Кіріспе

Көкшіл жамылғылы ірімшік, салатқа қосылатын және соустарға мақалдырылатын

Көк ірімшік – жеуге жарамды жамылғы көкшіл саңырауқұлақтар қосылған, ірімшік ішінде көк немесе жасыл дақтар мен тамырлар пайда болатын ірімшіктердің кең ассортименті. Көк ірімшіктердің дәмі өте жұмсақтан күштіге дейін, сәл тәттіден тұзды немесе ащыға дейін, түсі ақшылдан қараға дейін, ал консистенциясы сұйықтан қаттыға дейін өзгеруі мүмкін. Олардың ерекше иісі болуы мүмкін, ол жамылғыдан немесе Brevibacterium linens сияқты арнайы өсірілген бактериялардан туындайды. Кейбір көк ірімшіктерге ұйымталғаннан бұрын споралар енгізіледі, ал басқаларына ұйымталғаннан кейін споралар қосылады. Көк ірімшіктер әдетте температурасы бақыланатын жағдайда пісіріледі.

Тарих

Көк ірімшік кездейсоқ түрде ашылған деп есептеледі, себебі ірімшіктер табиғи түрде температура мен ылғалдылығы бақыланатын үңгірлерде сақталған, ол зиянсыз саңырауқұлақ түрлері үшін қолайлы орта болды. Hallstatt (Австрия) тұз шахталарынан алынған палеофекальдық үлгілерді талдау, Hallstatt дәуірінде (б.з.д. 800-400 жылдары) шахтерлер көк ірімшік пен сыра ішкенін көрсетті. Аңыз бойынша, алғашқы көк ірімшіктердің бірі – Рокфорт, нан мен қой сүтінен жасалған ірімшік жеп жүрген жас бала, қашықтағы әдемі қызды көріп, тамағын жақын жердегі үңгірде қалдырып кеткен. Бірнеше айдан кейін ол келгенде, саңырауқұлақ (Penicillium roqueforti) оның ірімшігін Рокфортқа айналдырған. Горгонцола – біздің заманымыздың 879 жылы пайда болған ең көне көк ірімшіктердің бірі, бірақ оның ішінде көк тамырлар 11 ғасырға дейін пайда болмаған деседі. Стилтон салыстырмалы түрде жаңа, ол 1700 жылдардың басында танымал болды. Кейіннен пайда болған көк ірімшіктердің көптеген түрлері, мысалы 20 ғасырдың Данаблу және Камбозоласы, Рокфорт стиліндегі ірімшіктерге деген сұранысты қанағаттандыруға бағытталған.

Өндіріс

Басқа сыр түрлеріне ұқсас, көк сыр жасау процесі алты стандартты қадамнан тұрады. Дегенмен, осы көк тамырлы сырға тән қасиеттерді беру үшін қосымша ингредиенттер мен өңдеулер қажет. Ең бастысы, көк сырды коммерциялық түрде өндіру екі кезеңнен тұрады: қолайлы спораға толы егістіктерді өсіру және ең жоғары, типикалық дәм алу үшін ашыту.

Penicillium roqueforti inoculum (жасыл көк)

Өндірістің бірінші кезеңінде көк ірімшік өндірісіне дейін Penicillium roqueforti инокуляты дайындалады. Бұл мақсатқа жету үшін бірнеше әдіс қолданылуы мүмкін. Дегенмен, барлық әдістерде тоңазытқышта құрғатылған Penicillium roqueforti культурасы қолданылады. Penicillium roqueforti табиғатта кездесе білгенімен, қазіргі ірімшік өндірушілер коммерциялық түрде шығарылған Penicillium roqueforti-ді пайдаланады. Біріншіден, Penicillium roqueforti таза культуралы агар тақтасынан жуылып, содан кейін мұздатылады. Бұл ерітінді сүт майы эмульсиясының ферменттік гидролизі арқылы алдын ала дайындалады. Өзгертілген сүт майын қосу липаза әрекеті арқылы бос май қышқылдарының бірте-бірте босауын күшейтеді, бұл көк ірімшіктің тез дәмделуі үшін маңызды. Содан кейін қышқылдану процесі жүзеге асады: лактозаны сүт қышқылына айналдыру үшін, мысалы, Streptococcus lactis сияқты бастапқы культура қосылады, осылайша сүттің қышқылдығы өзгереді және сұйық күйден қатты күйге өтеді. Келесі қадам – ұю, онда сүтті одан әрі қатару үшін реннин және бұзаудың асқазан қабығынан алынған басқа да заттар қосылады. Бұл Penicillium roqueforti-дің метаболизмінің өнімдері болып табылады.

