Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Матабелеланд патшасы (1868 жылы қайтыс болған)
Матебеле патшасы
King of Matabeleland (d. 1868)
the Matebele King
Мзиликази Мозелекатсе, Хумало (1790 – 9 қыркүйек 1868) – қазіргі Зимбабве құрамына кіретін Ндебеле патшалығын құрған Оңтүстік Африка патшасы. Оның есімі "қанның ұлы ағысы" немесе "қанның үлкен өзені" деген мағынаны білдіреді. Ол Зулулендтің Мкузе аймағында (қазір Оңтүстік Африкадағы Квазулу-Натал штаты) Машобане каМангетенің ұлы ретінде дүниеге келді және Матабелеландтағы Ингамада (Булавайо қаласының жанында, Зимбабве) қайтыс болды. Көптеген адамдар оны Зулу патшасы Шакадан кейінгі ең ұлы Оңтүстік Африка әскери қолбасшысы деп санайды. Дэвид Ливингстон өзінің өмірбаяндық еңбегінде Мзиликазиді Африка құрлығында кездескен ең әсерлі екінші басшы деп атады.
Mzilikazi Moselekatse, Khumalo ( 1790 – 9 September 1868) was a Southern African king who founded the Ndebele Kingdom now called Matebeleland which is now part of Zimbabwe. His name means "the great river of blood". He was born the son of Mashobane kaMangethe near Mkuze, Zululand (now known as KwaZulu Natal in South Africa), and died at Ingama, Matabeleland (near Bulawayo, Zimbabwe). Many consider him to be the greatest Southern African military leader after the Zulu king, Shaka. In his autobiography, David Livingstone referred to Mzilikazi as the second most impressive leader he encountered on the African continent.
Зулуланды тастап кетуге
Мзиликази бастапқыда Шаканың лейтенанты болған. Ол Зюлуландыны көбінесе мфекан деп аталатын кезеңде Шаканың ірі қара малын алып, үлкен краалмен бірге тастап кетті. Шака Мзиликазидің зулу халқына жақсы қызмет еткеніне риза болды және оны мал мен сарбаздармен марапаттады, бірақ кейіннен жағдай өзгерді. Мзиликази Шаканың малын ұрлаған ба, әлде көрші тайпалардан тонап алған ба, әлі белгісіз. Ол алғаш Мозамбикке сапар шекті, бірақ 1826 жылы жауларының үздіксіз шабуылдарынан қашып, Трансваалға батысқа қарай көшті. Трансваалды жаулап алғанда, ол көптеген басқа тайпа мүшелерін өзіне қосты. Ол Ндзундза тайпасының Есикхунджинидегі краалына шабуыл жасады, онда Ндзундза королі Магодонго және басқалары тұтқынға алынып, кейін Мкобола өзенінде өлтірілді. Келесі он жыл бойы Мзиликази Трансваалды биледі. Ол барлық қарсылықты жойып, жаңа матабеле тәртібіне сәйкес басып алынған аумақты қайта ұйымдастырды. 1831 жылы Гриква халқына қарсы жеңіске жеткеннен кейін, Мзиликази Гаапсе тауларына жақын Гриква жерлерін иеленді. Ол айналасындағы барлық патшалықтардан қашықтық сақтау үшін жерді өртеу тактикасын қолданды. Қаза болғандардың саны нақты анықталған жоқ, бірақ аймақ соншалықтай бос қалғандықтан, 1830 жылдары воотеркерлер қарсылықсыз Биік Жерді басып алып, иелігіне алды деп есептеледі.
Mzilikazi was originally a lieutenant of Shaka. He left Zululand during the period largely known as mfecane with a large kraal of Shaka's cattle. Shaka had originally been satisfied that Mzilikazi had served the Zulu nation well and he rewarded Mzilikazi with cattle and soldiers but after some time. It is unclear if Mzilikazi stole Shaka's cattle or if he raided them from neighbouring tribes. He first travelled to Mozambique but in 1826 he moved west into the Transvaal due to continued attacks by his enemies. He absorbed many members of other tribes as he conquered the Transvaal. He attacked the Ndzundza kraal at Esikhunjini, where the Ndzundza king Magodongo and others were kidnapped and subsequently killed at the Mkobola river. For the next ten years, Mzilikazi dominated the Transvaal. Mzilikazi eliminated all opposition and reorganised the captured territory to suit the new Matabele order. In 1831, after winning a battle against the Griqua people, Mzilikazi occupied the Griqua lands near the Ghaapse mountains. He used scorched earth methods to maintain a safe distance from all surrounding kingdoms. The death toll has never been satisfactorily determined, but it is believed that the region was so depopulated that the Voortrekkers were able to occupy and take ownership of the Highveld area without opposition in the 1830s.
