Гамбия саясаты: президенттік республика, үкімет билік, көп партиялық жүйе. 1970 жылғы Конституция, 1994 жылғы төңкерістен кейін өзгерді. Конституциялық реформалар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гамбия саясаты президенттік республика аясында жүзеге асырылады, онда Гамбия Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Гамбияның 1970 жылғы Конституциясы, үкіметті тәуелсіз атқарушы, заңнамалық және сот тармақтарына бөлген болатын, бірақ ол 1994 жылғы әскери төңкерістен кейін күштен шығарылды. Көшу процесінің бір бөлігі ретінде Қарулы Күштердің Уақытша Басқару Кеңесі (AFPRC) 1995 жылдың наурыз айында жарлық арқылы Конституцияны қайта қарау комиссиясын (CRC) құрды. Демократиялық сайланған үкіметке өту кестесіне сәйкес, комиссия Гамбия үшін жаңа Конституция жобасын жасады, ол 1996 жылдың тамызында өткен референдумда мақұлданды. Конституция президенттік жүйе, біржақты заң шығару органы, тәуелсіз сот жүйесі және адам құқықтарын қорғауды қарастырады.
Politics of The Gambia takes place within the framework of a presidential republic, whereby the President of The Gambia is both head of state and head of government, and of a multi party system. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and parliaments. The 1970 constitution of The Gambia, which divided the government into independent executive, legislative, and judicial branches, was suspended after the 1994 military coup. As part of the transition process, the Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC) established the Constitution Review Commission (CRC) through decree in March 1995. In accordance with the timetable for the transition to a democratically elected government, the commission drafted a new constitution for The Gambia which was approved by referendum in August 1996. The constitution provides for a presidential system, a unicameral legislature, an independent judiciary, and the protection of human rights.
Саяси жағдайлар
1994 жылғы шілдедегі төңкеріске дейін Гамбия Африкадағы ең көне көп партиялық демократиялардың бірі болды. Тәуелсіздік алғаннан бері әр 5 жыл сайын сайлаулар өткізіліп келді. Әскери төңкерістен кейін, биліктен тайдырылған президент Жавараның Халықтық прогрессивтік партиясының (ХПП) саясаткерлері мен басқа да жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерге 2001 жылдың шілдесіне дейін саясатқа қатысуға тыйым салынды. Бұрынғы президент Жавара басқарған Халықтық прогрессивтік партия (ХПП) шамамен 30 жыл бойы Гамбия саясатына басымдық танытты. ХПП үкіметі кезіндегі соңғы сайлау 1992 жылдың сәуір айында өтті. Төңкерістен кейін 1996 жылдың қыркүйегінде президенттік сайлау өтті, онда зейнеткер полковник Яхья А.Ж.Ж. Джамме жеңіске жетті. 1997 жылдың қаңтарында өткен парламенттік сайлауда 45 орынның 33-ін алған Патриоттық қайта бағдарлау және құрылыс альянсы (ПҚҚА, АФПРК-ның жаңа түрі) басымдық танытты. 2001 жылдың шілдесінде Жавара дәуіріндегі саяси партиялар мен саясаткерлерге қатысты тыйым алынды. 2001 жылдың 18 қазанында өткен президенттік сайлауға төрт тіркелген оппозициялық партия қатысты, онда үкіметтегі президент Яхья Джамме дауыстардың шамамен 53 пайызын жеңіп алды. 2002 жылдың қаңтарында өткен парламенттік сайлауда ПҚҚА Ұлттық Ассамблеядағы күшті көпшілігін сақтап қалды, әсіресе Біріккен демократиялық партия (БДП) парламенттік сайлауды бойкоттағаннан кейін. 2005 жылы саяси жағдай өзгерді, өйткені бес оппозициялық партия Демократия және даму үшін ұлттық альянс (ДҰҰА) құрамында бірікті. Осылайша, ДҰҰА елдегі барлық саяси оппозициялық күштерді білдірді. ДҰҰА тіркелгеннен кейін Жоғарғы сот екі партияға мүше болудың конституцияға қайшы екенін жариялады, және ДҰҰА саяси партия ретінде тіркелгендіктен, төрт оппозициялық депутаттың барлығы Ұлттық Ассамблеядан шығарылды. 29 қыркүйекте өткен қосымша сайлауда ДҰҰА төрт орынның үшеуін сақтап қалды. Сол жылдың 15 қарашасында ДҰҰА-ның үш жоғары лауазымды жетекшісі (Ұлттық Ассамблеядағы оппозиция жетекшісі Халифа Салла да бар) бүлікшілдік қылмысы бойынша тұтқындалды. 