Кіріспе

Белоктар, организмнің иммундық жүйесінің маңызды бөлігін құрайды

Белоктар класы

Антитело (Ab) – B-клеткалық рецептордың секрецияланған түрі; иммуноглобулин (Ig) термині B-клеткалық рецептордың мембранаға байланысқан немесе секрецияланған түрін білдіре алады, бірақ олар, негізінен, бір белок, сондықтан бұл терминдер көбінесе синоним ретінде қарастырылады. Антителолар – иммуноглобулин суперавторына жататын, Y-тәрізді үлкен белоктар, олар иммундық жүйе бактериялар мен вирустар сияқты антигендерді анықтау және залалсыздандыру үшін қолданады, соның ішінде ауру тудыратын антигендерді де. Антителолар молекулалардың әртүрлі химиялық құрамымен кез келген мөлшердегі антигенді тануы мүмкін. Әрбір антитело бір немесе бірнеше нақты антигенді таниды. Антиген сөзбе-сөз "антидене тудырушы" дегенді білдіреді, себебі антигеннің болуы антигенге қатысты антидененің түзілуіне себеп болады. Антидененің "Y" пішінінің әрбір ұшында антигендегі нақты эпитоппен байланысатын паратоп болады, бұл екі молекуланың дәлдікпен байланысуына мүмкіндік береді. Осы механизмді пайдалана отырып, антителолар иммундық жүйенің басқа бөліктерімен шабуылдайтын микробты немесе жұқтырылған жасушаны тиімді "белгілей" алады немесе оны тікелей залалсыздандыруға болады (мысалы, вирустың оның енуі үшін маңызды бөлігін бұғаттау арқылы). Иммундық жүйеге миллиондаған әртүрлі антигендерді тануға мүмкіндік беру үшін антидененің екі ұшындағы антигенді байланыстыратын орындар да соншалықты көп түрлі болады. Антидененің қалған құрылымы салыстырмалы түрде стандартты. Адамдарда антителолар бес классқа жатады, кейде оларды изотиптер деп атайды: IgA, IgD, IgE, IgG және IgM. Адам IgG және IgA антителолары да жеке субкласстарға бөлінеді (IgG1, IgG2, IgG3, IgG4; IgA1 және IgA2). Класс антиденемен қозғалатын функцияларды (эффекторлық функциялар деп те аталады), сондай-ақ кейбір басқа құрылымдық ерекшеліктерді көрсетеді. Әртүрлі класс антителолары денеде қай жерде және иммундық жауаптың қай сатысында бөлінетіні де әртүрлі. Антиденелердің класс және субкласс есімдері түрлер арасында ортақ болуы мүмкін, бірақ олардың функциялары мен денеде таралуы әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, егеуқұйрықтың IgG1 функциясы жағынан адамның IgG1-ге қарағанда адамның IgG2-ге жақын. Гуморальдық иммунитет термині көбінесе антидене жауабының синонимі ретінде қолданылады, бұл организмнің сұйықтықтарында (гуморларда) ерігіш белоктар түрінде болатын иммундық жүйенің функциясын сипаттайды, клеткалық иммунитеттен ерекшеленеді, ол көбінесе Т-клеткалардың (әсіресе цитотоксикалық Т-клеткалардың) жауаптарын сипаттайды. Жалпы, антителолар адаптивті иммундық жүйенің бөлігі болып саналады, бірақ бұл жіктеу күрделі болуы мүмкін. Мысалы, табиғи IgM, адаптивті емес, туа біткен иммундық жасушаларға ұқсас қасиеттері бар B1 клеткалық тегі арқылы жасалады, олар полиреактивтілікті көрсететін иммундық жауаптан тәуелсіз жасалған IgM антителоларын білдіреді – олар бірнеше ерекше (байланыссыз) антигендерді таниды. Олар иммундық жауаптың алғашқы кезеңдерінде комплемент жүйесімен бірге жұмыс істеп, антигенді жоюға және нәтижесінде пайда болған иммундық кешендерді лимфа түйіндеріне немесе көкбауырға жеткізуге көмектеседі, иммундық жауапты бастау үшін. Сондықтан осы жағдайда антителолардың функциясы адаптивті емес, туа біткен иммунитетке көбірек ұқсас. Дегенмен, жалпы антителолар адаптивті иммундық жүйенің бөлігі ретінде қарастырылады, өйткені олар ерекше ерекшелікті көрсетеді (кейбір ерекшеліктермен), генетикалық рекомбинация арқылы (тікелей туа біткен желіде кодталғаннан гөрі) өндіріледі және иммунологиялық жадтың көрінісі болып табылады. Иммундық жауап барысында B-клеткалар прогрессивті түрде антидене секрециялайтын жасушаларға (B-клеткалардың өздері антидене секрецияламайды; B-клеткалар, алайда, олардың бетінде антидененің мембранаға байланысқан түрі – B-клеткалық рецепторларды экспресс етеді) немесе жад B-клеткаларына дифференциацияланады. Антидене секрециялайтын жасушалар плазмабласттар мен плазма жасушаларын қамтиды, олар негізінен антидене секрециялау дәрежесі, өмір сүру ұзақтығы, метаболикалық бейімделу және беткі маркерлері бойынша ерекшеленеді. Плазмабластар – иммундық жауаптың алғашқы кезеңдерінде (классикалық сипатта – түйіндік орталықтан емес, фолликулярлық жолмен пайда болған) пайда болатын, жылдам көбейіп, қысқа өмір сүретін жасушалар, олар плазма жасушаларына одан әрі дифференциациялануға қабілетті. Әдебиет кейде шатастырады және плазмабластарды қысқа өмір сүретін плазма жасушалары ретінде сипаттайды – формальды түрде бұл дұрыс емес. Плазма жасушалары, керісінше, бөлінбейді (олар соңғы дифференциацияланған), олардың тірі қалуы үшін нақты жасуша түрлері мен цитокиндерден тұратын тірі қалу орталықтарына тәуелді. Плазма жасушалары антигеннің болуына қарамастан, үлкен мөлшерде антидене секрециялайды, плазма жасушасы тірі болғанша антигенге қатысты антидене деңгейі 0-ге төмендемейтініне кепілдік береді. Антидене секрециясының жылдамдығы, мысалы, иммундық жауапты стимуляциялайтын адъювант молекулаларының болуымен реттеледі, мысалы TLR лигандтары. Ұзақ өмір сүретін плазма жасушалары организмнің өмірі бойына тірі қалуы мүмкін. Классикалық түрде, ұзақ өмір сүретін плазма жасушаларын қамтитын тірі қалу орталықтары сүйек миында орналасқан, бірақ сүйек миындағы кез келген плазма жасушасы ұзақ өмір сүретінін болжауға болмайды. Алайда, басқа зерттеулер көрсетіп тұрғандай, тірі қалу орталықтары шырыш қабықшаларында да оңай құрылуы мүмкін – бірақ қатысты антидене класс ережесі сүйек миындағыдан өзгеше. B-клеткалары ұзақ өмір сүретін плазма жасушалары сияқты ондаған жылдар бойы сақталатын жад B-клеткаларына да дифференциациялана алады. Бұл жасушаларды екінші иммундық жауапта жылдам қайта шақыруға болады, класс ауысу, аффинитілік жетілу және антидене секрециялайтын жасушаларға дифференциациялану жүреді. Антителолар көптеген вакциналар мен инфекциялардың тудырған иммундық қорғанысының орталық бөлігі болып табылады (дегенмен иммундық жүйенің басқа компоненттері де қатысады және кейбір аурулар үшін антиденелерге қарағанда иммундық жауапты тудыруда әлдеқайда маңызды, мысалы, зостер). Микробтан туындаған инфекциядан ұзақ қорғану – яғни, микробтың денеге ену және көбейе бастау қабілеті (ауруға шақыру қажет емес) – антидененің үлкен мөлшерде тұрақты өндірілуіне байланысты, яғни тиімді вакциналар идеалды жағдайда ұзақ өмір сүретін плазма жасушаларына сүйенетін антидененің жоғары деңгейін тудырады. Сонымен қатар, медициналық маңызы бар көптеген микробтар бұрынғы инфекциялармен туындаған антиденелерден қашу үшін мутацияға ұшырай алады және ұзақ өмір сүретін плазма жасушалары аффинитілік жетілуге немесе класс ауысуға қабілетсіз. Бұл жад B-клеткалары арқылы өтемеленеді: бұрын кездескен антигендердің құрылымдық ерекшеліктерін сақтайтын микробтың жаңа варианттары оларға өзгерістерге бейімделетін жад B-клеткалық жауапты тудыруы мүмкін. Ұзақ өмір сүретін плазма жасушалары жад B-клеткаларының бетіндегілерге қарағанда жоғары аффинитілігі бар B-клеткалық рецепторларды секрециялайды деген ұсыныс бар, бірақ осы мәселе бойынша нәтижелер толығымен үйлесімді емес.

