Кіріспе

Сүт өнімдері. Май – қаймақты араластыру арқылы алынған май және ақуыз компоненттерінен жасалған сүт өнімі. Бөлме температурасында шамамен 80% майлылығы бар жартылай қатты эмульсия болып табылады. Ол бөлме температурасында жағу үшін, ерітілген күйде дәмдеуіш ретінде, сондай-ақ нан пісіру, соустар жасау, табада қуыру және басқа да тағам дайындау процестерінде май ретінде қолданылады. Көбінесе сиыр сүтінен жасалса, майды қой, ешкі, бұқа, як сияқты басқа сүтқоректілердің сүтінен де жасауға болады. Майды сүттен немесе қаймақтан майлы тамшыларды ажырату арқылы араластыру арқылы өндіреді. Майды сақтау үшін, әсіресе тасымалдау кезінде, ежелден-ақ тұз қосылып келген; бүгінде тұздың сақтау рөлі азайған, себебі барлық тасымалдау тізбегі әдетте тоңазытқыштарда сақталады. Қазіргі заманда тұз дәм беру үшін қосылуы мүмкін. Кейде майға тағамдық бояу қосылады. Майды тазарту, яғни су мен сүт қалдықтарын жою арқылы, негізінен майдан тұратын май немесе гхи алынады. Май – қаймақтың инверсиясы нәтижесінде пайда болатын, сүт ақуыздары эмульгатор болып табылатын майдағы су эмульсиясы. Май тоңазытқышта қатты күйде қалады, бірақ бөлме температурасында жұмсарып, жағылуға ыңғайлы болады және жоғары температурада жұқа сұйық консистенцияға дейін ериді. Майдың тығыздығы… Оның табиғи түсі малдың тағамы мен генетикасына байланысты, бірақ коммерциялық өндіріс процесінде кейде аннато немесе каротин сияқты тағамдық бояулармен өзгертіледі.

Этимология

Май сөзі (герман тілдері арқылы) латынша butyrum сөзінен шыққан, ал ол грекше βούτυρον (bouturon) сөзінің латыншасы. Бұл βοῦς (боус), "түйе, сиыр" + τυρός (турос), "сыр" деген сөздердің қосындысы болуы мүмкін, яғни "сиырдың сыры". "Турос" ("сыр") сөзі Микендік грек тілінде кездеседі. Латынша түрі – сары май мен басқа да сүт өнімдерінде кездесетін май қышқылы.

Өндіріс

Аногенді сүт пен қаймақ микроскоптық түйіршіктерде майлы майды қамтиды. Бұл түйіршіктерді фосфолипидтер (май қышқылдарын эмульгаторлар) мен ақуыздардан тұратын мембраналар қоршап тұрады, бұл сүттегі майдың бірігіп, біртұтас массаға айналуына кедерілді етеді. Сары май қаймақты араластыру арқылы жасалады, бұл мембраналарды зақымдайды және сүт майларының бірігуіне, қаймақтың басқа бөліктерінен бөлінуіне мүмкіндік береді. Өндіріс әдісінің өзгешеліктері әртүрлі консистенциядағы сары майды құрады, көбінесе дайын өнімдегі майлы майдың құрамына байланысты. Сары майдың құрамында үш түрлі май болады: бос майлы май, майлы кристалдар және зақымдалмаған майлы түйіршіктер. Дайын өнімде осы түрлердің әртүрлі пропорциялары сары майдың әртүрлі консистенциясына әкеледі; көп кристалды сары майлар бос майлар басым сары майлардан қатаңырақ болады. Қаймақтың сулы бөлігінде майдың ұсақ түйіршіктері жүзіп тұрады. Бұл сулы сұйықтық сары су деп аталады, бірақ бүгінде көптеген сатылатын сары сулар тікелей ашытылған майсыз сүттен жасалған. Сары су ағызылып алынады; кейде түйіршіктерді сумен шаю арқылы одан да көп сары су алынып тасталады. Содан кейін түйіршіктер "жұмысады": қысылып, иленеді. Қолмен дайындалғанда, бұл «шотландтық қолдар» деп аталатын ағаш тақталарды пайдалану арқылы жасалады. Бұл майды қатты массаға біріктіреді және кішігірім тамшыларға айналған сары су немесе судың кішкентай қалталарын жояды. Саудадағы сары майдың құрамы шамамен 80% майлы май және 15% суды құрайды; дәстүрлі әдіспен жасалған сары майда 65% май және 30% су болуы мүмкін. Майлы май – триглицеридтердің, глицеролдан алынған триэстердің және бірнеше май қышқылдарының кез келгенінің үштігінен тұратын қоспа. АҚШ-тың сары май өндірушілері кейде анатоны таңбаға жарияламай қосады, өйткені АҚШ сары майда дәмсіз және табиғи бояғыш заттың болуына рұқсат береді (ал АҚШ-тағы басқа барлық тағамдарда бояғыш заттарды көрсету қажет). Тұздың орнына (және дәмді күшейту үшін) кейде консервант ретінде сүт қышқылы қосылады, ал кейде сары майдың дәмін күшейту үшін қосымша диацетил қосылады (АҚШ-та екі ингредиентті де «табиғи хош иістер» деп көрсетуге болады). NIZO өндіріс әдісімен бірге қолданылғанда, бұл екі хош иіс толық ашытусыз өсірілген сары майдың дәмін береді.