2006 жылғы 21 және 22 наурызда 2006 жылғы президенттік сайлауға дейін туған шиеленіс кезінде жоспарланған әскери төңкеріс әшкере болды. Президент Яхья Джамме Мавританияға жасаған сапарынан оралуға мәжбүр болды, күдікті әскери шенеуніктер қамауға алынды, ал армияның жоғары шенеуніктері, соның ішінде армия штабының бастығы елден қашып кетті. Осы оқиғаның президенттің өзінің жеке мақсаттары үшін жасалғаны туралы әңгімелер тарады, бірақ бұл әңгімелердің рас екені белгісіз, себебі оны растайтын ешқандай дәлел әлі ұсынылмады. Шындықтың толыққанды жария болуы күмәнді, өйткені кез келген дәлелге ие адам Ұлттық барлау агенттігінің нашар адам құқықтары көрсеткіштерін ескере отырып, және үкіметке қарсы сөйлейтін кез келген адамды азаптап, мерзімі шексіз ұстауға бейім екенін ескере отырып, оны жария етуге батыл болмас еді. Келесі президенттік сайлау 2006 жылдың 22 қыркүйегінде өтті. Партиялық президенттік кандидаттарды ұсыну 2006 жылдың 28 тамызында өтті, сол кезде үкімет оппозиция мүшелерін және оларға жақтастарды қорқытып, әділетсіз ұстап отырғаны және саяси науқандар кезінде әділетсіз артықшылық алу үшін мемлекеттік аппаратты (соның ішінде үкіметтің ұлттық БАҚ құралы, GRTS) пайдаланғаны туралы хабарлар тарады. Бұл хабарлар Нигерия президенті Олусегун Обасанжоның елге жасаған сапары кезінде бастама көтерген үкімет пен оппозициялық партиялар арасындағы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қою туралы кеңінен жарияланды. Қазіргі президент Яхья Джамме қайта сайланды. 2014 жылдың 31 желтоқсанында әскери дезертир және оның жақтастары президенттік сарайға шабуыл жасаған кезде төңкеріс жасауға тырысты. Төңкеріс сәтсіз аяқталды, және оның жетекшісі Ламин Санне Джаммеге адал күштер тарапынан қаза тапты. 2016 жылдың 1 желтоқсанындағы сайлаудан кейін сайлау комиссиясы Адам Барроуды президенттік сайлаудың жеңімпазы деп жариялады. 22 жыл бойы билік жүргізген Джамме 2016 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін орнынан түсетінін жариялады, бірақ кейін сайлау нәтижелерін жарамсыз деп жариялап, жаңа дауыс беруді талап етті, бұл конституциялық дағдарысқа және ЭКОУАС коалициясының басып кіруіне әкелді. 2017 жылдың 20 қаңтарында Джамме орнынан түсуге келіскенін және Барроудың билікке келуіне мүмкіндік беру үшін елден кететінін мәлімдеді. 2021 жылдың 4 желтоқсанында Гамбия президенті Адам Барроу президенттік сайлауда қайта сайланды. Оппозиция кандидаттары нақтыланбаған бұзушылықтар болғандықтан нәтижелерді қабылдамады.
Before the coup d'état in July 1994, The Gambia was one of the oldest existing multi party democracies in Africa. It had conducted freely contested elections every 5 years since independence. After the military coup, politicians from deposed President Jawara's People's Progressive Party (PPP) and other senior government officials were banned from participating in politics until July 2001. The People's Progressive Party (PPP) project preparation plan, headed by former president Jawara, had dominated Gambian politics for nearly 30 years. The last elections under the PPP regime were held in April 1992. Following the coup, a presidential election took place in September 1996, in which retired Col. Yahya A. J. J. Jammeh won 56% of the vote. The legislative elections held in January 1997 were dominated by the Alliance for Patriotic Reorientation and Construction (APRC, the new incarnation of AFPRC), which captured 33 out of 45 seats. In July 2001, the ban on Jawara era political parties and politicians was lifted. Four registered opposition parties participated in the 18 October 2001 presidential election, which the incumbent, President Yahya Jammeh, won with almost 53% of the votes. The APRC maintained its strong majority in the National Assembly in legislative elections held in January 2002, particularly after the main opposition United Democratic Party (UDP) boycotted the legislative elections. In 2005 the political scenario was changed, as five opposition parties united under the umbrella of the National Alliance for Democracy and Development (NADD). NADD thus represented virtually all political opposition forces in the country. Following the registration of NADD, the High Court ruled that dual party membership was unconstitutional, and as NADD had been registered as a political party all four opposition MPs were dismissed from the National Assembly. By elections were held on 29 September, in which NADD retained three of the four seats. On 15 November the same year, three high ranking NADD leaders (including the Leader of Opposition in the National Assembly, Halifa Sallah) were arrested on the grounds of subversion. On 21 and 22 March 2006, amid tensions preceding the 2006 presidential elections, an alleged planned military coup was uncovered. President Yahya Jammeh was forced to return from a trip to Mauritania, many suspected army officials were arrested, and prominent army officials, including the army chief of staff, fled