Антигенді байлау орны

Өзгермелі домендерді FV аймағы деп те атауға болады. Бұл Fab субөңірі антигенмен байланысады. Нақтырақ айтқанда, әрбір өзгермелі доменде үш гиперөзгермелі аймақ бар – ондағы аминқышқылдары антиденеден антиденеге ең көп өзгеріске ұшырайды. Ақуыз бүлінген кезде, бұл аймақтар антидененің бетінде бір-біріне жақын орналасқан β-талшықтардың үш иірімін құрайды. Бұл иірімдер комплементарлық анықтайтын аймақтар (CDR) деп аталады, себебі олардың пішіні антигеннің пішінімен сәйкес келеді. Әрбір ауыр және жеңіл тізбектің үш CDR-і бірлесіп антиденені байланыстыратын орынды құрайды, оның пішіні кішкентай антиген байланатын ойыстан бастап, үлкен бетке дейін, немесе антигендегі ойыққа енетін шығыңқыға дейін болуы мүмкін. Дегенмен, көбінесе байлау энергиясының көп бөлігіне бірнеше қалдықтар ғана үлес қосады. Соңғы уақытта Норт және басқалар, сондай-ақ Николудис және басқалар бұл туралы жазды. Алайда, антидененің байланысу орнын сипаттау үшін тек бір статикалық құрылымды пайдалану антидененің функциясы мен қасиеттерін түсінуді және сипаттауды шектейді. Антидене құрылымын болжауды жақсарту және күшті корреляцияланған CDR иірімдері мен интерфейс қозғалыстарын ескеру үшін антидене паратоптарын ерітіндіде әр түрлі ықтималдықпен өзара айналатын күйлер ретінде сипаттау керек. Иммундық желі теориясы аясында CDR-лер идиотиптер деп те аталады. Иммундық желі теориясына сәйкес, адаптивті иммундық жүйе идиотиптер арасындағы өзара әрекеттесу арқылы реттеледі.

