Кіріспе

Бұл еврей тарихының дамуындағы маңызды оқиғалардың тізімі. Барлық даталар еврей күнтізбесі емес, біздің заманымыз бойынша берілген.

2 ғасыр

115–117 Китос соғысы (Траянға қарсы көтеріліс) – Кипр, Кирине (қазіргі Ливия), Египет (қазіргі Египет) және Месопотамия (қазіргі Сирия мен Ирак) үлкен еврей қауымдастықтарында басталған екінші еврей-рим соғысы. Ол жүздеген мың еврей, грек және римдіктердің өзара қырғынына әкелді, нәтижесінде еврей көтерілісшілері толық жеңіліске ұшырады және жаңадан тағайындалған император Адриан Кипр мен Киринедегі еврейлерді толықтай қырып салды. 131–136 Рим императоры Адриан, басқа да қастықтармен қатар, Иерусалимді "Aelia Capitolina" деп атады және сүндеттеуге тыйым салды. Симон бар Кохба (Бар Косиба) Адрианның әрекеттеріне жауап ретінде Римге қарсы ірі еврей көтерілісін бастады. Соңынан еврей халқының көп бөлігі қырылды (шамамен 580 000 адам қаза тапты) және Адриан Яһудея провинциясын Сирия Палестина деп қайта атады, сондай-ақ яһуди дінін жоюға тырысты. 136 Раввин Акива шейіт болды. 138 жылы император Адрианның қайтысымен Рим империясындағы еврейлерге жасалған қудалаулар жеңілдеді және еврейлерге Тиша Б'ав күні Иерусалимге баруға рұқсат берілді. Келесі ғасырларда еврейлердің орталығы Галилеяға көшті.

3 ғасыр

200 Мишна, яһудилердің ауызша заңын қазіргі күйінде стандарттаған, Исраил жерінде Яһуда ха-Наси тарапынан толықтырылды. 259 жылы Вавилониядағы Нехардея палмирендер тарапынан қиратылды, бұл оқиға аймақтағы яһудилердің кеңінен таралуына әкелді. 220–500 жылдар аралығы – Амораимдер, Талмуд раввиндерінің дәуірі.

VI ғасыр

500–523 Йүсіп Ду Нувас, Химияриттік патшалықтың (қазіргі Йемен) патшасы, иудаизм дініне өтіп, Йемендегі еврей орталығын жақсартты. Оның патшалығы Аксум мен христиандарға қарсы соғыста жеңіліске ұшырады. 550 жылы Рабби Равина мен Аши басшылығымен Вавилон Талмудының негізгі редакциясы аяқталды. Келесі 200 жыл бойы мәтінге шағын түзетулер енгізілді. 550–700 жылдар аралығында Савораим дәуірі – Талмудты түпкілікті нысанына келтірген парсы ғалымдары. 555–572 жылдары Византияға қарсы төртінші самариялық көтеріліс самариялық қауымның қырылуына әкелді, олардың израильдік діні тыйым салынды. Көбінесе Галилеяда тұратын көршілес яһудилер де Византияның қатыгез үкімшілігінен зардап шекті.

VII ғасыр

610–628 Тибериялық Бенжамин бастаған Ғалилея еврейлері Хосрой II және Парсы еврей жасақтарымен одақтас Сасанид империясымен бірлескен әскери науқан ретінде Гераклийге қарсы көтеріліс жасағаннан кейін Иерусалимде автономияға ие болады, бірақ кейіннен қырғынға ұшырайды. 612 жылы вестготтар патшасы Сисебут яһудилерді христиан дініне өтуге мәжбүрлейді. 7 ғасыр Арабия түбегіндегі көптеген бұтқа табынушы арабтар арасында исламның күшеуі және үстемдік орнатуы, ондағы ежелгі еврей қауымдастықтарының дерлік толығымен жойылуына және дін ауыстыруына, сондай-ақ Византиядан Левантты басып алуға әкеледі.