Көк ірімшік өндірісінен алынған токсиндер

Penicillium roqueforti, көк ірімшіктің көгілдір-жасыл қалыпты түсіне себеп болатын, бірнеше микотоксиндерді өндіреді. Рокефортин, изофумигаклавин А, микофенол қышқылы және феррихром сияқты микотоксиндердің мөлшері төмен болғанымен, пенициллин қышқылы және PR токсині ірімшікте тұрақсыз. PR токсинінің тұрақсыздығы және PR токсині мен рокефортиннің өндірілуі үшін қажетті оптималдық қоршаған орта жағдайларының (температура, ауа алмасу) жетіспеуі салдарынан Penicillium roqueforti метаболиттерінен туындайтын денсаулыққа қауіп айтарлықтай азаяды. Бұған қоса, микотоксиндермен ластану деңгейі төмен және ірімшіктің көп мөлшерін тұтыну сирек болатындықтан, адам денсаулығына қауіп туғызу ықтималдығы төмен.

Құрылымы

Көк ірімшіктің негізгі құрылымы казеиннің бірігуінен қалыптасады. Сүтте казеин бөлшегінің сыртқы қабаты – «түкті қабат» деп аталатын қабаттың болуынан бірікпейді. Түкті қабат κ-казеиннен тұрады, ол казеин мицелласының ортасынан сыртқа қарай созылатын полипептидтер тізбектері. Казеин мицеллалары арасындағы түкті қабаттың өзара торығуы жүйенің энтропиясын төмендетеді, себебі ол мицеллаларды шектеп, кеңіюіне кедерілді етеді. Дегенмен, қамыр пайда болуына ренет ферментінің казеин мицелласындағы түкті қабатты жоюдағы атқаратын рөлі себеп болады. Реннет – бұл κ-казеиннің казеин мицелласынан кесіп алып тастайтын фермент, осылайша түкті қабаттың торығуынан туындайтын кернеуді азайтады. Содан кейін казеин мицеллалары бір-бірімен соқтығысқанда бірігіп, көк ірімшік дайындауға болатын қамырды құрайды.

Көбеюі

Penicillium roqueforti және Penicillium glaucum – өсуі үшін оттегі қажет болатын екі түрлі саңырауқұлақ. Сондықтан, ірімшіктің алғашқы ашытуы сүт қышқылы бактериялары арқылы жүзеге асырылады. Дегенмен, сүт қышқылы бактериялары төмен pH деңгейінде өлтіріледі, ал екінші ашытқыш – Penicillium roqueforti – сүт қышқылын ыдыратып, пісірілген ірімшіктің pH деңгейін 6.0-тан жоғары ұстайды. Сүт қышқылының жоғалуынан pH қайта көтерілген кезде липолиз және протеолиз процесіне жауапты саңырауқұлақтың ферменттері белсенділеніп, ірімшікті ашытуды жалғастыра береді, себебі олар pH 6.0 деңгейінде ең жақсы жұмыс істейді. Penicillium roqueforti пісірілген ірімшік тесілгеннен кейін, ірімшіктің ішінде ауа тоннельдерін құрап, көк ірімшіктің тән көк тамырларын жасайды. Оттегі болғанда, саңырауқұлақ ірімшік бетінің ауа қабатында өсе алады. Көк ірімшіктің иісіне де осы көк тамырлар жауапты. Шындығында, көк ірімшікте кездесетін Brevibacterium linens бактериясының бір түрі – аяқ пен дене иісін тудыратын бактерия. Бұрын B. linens ірімшіктерге ерекше апельсин түсті пигментация береді деп есептелген, бірақ зерттеулер бұл дұрыс емес екенін көрсетті және көк ірімшік – апельсин түсті пигментацияның жоқтығының мысалы. Ірімшікті сығу кезінде ірімшік тығыз етіп жиналмайды, осылайша олардың арасында ауа қалталары қалады. Тесіп шығарғаннан кейін саңырауқұлақ ірімшік арасында да өсе алады.