Антитело кешендері

Ал бөлінген антиденелер бір Y пішінді бірлік, мономер түрінде кездесуі мүмкін. Дегенмен, кейбір антидене кластары екі Ig бірлігінен тұратын димерлерді (IgA сияқты), төрт Ig бірлігінен тұратын тетрамерлерді (телеост балықтарының IgM-і сияқты) немесе бес Ig бірлігінен тұратын пентамерлерді (шарқұйрық IgW немесе сүтқоректілердің IgM-і сияқты) құрайды, ал кейде алты бірліктен тұратын гексамерлер де пайда болады. IgG да гексамерлер құрауы мүмкін, бірақ бұл үшін J тізбегі қажет емес. IgA тетрамерлері мен пентамерлері де кездеседі. Антиденелер антигенмен байланысып кешендер құрауы да мүмкін: мұндай кешендер антиген-антидене кешені немесе иммундық кешен деп аталады. Шағын антигендер екі антиденені байланыстырып, димерлер, тримерлер, тетрамерлер және т.б. антиденелердің түзілуіне себеп болуы мүмкін. Көп валентті антигендер (мысалы, көп эпитоптары бар жасушалар) антиденелермен ірі кешендер құрауы мүмкін. Мысалы, қан топтарын анықтау үшін қолданылатын Кумбс тестісіндегі қызыл қан жасушаларының антиденелермен бірігіп, түйірленуі (агглютинация) осыған дәлел. Ірі түйірлер ерімейтін болып, көзге көрінетін шөкпелерге айналады.

Жеңіл тізбек түрлері

Сүтқоректілерде иммуноглобулиннің жеңіл тізбектерінің екі түрі бар, олар ламбда (λ) және каппа (κ) деп аталады. Дегенмен, олардың арасында функционалдық айырмашылық белгілі емес, және екеуі де ауыр тізбектердің бес негізгі түрінің кез келгенімен кездесуі мүмкін. Сырғақты балықтар (мысалы, акулалар) тек ауыр тізбекті антиденелерді (яғни, жеңіл тізбектерсіз) өндіреді, сонымен қатар олар ұзын тізбекті пентамерлерге ие (молекуласына бес тұрақты бірлікпен). Түйелер, ламалар, альпакалар сияқты камелидтер де тек ауыр тізбекті антиденелерді өндіруімен ерекшеленеді. + Сүтқоректілерде кездеспейтін антиденелер кластары Класс Түрлері Сипаттамасы IgY Құстар мен бауырымен жорғалаушыларда кездеседі; сүтқоректілердегі IgG-ге ұқсас. IgW Акулалар мен скаттарда кездеседі; сүтқоректі IgD-мен байланысты. IgT/Z Телост балықтарда кездеседі.

Антидене- антиген өзара әрекеттесулері

Антидене паратопы антиген эпитопымен өзара әрекеттеседі. Антигеннің бетінде әдетте үзіліссіз орналасқан әртүрлі эпитоптар болады, ал нақты антигендегі басым эпитоптар детерминанттар деп аталады. Антидене мен антиген кеңістіктік үйлесімділік арқылы (кілт пен құлыптай) өзара әрекеттеседі. Fab эпитопымен өзара әрекеттесуге қатысатын молекулалық күштер әлсіз және нақты емес – мысалы, электростатикалық күштер, сутекті байланыстар, гидрофобтық өзара әрекеттесулер және Ван дер Ваальс күштері. Бұл антидене мен антиген арасындағы байланыс қайтымды екенін білдіреді, ал антидененің антигенге деген туыстығы абсолютті емес, салыстырмалы. Әлсіз байланыс антидененің әртүрлі туыстық жақындықпен әртүрлі антигендермен қиылысатын реакцияға түсуіне мүмкіндік береді.

Қосымшаның белсенділігі

Жер бетіндегі антигендерге (мысалы, бактерияларда) байланысатын антиденелер өздерінің Fc аймағы арқылы комплемент каскадының бірінші құраушысын тартады және "классикалық" комплемент жүйесін іске қосады.

Эффектор жасушаларының белсенділігі

Жасушалардың сыртында көбейетін патогендермен күресу үшін антиденелер оларды біріктіріп, агглютинацияға түсіреді. Антителода кем дегенде екі паратоп болғандықтан, ол бірнеше антигендегі бірдей эпитоптарға байланысып, бірден көп антигенді байланыстыра алады. Патогенді қаптау арқылы антиденелер, олардың Fc аймағын танитын жасушаларда патогенге қарсы тиімді функцияларды белсендіреді. Ксенотрансплантацияланған органдардың қабылдамауының себебі, ішінара, донор тініндегі αGal антигендеріне байланысатын, қабылдаушының сарысуында айналыста жүрген табиғи антиденелер болуымен байланысты деп саналады.

Иммуноглобулиннің әртүрлілігі

Іс жүзінде барлық микробтар антиденелік жауапты тудыруы мүмкін. Көптеген түрлі микробтарды сәтті тану және жою үшін антиденелердің әртүрлілігі қажет; олардың аминқышқылдық құрамы әртүрлі болғандықтан, олар көптеген антигендермен өзара әрекеттесе алады. Адамдар шамамен 10 миллиардқа жуық әртүрлі антиденелерді жасайды деп есептеледі, олардың әрқайсысы антигеннің ерекше эпитопына байланыса алады. Бір адамда антиденелердің үлкен қоры жасалса да, осы ақуыздарды жасауға қол жетімді гендер саны адам геномының мөлшерімен шектеледі. Омыртқалы B жасушаларына салыстырмалы түрде аз ғана антидене гендерінен антиденелердің әртүрлі жиынтығын жасауға мүмкіндік беретін бірнеше күрделі генетикалық механизмдер пайда болған.