VIII ғасыр

700–1250 Гаоним (Гаон дәуірі) кезеңі. Еуропаның оңтүстігінде және Кіші Азияда яһудилер христиан патшалары мен дін қызметкерлерінің көбінесе төзімсіз билігінде өмір сүрді. Яһудилердің көпшілігі мұсылман араб аймағында (Андалусия, Солтүстік Африка, Палестина, Ирак және Йемен) қоныстанды. Кездейсоқ қуғын-сүргін кезеңдеріне қарамастан, осы кезеңде яһудилердің қоғамдық және мәдени өмірі гүлденді. Яһуди өмірінің әлемдік деңгейде танылған орталықтары Иерусалим мен Тиберия (Сирия), Сура мен Пумбедита (Ирак) қалалары болды. Бұл заң мектептерінің басшылары – Гаонимдер, олар заң мәселелері бойынша бүкіл әлемдегі яһудилерге кеңес берді. Осы кезеңде Тиберияда Ниқуд ойлап табылды. 711 жылы мұсылман әскерлері Испанияның көп бөлігін басып алып, жаулап алды (осы кезде еврейлер Испания халқының шамамен 8% құрады). Христиандық билік кезінде яһудилер жиі және қатал қуғын-сүргінге ұшырады, ал мұсылмандық билік кезінде исламдағы димми ережелеріне сәйкес бұл қуғын-сүргін ресми түрде бекітілді. Яһудилер мен христиандар джизья салық төлеуге міндетті болды. Кейбір дереккөздер бұл кезеңді Испаниядағы яһуди мәдениетінің алтын ғасырының бастауы деп санайды, бірақ көпшілігі 912 жылды айтады. 740 жылы хазарлар (Орта Азиядан шыққан жартылай көшпелі түркі халықтары) патшасы мен жоғарғы таптың өкілдері иудаизмді қабылдады. Хазар мемлекеті 10 ғасырға дейін сақталды, содан кейін рустармен басылып алынып, 1016 жылы рустар мен Византия күштерімен толығымен жеңіліске ұшырады. 760 жылы қараиттер ауызша заңның билігін мойындамай, раввиндік иудаизмнен бөлініп шықты.

9 ғасыр

807 жылы Аббасид халифасы Харун әл Рашид халифалықтағы барлық яһудилерге сары белбеу, ал христиандарға көк белбеу тағуды бұйырды. 846 жылы Ирактың Сура қаласында Рав Амрам Гаон өзінің сидурын (яһудилердің дұға кітабын) жинақтады. 850 жылы әл Мутаваккил дхимми яһудилер мен христиандарға мұсылмандардан ажыратылатын киім киюді, олардың құдай орындарын қиратуды және үкіметтік істерге немесе ресми мәселелерге қатысуларын шектеу туралы жарлық шығарды. 871 жылы Қайырымдылық Генизасының құжаттарынан табылған ең ерте дараланған құжат – 6 қазан күні жасалған толық емес неке шарты.

10 ғасыр

912–1013 Испаниядағы еврей мәдениетінің алтын ғасыры. 912 жылы Абд ар-Рахман III Испанияның халифасы болып, төзімділіктің ең жоғары деңгейін бастады. Мұсылмандар яһудилер мен христиандарды әскери қызметтен босатып, өздерінің соттарына жүгіну құқығын берді және мүліктерінің қауіпсіздігіне кепілдік берді. Яһуди ақындары, ғалымдары, ғалымдары, мемлекет қайраткерлері және философтары кең ауқымды араб өркениетінің бір бөлігі болды. Бұл кезең 1013 жылы Кордовадағы қырғынмен аяқталды. 940 жылы Иракта Саадия Гаон сидур (яһудилердің дұға кітабы) жинағын жасады. 945 жылы Венеция Республикасындағы Сенат теңіз саяхатшыларына яһуди жолаушыларын қабылдауға тыйым салды.