Түрлері

Заманауи фабрикалық сары май өндірісіне дейін қаймақ әдетте бірнеше сауыннан жиналатын және сары майға айналдырылар кезде бірнеше күнге дейін сақталып, сәл ашытылатын. Осы дәстүрлі тәсілмен (ашытылған қаймақтан) жасалған сары май мәдени сары май деп аталады. Ашыту кезінде қаймақ бактериялар сүт қантын сүт қышқылына айналдыратындықтан, табиғи түрде қышқылданады. Ашыту процесінде диацетил сияқты қосымша хош иісті заттар пайда болады, бұл өнімге толыққанды дәм мен "майлы" дәм береді. Жаңа қаймақтан жасалған сары май тәтті қаймақ сары май деп аталады. Тәтті қаймақ сары майын өндіру 19 ғасырда, тоңазыту және механикалық қаймақ ажырату құрылғысының дамуымен жиі қолданыла бастады (тәтті қаймақ сары майын 6 сағатта жасауға болады, ал мәдени сары майды жасауға 72 сағатқа дейін уақыт кетеді). Мәдени сары май континенттік Еуропаның көп бөлігінде танымал, ал АҚШ және Ұлыбританияда тәтті қаймақ сары май басым. Манхэттендегі Халықаралық Кулинарлық Орталықтың кондитерлік операциялар директоры, шеф-аспаз Янсен Чан: «Францияда және Еуропаның көп бөлігіндегі сүт өнімдерінің сапасы АҚШ-тың көп бөлігінен жоғары екені жасырын емес» дейді. Сары майды ашыту, майлылығының кемінде 82% болуы (АҚШ-тағы кемінде 80% салыстырғанда) және француз сары майының шөппен қоректенуі француз кондитерлік өнімдерінің (және жалпы француз тағамдарының) дәмділігі мен қабаттылығына байланысты жақсы беделге ие болуын қамтамасыз етеді. Мәдени сары май кейде Америка Құрама Штаттарында «Еуропалық стильдегі» сары май деп таңбаланады, бірақ оны кейбір, әсіресе амиш шаруалары шығарып, сатады. Сары майға айналдырылатын сүт, патогенді бактериялар мен басқа микроорганизмдерді өлтіру үшін өндіріс кезінде әдетте пастеризацияланады. Шикі сүттен жасалған сары май өте сирек кездеседі және пастеризацияланбаған сүттен жасалғандықтан қауіпті болуы мүмкін. АҚШ-та коммерциялық шикі сүт өнімдерін мемлекетаралық сауда арқылы сату заңсыз, ал Еуропада олар өте сирек. Оларды «тәтті» қаймақтан және сары майдан да арзан жасауға болады. Сарысудың майлылығы төмен болғандықтан, 1000 фунт сарысудан әдетте 3 фунт сары май ғана шығады.

Тарих

Элейн Хосрова өз кітабында майдың пайда болуын неолит дәуірінде, шамамен б.з.д. 8000 жылға дейін Африкаға дейін жетеді. Кейінірек, шамамен б.з.д. 2500 жылға таман дауырланған шумерлік тақташада ірі қара малдың сауылуынан май жасау процесі сипатталған, ал сол замандағы шумерлік тақташаларда май діни құрбандық ретінде айтылған. Жерорта теңізі климатында май, сырдан айырмашылығы, тез бұзылады, сондықтан сүттің қоректік заттарын сақтаудың тиімді тәсілі емес. Ежелгі гректер мен римдіктер майды солтүстік елдердің варварларына лайық тағам деп санаған сияқты. Грек комедия поэті Анаксандридтің пьесасында фракиялықтар "май жеушілер" деп аталады. Ежелгі тарихшы Плиний өзінің "Табиғи тарих" еңбегінде майды "барбар халықтардың ең нәзік тағамы" деп атап, оның емдік қасиеттерін сипаттаған. Кейіннен дәрігер Гален де майды тек емдік құрал ретінде сипаттаған.

