Кіріспе

Гамбия саясаты президенттік республика аясында жүзеге асырылады, онда Гамбия Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Гамбияның 1970 жылғы Конституциясы, үкіметті тәуелсіз атқарушы, заңнамалық және сот тармақтарына бөлген болатын, бірақ ол 1994 жылғы әскери төңкерістен кейін күштен шығарылды. Көшу процесінің бір бөлігі ретінде Қарулы Күштердің Уақытша Басқару Кеңесі (AFPRC) 1995 жылдың наурыз айында жарлық арқылы Конституцияны қайта қарау комиссиясын (CRC) құрды. Демократиялық сайланған үкіметке өту кестесіне сәйкес, комиссия Гамбия үшін жаңа Конституция жобасын жасады, ол 1996 жылдың тамызында өткен референдумда мақұлданды. Конституция президенттік жүйе, біржақты заң шығару органы, тәуелсіз сот жүйесі және адам құқықтарын қорғауды қарастырады.

Саяси жағдайлар

1994 жылғы шілдедегі төңкеріске дейін Гамбия Африкадағы ең көне көп партиялық демократиялардың бірі болды. Тәуелсіздік алғаннан бері әр 5 жыл сайын сайлаулар өткізіліп келді. Әскери төңкерістен кейін, биліктен тайдырылған президент Жавараның Халықтық прогрессивтік партиясының (ХПП) саясаткерлері мен басқа да жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерге 2001 жылдың шілдесіне дейін саясатқа қатысуға тыйым салынды. Бұрынғы президент Жавара басқарған Халықтық прогрессивтік партия (ХПП) шамамен 30 жыл бойы Гамбия саясатына басымдық танытты. ХПП үкіметі кезіндегі соңғы сайлау 1992 жылдың сәуір айында өтті. Төңкерістен кейін 1996 жылдың қыркүйегінде президенттік сайлау өтті, онда зейнеткер полковник Яхья А.Ж.Ж. Джамме жеңіске жетті. 1997 жылдың қаңтарында өткен парламенттік сайлауда 45 орынның 33-ін алған Патриоттық қайта бағдарлау және құрылыс альянсы (ПҚҚА, АФПРК-ның жаңа түрі) басымдық танытты. 2001 жылдың шілдесінде Жавара дәуіріндегі саяси партиялар мен саясаткерлерге қатысты тыйым алынды. 2001 жылдың 18 қазанында өткен президенттік сайлауға төрт тіркелген оппозициялық партия қатысты, онда үкіметтегі президент Яхья Джамме дауыстардың шамамен 53 пайызын жеңіп алды. 2002 жылдың қаңтарында өткен парламенттік сайлауда ПҚҚА Ұлттық Ассамблеядағы күшті көпшілігін сақтап қалды, әсіресе Біріккен демократиялық партия (БДП) парламенттік сайлауды бойкоттағаннан кейін. 2005 жылы саяси жағдай өзгерді, өйткені бес оппозициялық партия Демократия және даму үшін ұлттық альянс (ДҰҰА) құрамында бірікті. Осылайша, ДҰҰА елдегі барлық саяси оппозициялық күштерді білдірді. ДҰҰА тіркелгеннен кейін Жоғарғы сот екі партияға мүше болудың конституцияға қайшы екенін жариялады, және ДҰҰА саяси партия ретінде тіркелгендіктен, төрт оппозициялық депутаттың барлығы Ұлттық Ассамблеядан шығарылды. 29 қыркүйекте өткен қосымша сайлауда ДҰҰА төрт орынның үшеуін сақтап қалды. Сол жылдың 15 қарашасында ДҰҰА-ның үш жоғары лауазымды жетекшісі (Ұлттық Ассамблеядағы оппозиция жетекшісі Халифа Салла да бар) бүлікшілдік қылмысы бойынша тұтқындалды. 2006 жылғы 21 және 22 наурызда 2006 жылғы президенттік сайлауға дейін туған шиеленіс кезінде жоспарланған әскери төңкеріс әшкере болды. Президент Яхья Джамме Мавританияға жасаған сапарынан оралуға мәжбүр болды, күдікті әскери шенеуніктер қамауға алынды, ал армияның жоғары шенеуніктері, соның ішінде армия штабының бастығы елден қашып кетті. Осы оқиғаның президенттің өзінің жеке мақсаттары үшін жасалғаны туралы әңгімелер тарады, бірақ бұл әңгімелердің рас екені белгісіз, себебі оны растайтын ешқандай дәлел әлі ұсынылмады. Шындықтың толыққанды жария болуы күмәнді, өйткені кез келген дәлелге ие адам Ұлттық барлау агенттігінің нашар адам құқықтары көрсеткіштерін ескере отырып, және үкіметке қарсы сөйлейтін кез келген адамды азаптап, мерзімі шексіз ұстауға бейім екенін ескере отырып, оны жария етуге батыл болмас еді. Келесі президенттік сайлау 2006 жылдың 22 қыркүйегінде өтті. Партиялық президенттік кандидаттарды ұсыну 2006 жылдың 28 тамызында өтті, сол кезде үкімет оппозиция мүшелерін және оларға жақтастарды қорқытып, әділетсіз ұстап отырғаны және саяси науқандар кезінде әділетсіз артықшылық алу үшін мемлекеттік аппаратты (соның ішінде үкіметтің ұлттық БАҚ құралы, GRTS) пайдаланғаны туралы хабарлар тарады. Бұл хабарлар Нигерия президенті Олусегун Обасанжоның елге жасаған сапары кезінде бастама көтерген үкімет пен оппозициялық партиялар арасындағы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қою туралы кеңінен жарияланды. Қазіргі президент Яхья Джамме қайта сайланды. 2014 жылдың 31 желтоқсанында әскери дезертир және оның жақтастары президенттік сарайға шабуыл жасаған кезде төңкеріс жасауға тырысты. Төңкеріс сәтсіз аяқталды, және оның жетекшісі Ламин Санне Джаммеге адал күштер тарапынан қаза тапты. 2016 жылдың 1 желтоқсанындағы сайлаудан кейін сайлау комиссиясы Адам Барроуды президенттік сайлаудың жеңімпазы деп жариялады. 22 жыл бойы билік жүргізген Джамме 2016 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін орнынан түсетінін жариялады, бірақ кейін сайлау нәтижелерін жарамсыз деп жариялап, жаңа дауыс беруді талап етті, бұл конституциялық дағдарысқа және ЭКОУАС коалициясының басып кіруіне әкелді. 2017 жылдың 20 қаңтарында Джамме орнынан түсуге келіскенін және Барроудың билікке келуіне мүмкіндік беру үшін елден кететінін мәлімдеді. 2021 жылдың 4 желтоқсанында Гамбия президенті Адам Барроу президенттік сайлауда қайта сайланды. Оппозиция кандидаттары нақтыланбаған бұзушылықтар болғандықтан нәтижелерді қабылдамады.