Дәмділігі

Өзгеше дәмінің бір бөлігі липолизден (майдың ыдырауынан) туындайды. Көк қалыптың метаболизмі май қышқылдарын одан әрі ыдыратып, кетондарды жасайды, бұл көк ірімшікке байрақ дәм мен хош иіс береді.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақта Cabrales, Danablu, Gorgonzola, Roquefort және Blue Stilton сияқты көптеген көк ірімшіктердің шығу тегі қорғалады, яғни оларды тек белгілі бір аймақта өндірілген жағдайда ғана осы атаумен атауға болады. Сол сияқты, жекелеген елдердің де өзіндік қорғау шаралары бар, мысалы Францияның Appellation d'Origine Contrôlée және Италияның Denominazione di Origine Protetta жүйелері. Шығу тегі қорғалмаған көк ірімшіктер жай ғана "көк ірімшік" деп белгіленеді.

Канада

Канадалық азық-түлік инспекциясының ережелеріне сәйкес, өндірушілер көк ірімшіктің ылғалдылығы 47%-дан аспауы және сүт майының құрамы кемінде 27% болуын талап етеді. Тұз консервант ретінде қолдануға рұқсат етіледі, бірақ ірімшік жасауға қолданылатын сүт пен сүт өнімдеріндегі тұз немесе тұздардың қоспасы 200 миллионнан аспауы керек. Сырдың сары түсін бейтарап ету үшін тағамдық бояғыштар, бензоил пероксидінен ағартқыш және сырдың қабығын жабу үшін өсімдік майы қолдануға болады.

Қасиеттері

Көптеген елдерде горгонцола, стильтон және рокфорт көк ірімшіктердің ең танымал түрлері саналады. Бұл ірімшіктердің бәрінің де қорғалған атау тегі бар, яғни оларды белгілі бір аймақта, нақты технология бойынша өндірілген жағдайда ғана осы аттармен атауға болады.

Горгонзола

Горгонзола көк ірімшігі алғаш рет жасалған Италиядағы Горгонзола ауылының атымен аталады. Табиғи Горгонзола ірімшігіндегі 63 компонент және кремалы Горгонзола ірімшігіндегі 52 компонент иіске әсер етеді, ал екі ірімшіктің де иісін анықтайтын негізгі қосылыстар 2-нонанон, 1-октен-3-ол, 2-гептанол, этил гексаноат, метиланизол және 2-гептанон болып табылады.

Стилтон

Стилтон көк ірімшігі алғаш рет Англиядағы Стилтон ауылында сатылған, бірақ оның сол жерде өндірілгеніне көп дәлел жоқ. Стичелтоннан өзгеше, ол шикі сүттен жасалса, Стилтон ірімшігі пастеризацияланған сүттен жасалады. Лактобациллдар сияқты, ұшқыш заттарды өндіретін кейбір маңызды микроорганизмдер оның хош иістік қасиеттеріне үлес қосады. Пісу кезінде бос май қышқылдарының мөлшері артып, Penicillium roqueforti майды ыдыратып, көк ірімшікке тән дәміне әсер етеді.

Рокфорт

Рокфор көк ірімшігі Францияның Рокфор-сюр-Сользон ауылынан тегін алады. Басқа көк ірімшіктер сияқты, Рокфордың дәмі мен иісі 2-гептанон, 2-пентанон және 2-нонанон сияқты метилкетон қоспаларына байланысты болады.