Доменнің өзгергіштігі

Антителоны кодтайтын хромосомалық аймақ үлкен және антителоның әр домені үшін бірнеше ерекше гендік локустарды қамтиды. Ауыр тізбек гендерін қамтитын хромосомалық аймақ (IGH@) 14-ші хромосомада, ал лямбда және каппа жеңіл тізбек гендерін қамтитын локустар (IGL@ және IGK@) адамдарда 22-ші және 2-ші хромосомаларда орналасқан. Осы домендердің бірі өзгермелі домен деп аталады, ол әрбір антителоның ауыр және жеңіл тізбегінде кездеседі, бірақ әртүрлі В-клеткаларынан пайда болған әртүрлі антителоларда өзгеше болуы мүмкін. Өзгермелі домендер арасындағы айырмашылықтар гиперөзгермелі аймақтар (HV 1, HV 2 және HV 3) немесе комплементарлық анықтау аймақтары (CDR1, CDR2 және CDR3) деп аталатын үш циклде орналасқан. CDR-лер өзгермелі домендер ішінде сақталған каркас аймақтарымен сүйеніп тұрады. Ауыр тізбек локусы шамамен 65 түрлі өзгермелі домен генін қамтиды, олардың барлығы CDR-лері бойынша ерекшеленеді. Бұл гендерді антителоның басқа домендері үшін гендер жиынтығымен біріктіру арқылы жоғары дәрежеде өзгермелілікке ие антителолардың кең спектрін құруға болады. Бұл комбинация V(D)J рекомбинациясы деп аталады, ол төменде талқыланады.

V ((D) J рекомбинациясы

Иммуноглобулиндердің соматикалық рекомбинациясы, сондай-ақ V(D)J рекомбинациясы деп аталады, бірегей иммуноглобулиннің өзгермелі аймағын қалыптастыруға қатысады. Әрбір иммуноглобулиннің ауыр немесе жеңіл тізбегінің өзгермелі аймағы ген сегменттері (субгендер) деп аталатын бірнеше бөліктерде кодталған. Бұл сегменттер өзгермелі (V), әртүрлілік (D) және қосылу (J) сегменттері деп аталады. Ламбда жеңіл тізбекті иммуноглобулиннің бірнеше субгендерінің (мысалы, V2 отбасы) қайта құрылуы микроРНК miR-650-нің белсендірілуімен байланысты, ол В-жасушаларының биологиясына одан әрі әсер етеді. RAG ақуыздары V(D)J рекомбинациясында ДНК-ны белгілі бір аймақта кесуде маңызды рөл атқарады.

Соматикалық гипермутация және аффинитеттік жетілу

Антигенмен белсендірілгеннен кейін В-лимфоциттері тез көбейе бастайды. Осы қарқынды бөлінетін жасушаларда ауыр және жеңіл тізбектердің өзгермелі домендерін кодтайтын гендер соматикалық гипермутация (SHM) деп аталатын процесс арқылы жоғары деңгейде нүктелік мутацияға ұшырайды. SHM нәтижесінде әрбір өзгермелі генге, әрбір жасуша бөлінуіне шамамен бір нуклеотидтік өзгеріс түседі. Соның салдарынан, қыз клеткалардың кез келгені антидене тізбектерінің өзгермелі домендерінде шамалы аминқышқылдық айырмашылықтарға ие болады. Бұл антиденелер қорының әртүрлілігін арттырады және антидененің антигенмен байланысу қабілетіне әсер етеді. Кейбір нүктелік мутациялар бастапқы антиденеге қарағанда антигенмен нашар байланысатын (төмен қабілеттілік) антиденелердің түзілуіне алып келеді, ал кейбір мутациялар керісінше, күшті байланысатын (жоғары қабілеттілік) антиденелерді жасайды. Бетінде жоғары қабілеттілік антиденелерін экспрессиялайтын В-лимфоциттері басқа жасушалармен өзара әрекеттесу кезінде күшті өмір сүру сигналын алады, ал төмен қабілеттілік антиденелері барлар мұны алмайды және апоптозбен өледі.

Сыныптарды ауыстыру

Изотип немесе класты ауыстыру – В клеткасының белсендірілуінен кейін жүретін биологиялық процесс, ол клеткаға антиденелердің әртүрлі кластарын (IgA, IgE немесе IgG) өндіруге мүмкіндік береді. Класты ауыстыру ауыр тізбекті ген локусында "класты ауыстыру рекомбинациясы" (CSR) деп аталатын механизм арқылы іске асырылады. Бұл механизм әр тұрақты аймақ генінің (δ тізбегінен басқа) ДНҚ-да жоғары жағында табылған, "ауыстырғыш" (S) аймақтар деп аталатын сақталған нуклеотидтік мотивтерге тәуелді. ДНҚ тізбегі екі таңдалған S аймағында ферменттер тізбегінің әрекетімен үзіледі. Өзгермелі домен экзоны "гомолог емес ұштарды қосу" (NHEJ) деп аталатын процесс арқылы қажетті тұрақты аймаққа (γ, α немесе ε) қайта қосылады. Бұл процесс нәтижесінде басқа изотиптің антиденесін кодтайтын иммуноглобулин гені пайда болады.

Ерекшелік белгілері

Антитело бір антигенге немесе эпитопқа ғана таңдаулылық танытса, моноспецификалық деп аталады, егер екі түрлі антигенге немесе бір антигендегі екі түрлі эпитопқа байланысса, биспецификалық деп аталады. Егер антителолар тобы әртүрлі антигендерге байланысса, онда олар поливалентті (немесе спецификалық емес) деп аталады. Ал моноклональды антиденелер – бір ғана В клеткасы өндіретін бір-бірімен толықтай сәйкес антиденелер.

