан кейін Франциядан қашып кеткен кезде, ол Сойсон мен испандықтар арасындағы келіссөздерде делдалдық рөл атқарды. Бұл келіссөздер граф пен Испанияның Филипп IV арасындағы ресми одаққа әкелді. 1638 жылы Томас испан Фландриясында қызмет етті, француз қоршауына қарсы Сент-Омер қаласын қорғауға көмектесті. Маусымның ортасында ол қалаға күш жіберді, содан кейін оның шағын армиясының қалған бөлігімен шамамен 15 км қашықтықтағы Румингемде, Зуафкедегі француз армиясына қарсы орналасты. Оттавио Пиколоминиден күшейткіштер келгеннен кейін, ол Ла Форсқа шабуыл жасады және 2000 сарбазын жоғалтып жеңілді (Зуафке шайқасы, нақты күні белгісіз, бірақ шамамен 21 маусым). Алайда, ол қалған әскерлерімен бірге Сент-Омердің француз қоршауына қайта оралды, онда ол қосымша күш жіберді және өзін жақын маңдайда осылай бекітті, француздар қоршауды жалғастыра алмады және одан бас тартты. Томас пен Пиколимини Ла Форсқа соншалықты жақын болды, француздар ешқандай маңызды операциялар жүргізе алмады.

Пьемонт азаматтық соғысы

1638 жылдың соңында Регент Кристина Мари, Мадам Рояльға қарсы әрекет ету үшін испандықтардың қолдауын іздегеннен кейін, Томас 1639 жылдың басында испандық Миланға сапар шекті және испандық әскермен бірге Пьемонтқа басып кірді, онда көптеген қалалар оны құшақ жайып қарсы алды. Ол алаялықпен Турин қаласын жаулап алды, бірақ француздар оның цитаделін бақылауда ұстады. 1640 жылы ол Турин қаласын көп деңгейлі қоршауға алып, ұстап тұрды. Регент және француздармен бірнеше рет келіссөздер жүргізгеннен кейін, Томас 1642 жылдың бірінші жартысында екеуімен де бейбітшілікке келді, ойланбастан жақын өтіп, испандарға қарсы француздармен күресін бастады.