ХІ ғасыр

1008–1013 Халифа Әл-Хаким би Амр Алла («Жыртқыш») Фатимид халифалығында яһудилерге қарсы қатаң шектеулер енгізді. Барлық яһудилер мойындарына ауыр ағаштан жасалған «алтын бұзау» ілгішін тағып жүруге мәжбүр болды. Христиандар үлкен ағаштан жасалған крест тағып, екі топтың да мүшелері қара бас киім киюге тиіс болды. 1013 жылы қала құлағанда Сүлейменнің әскерлері Кордобаны тонап, қала тұрғындарын, оның ішінде көптеген яһудилерді өлтірді. Кордовадағы Самуил ибн Нагрела сияқты көрнекті яһудилер 1013 жылы қаладан қашуға мәжбүр болды. 1013–1073 Рабби Ицхаки Альфасси (Мароккодан, кейін Испаниядан) яһуди заңнамасының маңызды еңбегі – «Рифті» жазды. 1016 Тунис қаласы Кайруандағы яһуди қауымы дін аудару мен қуғын арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. 1033 Маграва тайпасынан қаланы басып алғаннан кейін, Зената Бербер Бану Ифран тайпасының басшысы Тамимнің әскерлері Фезде яһудилерді қырғынға ұшыратты. 1040–1105 Рабби Шломо Ицхаки (Раши) Танах пен Талмудтың көбіне маңызды түсіндірмелер жазды. 1066 жылдың 30 желтоқсаны Гранада қырқыны: Мұсылман жұрты Гранададағы патша сарайына шабуыл жасап, яһуди визирі Жозеф ибн Нагреланы айқышқа қадап, қаланың көптеген яһуди халқын өлтірді. «Бір күнінде 1500-нен астам яһуди отбасы, яғни 4000 адам қаза тапты». 1090 жылы Гранаданы Альморавидтер патшасы Юсуф ибн Ташфин басып алды. Христиандардың жағында болды деп есептелетін яһуди қауымы жойылды. Көптегендері ақшасыз христиандық Толедоға қашып кетті. 1095–1291 жылдары христиан крест жорықтары басталды, бұл Палестинада исламмен соғысқа себеп болды. Крестшілер 1099 жылы Иерусалимді уақытша басып алды. Еуропа және Таяу Шығыста еуропалық крестшілердің қолынан ондаған мың яһуди қаза тапты.

12 ғасыр

1100–1275 Тосафоттар дәуірі, Рашидің еңбегін жалғастырған Талмуд түсіндірушілері. Олардың арасында оның ұрпақтары да бар. 1107 жылы Марокконың әлморавид билеушісі Юсуф ибн Ташфин ислам дініне өтпеген марокколық яһудилерді елден қуады. 1135–1204 жылдары Рабби Мұса бен Маймон, сондай-ақ Маймонид немесе Рамбам – сефард яһудилерінің бас раввині. Оның көптеген жетістіктерінің ішінде яһуди тарихындағы ең беделді заң кодексі – «Мишне Тора», сонымен қатар араб тілінде жазылған көптеген философиялық еңбектер, оның ішінде «Сансағандарға арналған нұсқаулық» бар. 1141 жылы Ехуда Халеви яһудилерді Палестинаға көшіп кетуге шақырады. Ол Иерусалимде жерленген. 1148 жылы Кордобада берберлер яһудилерді ислам дініне өтуге мәжбүрлейді. Маймонид Кордобаны тастап кетеді.

1176 жылы Маймонид «Мишне Тораға кіріспе» еңбегін аяқтады. 1187 жылы Иерусалимді басып алғаннан кейін Саладин яһудилерді шақырып, қалаға қоныстануға рұқсат береді. Әсіресе, үлкен яһуди орталығы болған Ашкелон тұрғындары оның шақыруына жауап береді. 1189 жылы Ричард I патшаның тәж кию рәсімі кезінде Лондонда болған антисемиттік көтерілісте Орлеандық Якоб қаза табады. Кейін патша осы қылмысқа қатысқандарды жазалайды. 1190 жылы Англияның Йорк қаласында 150 яһуди Йорк қырғыны деп танылған қастандық салдарынан қаза табады.

13 ғасыр

1240 жылы Англияда тұратын яһудилер, король Генрих III тұсында, ақша жасауда айыпталып, жергілікті тұрғындар олардан кек ала бастағанда, патша оларды зияннан сақтау үшін яһуди азаматтарын елден қуды. 1250–1300 жылдары Испаниялық Мозе де Леонның өмірі. Ол халыққа «Зохарды» жариялайды – бұл рабби Шимон бар Йохай және оның шәкірттерінің біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы Тораға жасаған эзотерикалық түсіндірмелері. Осылайша қазіргі заманғы Кабаланың (эзотерикалық яһуди мистикасы) дамуы басталады. 1250–1550 жылдары Ришоним дәуірі, ортағасырлық раввиндер. Бұл кезде көптеген яһудилер Жерорта теңізінің жағалауындағы жерлерде немесе Батыс Еуропаның феодалдық жүйелерінде өмір сүрді. Ирактағы мұсылмандық және яһуди билігінің әлсіреуіне байланысты, яһуди заңдары мен әдет-ғұрыптары бойынша шешім қабылдауға уәкілетті орталық болмады. Сондықтан раввиндер Тора мен Талмудқа түсіндірмелер жазудың және яһудилерге әлемнің кез келген жерінде яһуди дәстүрін сақтауға мүмкіндік беретін заң кодекстерін жазудың қажеттілігін түсінді. 1267 жылы Нахманид (Рамбан) Иерусалимге қоныстанып, Рамбан синагогын салады. 1270–1343 жылдары Испаниялық раввин Яков бен Ашер «Арбаа Турим» (Яһуди заңдарының төрт қатары) еңбегін жазады. 1276 жылы Фездегі барлық яһудилерді өлтіруге жасалған қырғын әмірдің араласуымен тоқтатылды. 1290 жылы Эдуард I 1275 жылғы «Яһудилер туралы заңда» пайдакөрушілікке тыйым салғаннан кейін яһудилерді Англиядан қуды.