Заң шығарушы билік

Ұлттық Ассамблея 53 мүшеден тұрады, оның 48-і бес жылдық мерзімге сайланады, ал 4-і тағайындалады. Гамбияда Патриотикалық қайта бағдарлау және құрылыс альянсы билікте болған кезде, елде бір партия басымдық құрған мемлекеттік жүйе іс жүзінде қалыптасқан. Оппозициялық партияларға рұқсат берілгенімен, олардың билікке ие болу мүмкіндігі жоқ деп есептелді.

Сот тармағы

Гамбияның Жоғарғы соты (1998 жылдан бері). 1998 жылға дейін Гамбияның апелляциялық сотынан Ұлыбританиядағы Тайлық Кеңесінің Сот комитетіне шағымдану құқығы болды. Тайлық Кеңесінің Сот комитеті шешкен Гамбиядан түскен соңғы іс – "West Coast Air Limited v. Gambia Civil Aviation Authority және басқалар U.K. P. C. 39 (15 қыркүйек 1998)".

Әкімшілік бөлімшелер

Гамбиядағы жергілікті басқару әртүрлі. Елордасы Банжул қаласында сайланған қалалық кеңес бар. Бес ауылдық аймақ бар (Төменгі Өзен, Орталық Өзен, Солтүстік Жағалау, Жоғарғы Өзен, Батыс), олардың әрқайсысында сайланған мүшелер көпшілігімен кеңес құрылған. Әр кеңестің өз қаржысы бар және ол жергілікті басқару қызметтеріне жауапты. Кейбір жағдайларда тайпа басшылары әдеттегі құқықпен бекітілген дәстүрлі биліктеріне ие.