Бурлармен күресу
Вуртректер Трансваалға, Мзиликази 10 жыл патшалық құрған жерге келе бастады. 1836 жылы воутреккерлер Йоханнесбург аймағында алтынның бар екенін анықтады. Бұл бірнеше қақтығысқа әкелді, олардың бірнешеуінде Мзиликази жеңіске жетті, бірақ ақырында Вуртректер Мзиликазиді жеңді. Бұл шайқас екі жылға созылды, нәтижесінде матабелелер ауыр шығынға ұшырады. 1838 жылдың басында Мзиликази және оның халықтары солтүстікке қарай, Трансваалдан Лимпопо өзенінен арғы жаққа қоныс аударуға мәжбүр болды. Ол өзінің тобын екіге бөлуді шешті. Бұл топтардың бірін әскери жетекші Нкулуман, Мзиликазидің аға ұлы, және Гундуване Ндивени басқарды, олар Мзиликазисіз-ақ Nдебелелердің бір бөлігін Лимпопо арқылы алып өтті. Келесі шабуылдар Мзиликазиді батысқа қарай, қазіргі Ботсванаға, содан кейін солтүстікке қарай, қазіргі Замбияға жылжуға мәжбүр етті. Ол жерде цеце-муханың көптігіне байланысты қоныстандыра алмады, себебі бұл мухалар сиырлар үшін қатты ауру тарататын. Сондықтан Мзиликази тағы да сапарға шықты, бұл жолы оңтүстік-шығысқа қарай, Матабелелендке (қазіргі Зимбабведің оңтүстік-батысында орналасқан) және 1840 жылы онда қоныстанды, онда ол Ндивени және Нкулуман Мзиликази басқарған топпен қайта қосылды. Ол келгеннен кейін өзінің ізбасарларын Шакаға ұқсас полктерге бөлінген әскери жүйеге ұйымдастырды. Оның басшылығымен Матабеле 1847-1851 жылдардағы буерлердің шабуылдарын тойтаруға және Оңтүстік Африка Республикасы үкіметін 1852 жылы Мзиликазимен бейбітшілік шартына қол қоюға көндіруге жеткілікті күшті болды.
Voortrekkers began to arrive in the Transvaal where Mzilikazi was king for 10 years. Voortrekkers discover that there was gold in Johannesburg area in 1836. This resulted in several confrontations of which Mzilikazi won several, until at length the Voortrekkers over powered Mzilikazi. The battle took two years during which the Matabele suffered heavy losses. By early 1838, Mzilikazi and his people were forced northwards and out of Transvaal altogether, across the Limpopo River. He decided to split his group in two. One of these groups moved north under military leader by Nkulumane, Mzilikazi’s first born son, and Gundwane Ndiweni, who conducted a section of the Ndebele across the Limpopo without Mzilikazi. Further attacks caused Mzilikazi to move again, at first westwards into present day Botswana and then later northwards towards what is now Zambia. He was unable to settle the land there because of the prevalence of tsetse fly which carried diseases fatal to oxen. Mzilikazi therefore travelled again, this time southeastwards into what became known as Matabeleland (situated in the southwest of present day Zimbabwe) and settled there in 1840 where he reunited with the splinter group led by Ndiweni and Nkulumane Mzilikazi. After his arrival, he organised his followers into a militaristic system with regimental kraals, similar to those of Shaka; under his leadership, the Matabele became strong enough to repel the Boer attacks of 1847–1851 and persuade the government of the South African Republic to sign a peace treaty with Mzilikazi in 1852.
Матабеле патшалығы
Мзиликази әдетте еуропалық саяхатшыларға мейірімді болғанымен, олардың оның патшалығына төндіретін қауіп-қатерлерін ескерді. Кейінгі жылдары ол кейбір келушілердің патшалығына кіруіне рұқсат бермеді. Мзиликазимен кездескен еуропалықтардың арасында аңшы және зерттеуші Генри Хартли, миссионер Роберт Моффат, миссионер Джон Маккензи, зерттеуші және саудагер Дэвид Хьюм, дәрігер, этнолог және зоолог Эндрю Смит, аңшы Уильям Корнуоллис Харрис және миссионер-зерттеуші Дэвид Ливингстон болды. Мзиликази, Лимпопоның солтүстігіндегі тайпаның саяхаты кезінде Трансваальдегі Вуртреккер бурияларынан жеңілгеннен кейін, тайпаның көп бөлігінен айырылды. Олар оны өлген деп есептеп, жас мұрагері Нкулуманды оның орнына тағайындады. Бірақ Мзиликази Замбези өзенінің аңғары арқылы қиын саяхаттан кейін қайта пайда болып, билікті қайтадан қолға алды. Бір дерек бойынша, оның ұлы және оны таңдаған басшылардың барлығы оның бұйрығымен жазаланды. Көптеген адамдар олардың қазір Нтабазидуна (басшылар төбесі) деп аталатын биік тіктеуден құлатылып өлтірілгенін айтады. Тағы бір мәліметте Нкулуман басшылармен бірге өлтірілмеген, керісінше, соғыскерлерді қамтитын үлкен делегациямен Зулу патшалығына жіберілген. Оңтүстікке қарай сапар шегіп бара жатып, ол Трансваальдің солтүстік-батысындағы Бакуэна аумағынан, Рустенбургке