XIV ғасыр

1300 ж. раввин Леви бен Гершом, сонымен қатар Герсонид. XIV ғасырдағы француз еврей философы, ең әйгілі еңбектері – «Sefer Milhamot Adonai» («Тәңірдің соғыстары кітабы») және философиялық түсіндірмелері. 1304–1394 жылдары еврейлер Франциядан бірнеше рет қуылды да, ақы төлеп қайта қабылдана берді. 1343 жылы Батыс Еуропада қудаланған еврейлерді Польшаға Ұлы Казимир шақырды. 1346–1353 жылдары Қара өлімнің таралуына еврейлер кінәлі деп айыпталды. Сондай-ақ қараңыз: Орта ғасырлардағы антисемитизм.

1348 жылы Папа Клемент VI екі папалық бұйрық шығарды (6 шілде және 26 қыркүйек), соңғысы «Quamvis Perfidiam» деп аталды. Бұл бұйрықта зорлық-зомбылық айыпталды және індетті еврейлерге таңғандар «жалғаншы, шайтанның алдауына іліккен» деп есептелді. Папа дін қызметкерлерін, өзі сияқты, еврейлерді қорғауға шақырды. 1349 жылы Страсбург қырғынында жүздеген еврейлер көпшілік алдында өртеліп өлтірілді. 1350 жылдары ашкенази еврейлерінің генетикалық тестілері нәтижесінде, ашкенази еврей халқының саны 1300 жылдары 250–420 адамға дейін азайған кезең анықталды. 1369–1370 жылдары Испанияда Петр Кастильский (Педро) мен Генрих II Кастильский (Энрико) арасындағы азамат соғысы 38 000 еврейдің қазасына әкелді, олар осы қақтығысқа тартылды.

15 ғасыр

1478 ж. Испания королі Фердинанд пен королева Изабелла испан инквизициясын құрды. 1486 ж. Италияда алғашқы еврей дұға кітабы жарық көрді. 1488–1575 жж. раввин Йосеф Каро 20 жыл бойы еврей заңнамасы бойынша «Бейт Йосеф» атты ауқымды нұсқаулықты дайындады. Одан кейін ол одан да қысқа нұсқаулық – «Шулхан Арух» жазды, ол келесі 400 жылға еврей заңнамасының стандартты нұсқаулығы болды. Испанияда туған Йосеф Каро Сафед қаласында өмір сүріп, қайтыс болды. 1488 ж. Мишнаға түсіндірме жазған Авдия бен Абрахам Иерусалимге келіп, еврей қауымы үшін жаңа дәуір ашты. 1492 ж. Альгамбра жарлығы: шамамен 200 000 еврей Испаниядан қуылды. Қуылған еврейлер Нидерландыға, Түркияға, араб елдеріне және Яһудеяға қоныс аударды, ал кейбіреулері Оңтүстік және Орталық Америкаға барды. Дегенмен, көпшілігі Польшаға көшті. Келесі ғасырларда әлемдегі еврей халқының 50% астамы Польшада өмір сүрді. Көптеген еврейлер христиан дініне ауысып, «Крипто-еврейлерге» айналып, Испанияда қалды. 1492 ж. Осман империясының сұлтаны Баязид II Испания мен Португалиядан қуылған еврейлерге ресми шақыру жолдады және оларды қауіпсіз түрде империясына жеткізу үшін кемелер жіберді. 1493 ж. Сицилиядан еврейлер қуылды. 137 000-ға жуық адам жер аударылды. 1496 ж. Еврейлер Португалиядан және көптеген неміс қалаларынан қуылды.