the country. There are claims circulating that this whole event was fabricated by the President incumbent for his own devious purposes—however, the veracity of these claims is not known, as no corroborating evidence has as yet been brought forward. It is doubtful whether the full truth will ever be known, however, as anyone with any evidence would not be likely to come forward with it in light of the poor human rights record of the National Intelligence Agency, and their well known penchant for torturing and detaining indefinitely anyone who speaks up against the Government. The next presidential election took place on 22 September 2006. The nominations for party presidential candidates were held on 28 August 2006, amid reports of the Government intimidating and unfairly detaining Opposition members and sympathisers, and of using the machinery of state (including the national media arm of the Government, GRTS), to gain an unfair advantage during political campaigns. These reports follow a widely publicised signing of a Memorandum of Understanding between the Government and Opposition parties, initiated by the Nigerian President Olusegun Obasanjo during a recent visit to the country. Incumbent president, Yahya Jammeh, was reelected. On 31 December 2014, a coup was attempted when a military deserter along with supporters attacked the presidential palace. The coup failed and the alleged ringleader, Lamin Sanneh, was amongst those killed by forces loyal to Jammeh. Following the 1 December 2016 elections, the elections commission declared Adama Barrow the winner of the presidential election. Jammeh, who had ruled for 22 years, first announced he would step down after losing the 2016 election before declaring the results void and calling for a new vote, sparking a constitutional crisis and leading to an invasion by an ECOWAS coalition. On 20 January 2017, Jammeh announced that he had agreed to step down and would leave the country allowing Barrow to take up office. On 4 December 2021, Gambian President Adama Barrow won re election in the presidential election. Opposition candidates rejected the results because of unspecified irregularities.
Заң шығарушы билік
Ұлттық Ассамблея 53 мүшеден тұрады, оның 48-і бес жылдық мерзімге сайланады, ал 4-і тағайындалады. Гамбияда Патриотикалық қайта бағдарлау және құрылыс альянсы билікте болған кезде, елде бір партия басымдық құрған мемлекеттік жүйе іс жүзінде қалыптасқан. Оппозициялық партияларға рұқсат берілгенімен, олардың билікке ие болу мүмкіндігі жоқ деп есептелді.
The National Assembly has 53 members, 48 members elected for a five year term, and 4 members appointed. The Gambia was effectively a one party dominant state when the Alliance for Patriotic Reorientation and Construction was in power. Opposition parties were allowed but were widely considered to have no real chance of gaining power.
Сот тармағы
Гамбияның Жоғарғы соты (1998 жылдан бері). 1998 жылға дейін Гамбияның апелляциялық сотынан Ұлыбританиядағы Тайлық Кеңесінің Сот комитетіне шағымдану құқығы болды. Тайлық Кеңесінің Сот комитеті шешкен Гамбиядан түскен соңғы іс – "West Coast Air Limited v. Gambia Civil Aviation Authority және басқалар U.K. P. C. 39 (15 қыркүйек 1998)".
Supreme Court of the Gambia (since 1998). Until 1998, there was a right of appeal from the Court of Appeal of The Gambia to the Judicial Committee of the Privy Council in London. The last case from The Gambia to be decided by the Judicial Committee of the Privy Council was 'West Coast Air Limited v. Gambia Civil Aviation Authority and Others U. K. P. C. 39 (15 September 1998)
Әкімшілік бөлімшелер
Гамбиядағы жергілікті басқару әртүрлі. Елордасы Банжул қаласында сайланған қалалық кеңес бар. Бес ауылдық аймақ бар (Төменгі Өзен, Орталық Өзен, Солтүстік Жағалау, Жоғарғы Өзен, Батыс), олардың әрқайсысында сайланған мүшелер көпшілігімен кеңес құрылған. Әр кеңестің өз қаржысы бар және ол жергілікті басқару қызметтеріне жауапты. Кейбір жағдайларда тайпа басшылары әдеттегі құқықпен бекітілген дәстүрлі биліктеріне ие.
Local government in The Gambia varies. The capital city, Banjul, has an elected town council. Five rural divisions exist (Lower River, Central River, North Bank, Upper River, Western), each with a council containing a majority of elected members. Each council has its own treasury and is responsible for local government services. Tribal chiefs retain traditional powers authorised by customary law in some instances.