Франциямен қызмет

1642 жылдың қалған бөлігінде және 1643 жылғы науқандардың бір бөлігінде Томас француз әскерімен бірге күрескен Пьемонт күштеріне қолбасшылық етті. Ол Генри д’Орлеан, Лонгвиль герцогымен бірге испандықтарға қарсы, көбінесе Пьемонт/Милан шекарасындағы шайқастарға қатысты. Лонгвиль үйге шақырылғаннан кейін Томас оның орнына одақтас әскерлердің бас қолбасшысы болды, ал Тюренн оның оң жақ қолы болды. (Томасқа жоғары қолбасшылық лауазымы тек тегінің арқасында берілді; бірнеше жылдан кейін француз генералы Дю Плессис Праслин француз маршалдары тек әлеуметтік жағдайы жағынан жоғары тұрған адамдардың басшылығында қызмет ететінін айтты, ал Томас француз және испан патшалық отбасыларымен туыс болғандықтан, осы лауазымға жалғыз үміткер болды.) Жаздың соңында Томас пен Тюренн ауыр сырқатқа шалдығып, Ду Плессис Праслин уақытша қолбасшылық міндетін атқарды. Томас 1644 жылы Сантия мен Астиді басып алып, бірлескен әскерлерді басқарды; ол сондай-ақ Финале Лигурды алуға тырысты, бірақ бұл әрекеттен бас тартты, себебі бұл құнды порттың Пьемонт емес, француз бақылауында қалуынан қаушады. 1645 жылы, енді Дю Плессис Праслинмен бірге қолбасшылық етіп, Вигеваноны жаулап алды және Мора өзенінде оның шегінуін тоқтатуға тырысқан испандықтарды жеңді, бұл оның майдандағы ең үлкен жетістігі болды. 1646 жылы Томас француз экспедициясының басшысы болып тағайындалды. Ол оңтүстікке қарай Тоскана бекіністерін алуға жіберілді, содан кейін Неапольге қарай жорықтап, испандықтарды қууға және патшалық тағына отыруға тиіс болды. Бірақ экспедиция кешіктірілді, ал ол Орбетеллоны қоршағанда, француз флоты испандықтардан жеңіліске ұшырады және ол қоршауды көтеруге және қиын шегінуге мәжбүр болды, ол нашар ұйымдастырылды, сондықтан кардинал Мазарин оның басшылық қабілетіне күмән келтіріп, оны құзырсыз деп санады және 1647 жылдың соңында Неаполь көтерілісін қолдау үшін Франция жіберген экспедицияға оны тағайындаудан бас тартты (бірақ бұл Мазаринді француз қолдауымен Неаполь патшасы болуға болатын үміткер ретінде қарастырудан тоқтатып қоймады, бірақ Париж бұл мәселеде өте баяу болды, сондықтан Генрих II, Гиз герцогы неаполитандықтар тарапынан қабылданды). 1647 жылғы науқанда Томас француз генералымен бірге Солтүстік Италияға Модена герцогы Франческо I д’Эстемен жұмыс істеуге жіберілген күштерге қолбасшылық еткені айтылады. Ол Франциямен одақтасып, Миланда испандықтарға қарсы «екінші майдан» ашты, бірақ Мазарин оны Пьемонтта қалдырса, ханшайымның шаршағыш мінезі көбірек проблема тудыратынынан қорқып, оны тағайындағанын мойындады. 1654 жылдың қаңтар айында, бұрынғы көтерілісші көшбасшы Людовик II де Бурбон, Конде принціне тиесілі болған салтанатты лауазымдардың соңғысы жойылған кезде, Томас ханзадасы Гранд-Майтр болып тағайындалды. Франко-испан соғысы Солтүстік Италияда жалғасып жатты, ал 1654 жылдың соңында Пьемонттың қазіргі француз командирі Грансиге деген наразылығы күшейіп, жаңа одақтас бас қолбасшыны іздеуге әкелді; француздар Йорк герцогін (кейін король Джеймс II) жіберуді қалаған, бірақ ол да Туринге қабылданбады, сондықтан Томас бірлескен қолбасшы болып тағайындалды, бірақ оның әйелі Францияда оның жақсы мінез-құлқы үшін кепіл ретінде ұсталып тұрды. 1654 жылдың 16 желтоқсанында ол Туринге келді, француз әскерлері оны салтанатты түрде қарсы алды және Шарль Эммануэль күтпеген жерден достықпен қарсы алды. 1655 жылдың 4 сәуірінде Томас Франциск вальденстерге мессаға қатысуға немесе жоғарғы аңғарларға көшуге бұйрық берді, оларға жерлерін сатуға жиырма күн берді. Савой герцогы әскер жіберді, ал 24 сәуірде таңғы сағат 4-те жалпы қырғынға сигнал берілді, ол бүкіл Еуропаны ашуға ұшыратты. Оливер Кромвель вальдестердің атынан өтініш жасады, ал Джон Милтон бұл оқиға туралы өзінің әйгілі «Пьемонттағы соңғы қырғын туралы» өлеңін жазды. 1655 жылғы науқанда ол, маляриямен ауырып қалған болса да, Милан герцогтігіне шабуыл жасады және Павияны қоршады, онда шабуыл нашар жүрді, сондықтан ол қоршауды тікелей бақылауға алу үшін ауру төсегінен тұруға мәжбүр болды, тіпті содан кейін екі айға жуық нәтижесіз күш-жігерден кейін оны көтеруге тура келді.

Өлім

1655 жылғы науқаннан кейін Томас Туринге оралды және келесі қаңтарда қайтыс болды; Спанхаймның оның Павия қамалында қайтыс болғаны туралы айтқаны расталмады. По өзенінің сазды жерлерінде кең таралған малярия оны құртады, сондай-ақ оның ізбасары, одақтас әскерлердің бас қолбасшысы Франческо I д’Эсте де осы аурудан қайтыс болды.