Асимметриялық антиденелер

Гетеродимерлік антиденелер, сондай-ақ асимметриялық антиденелер, антиденелердің «қолдарына» әртүрлі дәрілерді бекіту үшін үлкен икемділік пен жаңа форматтарға мүмкіндік береді. Гетеродимерлік антиденелердің ең көп қолданылатын форматтарының бірі – «тізелер ойыққа» форматы. Бұл формат антиденелердегі тұрақты аймақтың ауыр тізбек бөлігіне тән. «Тізелер» бөлігін жасау үшін кішкентай аминқышқылы үлкенімен ауыстырылады. Ал «ойық» үлкен аминқышқылын кішкентайымен алмастыру арқылы құрылады. «Тізелерді» «ойықтармен» байланыстыратын нәрсе – әр тізбектегі дисульфидтік байланыстар. «Тізелер ойыққа» пішіні антиденеге тәуелді жасушалық цитотоксикалық әсерді күшейтеді. Бір тізбекті өзгермелі фрагменттер (scFv) ауыр және жеңіл тізбектің өзгермелі доменіне қысқа линкер пептиді арқылы қосылады. Линкер глицинге бай, бұл оған икемділік береді, ал серин/треонин – ерекшелік қасиетін сыйлайды. Екі түрлі scFv фрагментін шарнир аймағы арқылы ауыр тізбектің тұрақты доменіне немесе жеңіл тізбектің тұрақты доменіне біріктіруге болады. Бұл антиденеге екі антигенге қатысты ерекше байланыс қабілетін береді, яғни биспецификалық етеді. «Тізелер ойыққа» форматы гетеродимерлердің түзілуін жақсартады, бірақ гомодимерлердің түзілуін тоқтатпайды. Гетеродимерлік антиденелердің тиімділігін одан да арттыру үшін көптеген ғалымдар жасанды құрылымдарға көңіл бөлуде. Жасанды антиденелер – антидене молекуласының функционалдық стратегиясын қолданатын, бірақ табиғи антидененің циклдық және құрылымдық шектеулерімен шектелмейтін әртүрлі ақуыз мотивтері. Тізбе және үш өлшемді кеңістіктің комбинациялық дизайнын басқару арқылы табиғи дизайдан асып, әртүрлі дәрілердің комбинацияларын «қолдарға» бекітуге болады. Гетеродимерлік антиденелердің қабылдай алатын пішіндерінің диапазоны кең, сонымен қатар «қолдарға» бекітілген дәрілер әр «қолда» бірдей болуы міндетті емес, бұл қатерлі ісіктерді емдеуде дәрілердің әртүрлі комбинацияларын қолдануға мүмкіндік береді. Фармацевтикалық компаниялар жоғары тиімді биспецификалық және тіпті мультиспецификалық антиденелерді өндіре алады. Бұл антиденелердің функционалдық деңгейі таң қалдырады, өйткені табиғи пішінден осындай өзгеріс функционалдықтың төмендеуіне әкелуі керек еді.

Хромосомааралық ДНК транспозициясы

Антителолардың әртараптануы көбінесе соматикалық гипермутация, класс ауыстыру және BCR генінің локустарын бағыттайтын аффинитеттік жетілу арқылы жүзеге асады, бірақ кейде бұрынғыдан өзгеше әртараптану түрлері де тіркелген. Мысалы, Plasmodium falciparum қоздырған безгек жағдайында, бұрын жұқтырған адамдардың антиденелерінің кейбіреулері 19-шы хромосомадан 98 аминқышқылынан тұратын, лейкоциттермен байланысты иммуноглобулинге ұқсас рецептор 1, LAIR1 фрагментін қамтитын инсерцияны көрсетті. Бұл хромосомааралық транспозицияның бір түрін білдіреді. LAIR1 әдетте коллагенмен байланысады, бірақ P. falciparum жұқтырған қызыл қан жасушаларының бетінде жоғары деңгейде экспрессияланатын қайталамалы аралас полипептидтер (RIFIN) отбасының мүшелерін тануға қабілетті. Шындығында, бұл антиденелер RIFIN-ге қатысты аффинитетті күшейтетін, ал коллагенге қатысты аффинитетті жоятын аффинитеттік жетілуге ұшырады. Бұл "LAIR1-ді қамтитын" антиденелер Танзания және Мали донорларының 5-10%-ында табылды, бірақ еуропалық донорларда жоқ. Дегенмен, еуропалық донорларда да шынтақ буынының ішінде 100-1000 нуклеотидтік фрагменттер анықталды. Бұл ерекше құбылыс безгекке тән болуы мүмкін, себебі инфекция геномдық тұрақсыздықты тудыратыны белгілі.