Орта ғасырлар

Солтүстік Еуропаның салқын климаттық аймақтарында сары май ұзақ сақталып, тез бұзылмайтын. Скандинавия Еуропада сары май экспорттау бойынша ең ежелгі дәстүрге ие, ол кем дегенде 12 ғасырда бастау алған. Рим империясы құлағаннан кейін және орта ғасырдың көп бөлігінде сары май Еуропаның көптеген елдерінде кең таралған тағам болды, бірақ оның беделі төмен болғандықтан, негізінен шаруалар тұтынды. Сары май жоғары топ арасында, әсіресе Рим-католик шіркеуі 16 ғасырдың басында ораза кезінде оны тұтынуға рұқсат берген кезде, бірте-бірте қабылдана бастады. Нан мен сары май орта таптың арасында кең таралған тағамға айналды, ал ағылшыздар, әсіресе, ет пен көкөністерге соус ретінде ерітілген сары майды көп пайдалануымен белгілі болды. Солтүстік Еуропаның кейбір аймақтарында сары майды бөшкелерге (firkins) салып, балшыққа көміп қоятын. Мұндай "балшық май" ескірген сайын ерекше дәмге ие болып, бірақ салқын, ауасыз, антисептикалық және қышқыл ортаның арқасында жеуге жарамды болып қалатын. Ирландиядағы археологиялық қазбалар кезінде мұндай көмілген майдың бөшкелері жиі табылады; Ирландияның Ұлттық мұражайы – Археологияда "сұрғылт, ішінара қатайған, майға ұқсамайтын, сыр тәрізді және шірімеген заттар" сақталған. Бұл практика Ирландияда 11-14 ғасырларда кең таралған, ал 19 ғасырға дейін толығымен тоқтатылды. Ирландия сияқты Франция да, әсіресе Нормандия және Бретань аймақтары, сары майымен танымал болды. 1840 жылдардың ортасында Лондондағы сары май тұтынуы жылына 15 357 тоннаға бағаланған. АҚШ-та алғашқы сары май фабрикалары 1860 жылдардың басында, он жыл бұрын ірімшік фабрикаларының сәтті ашылуынан кейін пайда болды. 1870 жылдардың соңында орталықтандырылған майды бөлуге арналған машина (центрифуга) енгізілді, оны швед инженері Карл Густав Патрик де Лаваль табысты сатты. 1920 жылы Отто Хунзикер "Сары май өнеркәсібі, фабрика, мектеп және зертхана үшін дайындалған" атты еңбекті жариялады, ол өнеркәсіпте кең танылған және кем дегенде үш рет (1920, 1927, 1940) қайта басылды. Американдық Сүт Ғылымы Қауымдастығының күш-жігерінің бір бөлігі ретінде Хунзикер және басқалар мыналар туралы мақалалар жариялады: таловиннің (хош иісінен ерекшеленетін, дәмді бұзбайтын бұзылыс) себептері; пәктіктер (түссіздікке байланысты эстетикалық мәселе); қосылған тұздар; май зауыттарының металдары мен сұйықтықтарының әсері; және қышқылдықты өлшеу. Бұл және басқа да ADSA жарияланымдары халықаралық стандарттарды орнатуға көмектесті. 20 ғасырда батыс елдерінің көпшілігінде сары май тұтынуы төмендеді, негізінен маргариннің арзандығы мен, соңғы жылдарға дейін, оның пайдалырақ деп есептелуіне байланысты. АҚШ-та маргарин тұтынуы 1950 жылдары сары майдан басып өтті, және бүгінгі күні де АҚШ және ЕО-да сары майға қарағанда маргарин көп тұтынылады.

Сақтау

Кәдімгі сары май 15 °C (60 °F) шамасында, тоңазытқыштан әлдеқайда жоғары температурада жұмсарып, жағуға ыңғайлы болады. Көптеген тоңазытқыштардағы "майға арналған бөлімше" ішкі бөлімдердің ең жылы жерлерінің бірі болуы мүмкін, бірақ ол майды қатты қалпында қалдырады. Бір кезде Жаңа Зеландияда сатылатын көптеген тоңазытқыштарда "майды жұмсартатын құрылғы" болды, ол тоңазытқыштың қалған бөлігінен жылырақ, бірақ бөлме температурасынан салқын сақтау үшін кішкентай жылытқышпен жабдықталған. Сары майды тығыз орап сақтау оның бұзылуын баяулатады, ол жарыққа немесе ауаға ұшырағанда жеделдейді, сонымен қатар майдың басқа иістерді сіңіруіне де кедергі келтіреді. Оралған сары майды тоңазытқышта бірнеше ай сақтауға болады. Сақтау мерзімін ұзарту үшін майды мұздатып қоюға да болады.

Денсаулыққа қатысты мәселелер

2015 жылы жүргізілген зерттеуде "қандағы холестерин деңгейі жоғары адамдар сары майды тұтынуды ең төменгі деңгейде ұстауы керек, ал қалыпты холестерин деңгейі бар адамдар үшін сары майды шамалы мөлшерде тұтыну диетаның бір бөлігі болуы мүмкін" деген қорытынды жасалған. 2016 жылы жарияланған мета-талдау және жүйелі шолуда күніне 14 грамм сары майды тұтыну мен өлім-жітім және ЖСА арасындағы байланыс шамалы немесе маңызды емес деп табылған, ал тұтыну диабет ауруының пайда болуымен елеусіз кері байланысты болды. Зерттеуде "алынған нәтижелер диеталық ұсынымдарда сары май тұтынуды арттыру немесе азайту қажеттілігін көрсете алмайды" делінген.