жақын жерден өтті. Сол кезде Бакуэналар көршілес патшаның қайталап шабуылдауына тойтарыс беруге күш жіберді, ол олардың қоныстанған жеріне құқық таластады. Нкулуман Бакуэнаға өз отрядымен соғысқа көмектесті, онда ол өзі көршілес басшыны өлтірді. Осы жеңістен кейін Бакуэна Нкулуманды өз аумағына қоныстануға көндірді, оның әкесінің жаулары оны өлтіретін болғандықтан Зулу патшалығына оралудың қажеті жоқ екенін айтты. Нкулуман сол жерге қоныстанды және 1883 жылы қайтыс болғанға дейін отбасымен бірге өмір сүрді. Оның бетонда жабылған қабірі Фокенгтегі Рустенбургтің шетінде орналасқан. Нкулуманның қабірінің орны, оның ұлы сол жерде жерленгенімен, Мзиликазидің Қопы деп аталады. Патшалық билігін қайта иеленгеннен кейін Мзиликази өз мемлекетін Нтабазидуна тауында құрды, ал оның алғашқы астанасы Иньятиде болды, онда ол бұрынғы досы Роберт Моффатпен кездесті, ол Куруманнан келген кезде Трансвааль Республикасында кездескен еді, бұл оның ұлы (Нкулуман) дүниеге келген жыл еді. 1859 жылы оның қадірлі әйелі, патшайым Лозиба қайтыс болғаннан кейін Иньяти тасталды. Оның келесі астанасы Матопо ауданындағы Мхлаһландлела қаласында салынды, онда ол жерленген. Бұл оның екінші және соңғы астанасы болды, ол 5 қыркүйекте 1868 жылы Гванда маңындағы eNqameni-де қайтыс болғанға дейін. 1970 жылы Булавайо қаласы Мзиликази еске алу кітапханасын құрды, ол қалалық кітапханалардың орталық кітапханасы болды. Патшаның бюсті оның 100 жылдығын тойлау үшін кітапхананың кіреберісіне орнатылды.
While Mzilikazi was generally friendly to European travellers, he remained mindful of the danger that they posed to his kingdom. In later years he refused some visitors access to his realm. The Europeans who met Mzilikazi included Henry Hartley, hunter and explorer; Robert Moffat, missionary; John Mackenzie, missionary; David Hume, explorer and trader; Andrew Smith, medical doctor, ethnologist and zoologist; William Cornwallis Harris, hunter; and the missionary explorer David Livingstone. After he was defeated by the Voortrekker Boers in Transvaal during the tribe's wanderings north of the Limpopo, Mzilikazi became separated from the bulk of the tribe. They gave him up for dead and hailed his young heir Nkulumane as his successor. However, Mzilikazi reappeared after a traumatic journey through the Zambezi Valley and reasserted control. According to one account, his son and all the chiefs who had chosen him were put to death on his orders. A popular belief is that they were executed by being thrown down a steep cliff on the hill now called Ntabazinduna [hill of the chiefs]. Another account claims that Nkulumane was not killed with the chiefs, but was sent back to the Zulu Kingdom with a sizeable delegation which included warriors. During his journey south, he passed through the Bakwena territory in the northwestern Transvaal, near Rustenburg. At the time the Bakwena were struggling to repel repeated attacks from a neighbouring king, who laid claim to the territory that they occupied. Nkulumane assisted the Bakwena by leading his impi in a battle in which Nkulumane himself killed the neighbouring chief. Following this victory, the Bakwena convinced Nkulumane to settle in their territory, arguing that it would be futile to return to the Zulu Kingdom as his father's enemies would probably kill him. Nkulumane settled and lived with his family in that area until his death in 1883. His grave, covered in a concrete slab, is on the outskirts of Rustenburg in Phokeng. The site of Nkulumane's grave is incongruously referred to as Mzilikazi's Kop, even though it is his son who is buried there. After resuming his role as king, Mzilikazi founded his nation at Ntabazinduna mountain and his first capital was at Inyathi where he ended up meeting his old friend Robert Moffat whom he had met in the Transvaal Republic when he was coming from Kuruman which was the year when his son (Nkulumane) was born, Inyathi was abandoned in 1859 when one of his senior wives, Queen Loziba, died. His next capital was established at Mhlahlandlela in Matopo District where he is buried. This became his second and last capital until he died at eNqameni near Gwanda on September 5, 1868. In 1970, the City of Bulawayo established Mzilikazi Memorial Library which is the central library of all the city libraries. The King's bust was placed at the entrance of the library in celebration of his centenary.