Тарих

Антитело деген термин алғаш рет Пол Эрлихтің бір мәтінінде қолданылған. Антикорпер (антидене деген неміс сөзі) термині оның 1891 жылы қазанда жарияланған "Эксперименталды иммунитет зерттеулері" мақаласының қорытындысында кездеседі, онда "егер екі зат екі түрлі антикорперді тудырса, онда олар өзі әртүрлі болуы керек" деп айтылады. Алайда, бұл термин бірден қабылданбады және антидене үшін бірнеше басқа терминдер ұсынылды: Immunkörper, Amboceptor, Zwischenkörper, сенсибилизациялайтын зат, копула, Desmon, филоцитаза, фиксатор және Immunisin. Флоридадағы Скриппс ғылыми-зерттеу институтының кампусы үшін жасалған антитело, Леонардо да Винчидің Витрув адамына сілтеме жасайтын сақинаға орналастырылған, осылайша антитело мен адам денесінің ұқсастығын көрсетеді. Антителоларды зерттеу 1890 жылы Эмиль фон Беринг пен Китасато Шибасабуро дифтерия және тетанус токсиндеріне қарсы антиденелердің активтілігін сипаттағаннан кейін басталды. Фон Беринг пен Китасато гуморальдық иммунитет теориясын ұсынды, бұл теория бойынша сарысудағы медиатор шетелдік антигенмен әрекеттесе алады. Оның идеясы Пауль Эрлихті 1897 жылы антидене мен антигеннің өзара әрекеттесуі үшін бүйірлік тізбек теориясын ұсынуға итермеледі, ол жасуша бетіндегі рецепторлардың ("бүйірлік тізбектер" деп сипатталған) арнайы түрде токсиндерге байланыса алатынын болжады – "құлып және кілт" сияқты өзара әрекеттесу арқылы – және бұл байланыс реакциясы антиденелердің өндірілуіне түрткіс береді. Басқа зерттеушілер антиденелердің қанда еркін жүретініне сенді, ал 1904 жылы Альмрот Райт бактерияларды фагоцитоз және өлтіру үшін белгілеуге арналған ерігіш антиденелер бар екенін көрсетті; ол бұл процесті опсонизация деп атады. 1920 жылдары Майкл Хайдельбергер мен Освальд Эйвери антигендер антиденелермен тұнбаға түсетінін байқап, антиденелер ақуыздан тұратынын көрсетті. Антиген-антидене байланысының биохимиялық қасиеттерін Джон Маррак 1930 жылдардың соңында егжей-тегжейлі зерттеді. Келесі маңызды жетістік 1940 жылдары болды, Лайнус Паулинг Эрлих ұсынған "құлып және кілт" теориясын растады, антиденелер мен антигендер арасындағы өзара әрекеттесу олардың химиялық құрамына қарағанда пішініне көбірек байланысты екенін көрсетті. 1948 жылы Астрид Фагреус плазмалық В-клеткалардың антиденелерді өндіруге жауапты екенін анықтады. Алдағы жұмыстар антидене ақуыздарының құрылымын сипаттауға бағытталды. Бұл құрылымдық зерттеулердегі маңызды жетістік 1960 жылдардың басында Джеральд Эдельман мен Джозеф Галлидің антидене жеңіл тізбектерін ашқандығы және олардың бұл ақуыздың 1845 жылы Генри Бенс Джонс сипаттаған Бенс Джонс ақуызымен бірдей екенін түсінуі болды. Эдельман антиденелердің дисульфидтік байланыстармен байланысқан ауыр және жеңіл тізбектерден тұратынын анықтады. Шамамен сол уақытта Родни Портер IgG-нің антидене байланысатын (Fab) және антидене құйрығы (Fc) аймақтарын сипаттады. Бұл ғалымдар IgG-нің құрылымы мен толық аминқышқылдық тізбесін анықтады, бұл жетістік үшін олар 1972 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Бұл ерте зерттеулердің көпшілігі IgM және IgG-ге бағытталған болса, басқа иммуноглобулин изотоптары 1960 жылдары анықталды: Томас Томаси секреторлық антиденені (IgA) тапты; Дэвид С. Роу және Джон Л. Фейи IgD-ді тапты; ал Кимишиге Ишизака мен Теруко Ишизака IgE-ді тапты және оның аллергиялық реакцияларға қатысы бар антиденелер класы екенін көрсетті. 1976 жылдан басталган тәжірибелер сериясында Сусуму Тонегава генетикалық материалдың өзін-өзі қайта ұйымдастырып, қолда бар антиденелердің кең спектрін құрай алатынын көрсетті.

Ауруды анықтау

Белгілі бір антиденелерді анықтау – медициналық диагностиканың өте кең таралған түрі, ал серология сияқты қолданыстар осы әдістерге негізделген. Мысалы, ауруды диагностикалау үшін биохимиялық талдауларда қаннан Эпштейн-Барр вирусына немесе Лайм ауруына қарсы бағытталған антиденелердің титрін анықтайды. Егер бұл антиденелер табылмайтын болса, онда адам инфекцияланбаған немесе инфекция ұзақ бұрын болған, ал осы антиденелерді өндіретін В-лимфоциттері табиғи түрде жойылған. Клиникалық иммунологияда пациенттің антиденелер профилін сипаттау үшін иммуноглобулиндердің жеке кластарының деңгейі нефлометрия (немесе турбидиметрия) арқылы өлшенеді. Иммуноглобулиндердің әртүрлі кластарының деңгейінің жоғарылауы кейде диагнозы нақты емес науқастарда бауыр зақымдануының себебін анықтауға көмектеседі. Кумбс сынағы қан құюға дайындық кезінде антиденелерді тексеруге, сондай-ақ жүктілікке дайындалып жатқан әйелдерде антиденелерді тексеруге қолданылады. Адам хориондық гонадотропиніне қарсы алынған антиденелер тікелей сатылатын жүктілік сынақтарында қолданылады. Жаңа диоксаборолан химиясы антиденелерді радиоактивті фтормен (18F) белгілеуге мүмкіндік береді, бұл позитронды эмиссиялық томография (ПЭТ) арқылы ісікті визуализациялауға жол ашады.

Ауруларды емдеу

Таргеттелген моноклоналды антиденелер терапиясы ревматоидты артрит, мультипль склероз, псориаз және көптеген түрдегі қатерлі ісіктерді, соның ішінде Ходжкин емес лимфома, колоректальдық қатерлі ісік, бас және мойын қатерлі ісігі, және сүт безі қатерлі ісігін емдеу үшін қолданылады. Кейбір иммундық жетіспеушіліктер, мысалы, Х-хромосомаға байланысты агаммаглобулинемия және гипогаммаглобулинемия, антиденелердің толық немесе ішінара жетіспеушілігіне алып келеді. Осы аурулар көбінесе иммунитеттің қысқа мерзімді түрін – пассивті иммунитетті шақыру арқылы емделеді. Пассивті иммунитет адам немесе жануар сарысуы, жинақталған иммуноглобулин немесе моноклоналды антиденелер түріндегі дайын антиденелерді ауруға шалдыққан адамға беру арқылы қамтамасыз етіледі.

Пренатальді терапия

Rh факторы, сонымен қатар Rh D антигені деп те аталады, – қызыл қан жасушаларында табиғатынан болатын антиген; Rh оң (Rh+) адамдарда бұл антиген болады, ал Rh теріс (Rh–) адамдарда жоқ. Әдеттегі босану кезінде, босану салдарынан немесе жүктілік кезінде туындаған асқынулар кезінде ұрықтың қаны ананың денесіне өтуі мүмкін. Rh үйлесімсіз ана мен бала болған жағдайда, қанның араласуы Rh теріс ананы Rh оң баланың қан жасушаларындағы Rh антигеніне сезімтал етуі мүмкін, бұл жүктіліктің қалған бөлігіне және кез келген келесі жүктіліктерге жаңа туған нәрестенің гемолитикалық ауруының қаупін тудырады. Rho(D) иммундық глобулин антиденелері адамның RhD антигеніне қатысты ерекше. Rh антиденелері Rh теріс анада Rh оң ұрық болған кезде туындауы мүмкін сезімталдықтың алдын алу мақсатымен жүктілікке дейінгі емдеу схемасының бір бөлігі ретінде қолданылады. Ананы Rh антиденелерімен емдеу жарақат алғаннан және босанғаннан кейін ананың денесіндегі ұрықтан Rh антигенін жояды. Бұл антиген аналық B жасушаларын "есте сақтау" үшін стимулдауға үлкермес бұрын, Rh антигенін есте сақтауға қабілетті B жасушаларын құру арқылы жүзеге асырылады. Осылайша, оның гуморальды иммундық жүйесі Rh антиденелерін өндірмейді және қазіргі немесе келесі балалардың Rh антигендеріне шабуыл жасамайды. Rho(D) иммундық глобулинмен емдеу Rh ауруына әкелуі мүмкін сезімталдықтың алдын алады, бірақ аурудың өзіне ем жасамайды немесе алдын алмайды. Антигеннің бір эпитопына қатысты антидене алу үшін антидене шығаратын лимфоциттер жануардан бөлініп алынып, оларды қатерлі жасушалармен біріктіру арқылы мәңгілікке сақталады. Біріктірілген жасушалар гибридомалар деп аталады және олар мәдени ортада антидене шығаруды тоқтатпай, үздіксіз өседі. Жеке гибридома жасушалары сұйыту арқылы клондау арқылы оқшауланып, барлығы бірдей антидене өндіретін жасуша клондары жасалады; бұл антиденелер моноклоналды антиденелер деп аталады. Поликлоналды және моноклоналды антиденелер көбінесе А/G белгісі немесе антигендік туыстық хроматографиясы арқылы тазартылады. Зерттеулерде тазартылған антиденелер көптеген қолдануларда қолданылады. Зерттеу мақсатындағы антиденелерді антидене жеткізушілерден тікелей немесе арнайы іздеу жүйесін пайдалану арқылы табуға болады. Зерттеу антиденелері көбінесе жасуша ішіндегі және жасуша сыртындағы белоктарды анықтау және орналастыру үшін қолданылады. Антиденелер ағыс цитометриясында жасуша түрлерін олардың өндіретін белоктары бойынша ажырату үшін қолданылады; жасуша түрлерінің әртүрлілері олардың бетіндегі дифференциациялық молекулалардың әртүрлі комбинацияларын өндіреді және әртүрлі жасуша ішіндегі және секрецияланатын белоктарды шығарады. Олар сондай-ақ иммунопреципитацияда белоктарды және олармен байланысты кез келген заттарды (қоса иммунопреципитация) жасуша лизатындағы басқа молекулалардан бөлу үшін, электрофорезбен бөлінген белоктарды анықтау үшін Батыс блот талдауында және тіндердегі белок экспрессиясын зерттеу үшін иммуногистохимияда немесе иммунофлуоресценцияда қолданылады, микроскоптың көмегімен жасушалар ішіндегі белоктарды анықтауға көмектеседі. Белоктарды антиденелерді пайдалана отырып ELISA және ELISpot әдістерімен де анықтауға және сандық өлшеуге болады. Зерттеуде қолданылатын антиденелер – өте қуатты, бірақ көптеген мәселелер тудыратын реагенттер, кез келген экспериментте, соның ішінде кросс-реактивтілік немесе антидененің бірнеше эпитоптарды тануы және аффиниттілік, эксперименттік жағдайларға байланысты кеңінен өзгеруі мүмкін (мысалы, pH, еріткіш, тіндердің күйі және т.б.). Зерттеушілер антиденелерді растау және антиденелер туралы есеп беру жолдарын жақсарту үшін көптеген әрекеттер жасады. Антиденелерді өз жұмысында қолданатын зерттеушілер оларды дұрыс тіркеуі керек, осылайша олардың зерттеулерін қайталауға (және басқа зерттеушілермен тексеруге және біліктілігін арттыруға) мүмкіндік беруі керек. Академиялық мақалаларда сілтеме берілген зерттеу антиденелерінің жартысынан азы ғана оңай анықталады. 2014 және 2015 жылдары F1000 журналында жарияланған мақалалар зерттеушілерге зерттеу антиденелерін пайдалану туралы есеп беру бойынша нұсқаулық береді. RRID мақаласы антидене тізілімінен деректерді алатын RRID ғылыми ресурстарды сілтемелеу стандартын қолданатын 4 журналда жарияланды (Force11 тобындағы мәліметтерді де қараңыз). Антидене аймақтары биомедициналық зерттеулерді одан әрі дамытуға, дәрілердің өз мақсатына жетуіне бағыт беру арқылы көмектеседі. Бірнеше қолданулар бактериялық плазмидтерді антидененің Fc аймағымен белгілеуді қамтиды, мысалы, pFUSE Fc плазмиді.

Клиникалық сынақтарға дейін

Өнімнің қауіпсіздігін тексеру: Стерильділік (бактериялар мен саңырауқұлақтар), in vitro және in vivo сынақтары арқылы кездейсоқ вирустарды анықтау, егесік ретровирустарын тексеру, қауіпті немесе дереу өмірге қауіпті жағдайлардағы мүмкіндіктерді зерттеуді бастамас бұрын қажетті өнімнің қауіпсіздігі туралы деректер, өнімнің қауіпті потенциалын бағалауға көмектеседі. Мүмкіндігін зерттеу: Бұл пилоттық зерттеулер, олардың мақсаттары қауіпсіздіктің алғашқы сипаттамасын және шағын, нақты пациенттер тобындағы тұжырымдаманың бастапқы дәлелдемесін қамтиды (in vitro немесе in vivo сынақтары).

Құрылымын болжау және антиденелерді есептеу әдісімен жобалау

Денсаулық сақтау және биотехнология салаларындағы антиденелердің маңыздылығы олардың құрылымын жоғары дәлдікпен білуді қажет етеді. Бұл ақпарат белок инженериясы, антигенмен байланысу туыстығын өзгерту және берілген антителоның эпитопын анықтау үшін қолданылады. Рентгендік кристаллография – антиденелердің құрылымын анықтау үшін қолданылатын әдістердің бірі. Дегенмен, антиденені кристалдандыру көбінесе күшті еңбек пен уақытты қажет етеді. Есептеу тәсілдері кристаллографияға арзан және жылдам балама ұсынады, бірақ олардың нәтижелері сенімсіз болуы мүмкін, себебі олар эмпирикалық құрылымдарды шығармайды. Web Antibody Modeling (WAM) және Immunoglobulin Structure Prediction (PIGS) сияқты онлайн веб-серверлер антиденелердің өзгермелі аймақтарын есептеу арқылы модельдеуге мүмкіндік береді. Rosetta Antibody – бұл жаңа антидене FV аймағының құрылымын болжау сервері, ол CDR циклдарын азайту және жеңіл және ауыр тізбектердің салыстырмалы бағытын оңтайландыру үшін күрделі техникаларды, сондай-ақ антиденелердің бірегей антигендерімен сәтті байланысуын болжауға мүмкіндік беретін гомологиялық модельдерді қамтиды. Алайда, антидененің байланыс орнын тек бір статикалық құрылымды пайдалану арқылы сипаттау, антидененің функциясы мен қасиеттерін түсінуді және сипаттауды шектейді. Антидене құрылымын болжауды жақсарту және күшті корреляцияланған CDR циклдары мен интерфейс қозғалыстарын ескеру үшін антидене паратоптарын ерітіндідегі әртүрлі ықтималдықтармен өзара айналатын күйлер ретінде сипаттау керек. Антиденелердің CDR-ларының құрылымдық биоинформатикалық зерттеулеріне негізделген антиденелерді есептеу арқылы жобалау үшін бірнеше әдістер ұсынылған. Антиденені тізбектеу үшін Эдман ыдырауы, кДНК және т.б. сияқты әртүрлі әдістер қолданылады; бірақ пептидтер мен ақуыздарды анықтаудың ең көп таралған қазіргі заманғы тәсілдерінің бірі – сұйық хроматография және тандемдік массалық спектрометрия (LC-MS/MS) болып табылады. Антиденелерді үлкен көлемде тізбектеу әдістері деректерді талдау үшін есептеу тәсілдерін қажет етеді, соның ішінде тікелей тандемдік массалық спектрлерден de novo тізбектеу және қолда бар ақуыз тізбектерінің дерекқорын пайдаланатын деректерді іздеу әдістері. Көптеген нұсқаларында ақуыз тізбектерін алу CID/HCD/ETD фрагментация әдістерін және басқа да техникаларды пайдалану арқылы жабуды арттыруға қабілетті, және олар ақуыздарды, әсіресе антиденелерді толық тізбектеуге тырысуда маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Басқа әдістерде ұқсас ақуыздардың бар екендігі, белгілі геномдық тізбек немесе жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға қарайтын тәсілдердің үйлесімі болжанады. Қазіргі технологиялар de novo тізбектеу пептидтерін, интенсивтілікті және позициялық сенімділік баллдарын дерекқор және гомологиялық іздеулерден интеграциялау арқылы ақуыз тізбектерін жоғары дәлдікпен құрастыруға мүмкіндік береді.

Миметикалық антиденелер

Антителолық мимикаторлар – антигендерді нақты байлай алатын, антиденелерге ұқсас органикалық қосылыстар. Олар жасанды пептидтер немесе ақуыздардан, немесе 3-20 кДа молярлық массасы бар аптамерлік нуклеин қышқылы молекулаларынан тұрады. Fab және наноденелер сияқты антидене фрагменттері антителолық мимикаторлар ретінде қарастырылмайды. Антиденелерге қарағанда олардың артықшылықтары: жақсы ерігіштік, тіндерге тез ену қабілеті, жоғары температура мен ферменттерге төзімділік және салыстырмалы түрде төмен өндіріс құны. Антителолық мимикаторлар зерттеу, диагностика және терапиялық мақсаттарда қолданылатын заттар ретінде әзірленуде және коммерцияландырылуда.

Байланысты антидене бірлігі

BAU (байлайтын антидене бірлігі, көбінесе BAU/мл) – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) бірдей ерекшелікке ие, бірдей иммуноглобулиндер класын анықтайтын талдауларды салыстыру үшін анықтаған өлшем бірлігі.