Кіріспе
Адам аяғының пішініндегі механикалық форма. Оны аяқ киім жасаушылар мен шеберлер аяқ киім жасау және жөндеу кезінде пайдаланады. Аяқ пішіндері жасалатын жұмыстың ерекшелігіне қарай түрлі стильде және өлшемде болады. Көбінесе кездесетін түрлері: табан мен өкшелерді жөндеуге арналған қарапайым, бір өлшемді аяқ пішіндері, қазіргі заманғы жаппай өндірісте қолданылатын арнайы механикалық аяқ пішіндері және тапсырыс бойынша жасалатын аяқ киімдерге арналған жеке дайындалған аяқ пішіндері. Аяқ пішіндері суланған былғарымен және оны қайта пішіндеуге қажетті күшпен байланысқа төтеп бере алатын берік материалдардан – қатты ағаштан, құйма темірден және жоғары тығыздықты пластиктен жасалады. 19 ғасырдың басынан бері аяқ пішіндері көбінесе оң және сол аяқтың әр түрлі пішініне сәйкес келетін жұптарда шығарылады. Суринамдық америкалық Ян Эрнст Матцелигердің 1880 жылдары автоматты аяқ пішіндеу станогын ойлап табуы аяқ киім өндірісінде маңызды қадам болды, ол бірден сапаны жақсартты, бағаны екі есеге төмендетті және аяқ киім жасау орталықтарындағы бұрынғы қолмен жұмыс істеу жүйесін жойды.
A last is a mechanical form shaped like a human foot. It is used by shoemakers and cordwainers in the manufacture and repair of shoes. Lasts come in many styles and sizes, depending on the exact job they are designed for. Common variations include simple one size lasts used for repairing soles and heels, custom purpose mechanized lasts used in modern mass production, and custom made lasts used in the making of bespoke footwear. Lasts are made of firm materialshardwoods, cast iron, and high density plasticsto withstand contact with wetted leather and the strong forces involved in reshaping it. Since the early 19th century, lasts typically come in pairs to match the separate shapes of the right and left feet. The development of an automated lasting machine by the Surinamese American Jan Ernst Matzeliger in the 1880s was a major development in shoe production, immediately improving quality, halving prices, and eliminating the previous putting out systems surrounding shoemaking centers.
Атауы
Ағылшын тіліндегі "last" сөзінің *laistaz түрінде қайта құрастырылған протогерман тілінен шыққандығы айтылады, бұл сөз із, белгі немесе қадам ізді білдірген. Оған сәйкес келетін сөздерге швед тіліндегі "läst", дания тіліндегі "læste" және неміс тіліндегі "Leisten" жатады.
Тарих
Римдік аяқ киім шеберлері аяқ киімді оң және сол аяққа бөлек пішіп жасаған, бірақ бұл ерекшелік ежелгі антикалық дәуірдің соңындағы варварлар шабуылынан кейін жоғалып кетті. Орта ғасырдың биіктігінде коммерциялық аяқ киім жасау қайта жанданғанда, бір пішін екі аяққа да аяқ киім жасау үшін қолданылды, соның арқасында кию барысында аяқ киім қажеттілікке қарай өзгеріп, формаланады деп күтілді. Мұндай "бір түзу" пішіндердің пайдалануы 17 ғасырда ерлер мен әйелдерге арналған жоғары табанды аяқ киімнің пайда болуынан кейін, бұрынғыдан гөрі күрделенді. Тек 19 ғасырдың басында өнеркәсіптік өндіріс пен жаппай сату басталғанда ғана пішіндер қайтадан жалпыға бірдей жасалып, жұптап қолданыла бастады. Қазіргі кезде жалпы бір өлшемді пішіндер тек аяқ киім жөндеу үшін ғана қолданылады. Өнеркәсіптік революция кезінде аяқ киім өндірісі орталық шеберханалардың айналасында ұйымдастырылған, еңбекті күрделі бөлу жүйесі арқылы оңтайландырылды, бірақ өндірістің әрбір кезеңіне білікті жұмыс күші қажет болды. Наполеон соғыстары кезінде Марк Исамбард Брунелдің Ұлыбританиядағы механикаландыру әрекеттері толыққанды болмады және демобилизациядан кейін тиімсіз болып шықты. Тігін машиналарын былғарыға арналған жұмысқа бейімдеу 1850 жылға дейін жалғасты, ал маңызды табыс 1883 жылы патенттелген суринамдық иммигрант Ян Эрнст Матцелигердің автоматтандырылған пішін орнату машинасы болды. Бұл бірден өндірісті орталықтандырып, өндіріс көлемін 14 есеге дейін арттырды, сапасын жақсартты және бағаны екі есеге төмендетті.
Дизайн
Соңғы – адам аяғының пішініне ұқсас механикалық форма. Соңғылар жасалатын жұмыстың ерекшелігіне байланысты түрлі стильдерде және өлшемдерде болады. Көбінесе кездесетін түрлері: аяқ киім жөндеуге арналған қарапайым, біркелкі соңғылар, аяқ киім фабрикалары үшін арнайы механикалық соңғылар және тапсырыс бойынша жасалған аяқ киімге арналған жеке соңғылар. Соңғы әдетте адам аяғының пішініне ұқсас жасалса да, нақты пішіні жасалып жатқан аяқ киім түріне қарай өзгереді. Мысалы, етік соңғылары тығыз жабысу үшін көтеріңкі болып жасалады. Қазіргі заманғы соңғы пішіндер көбінесе арнайы CAD бағдарламалық қамтамасымен жобаланады. Соңғылар әдетте қатты ағаштан, шойыннан және жоғары тығыздықтағы пластиктен жасалады, олар ылғалданған былғары сияқты материалдармен ұзақ уақыт тікелей жанасқанда да, аяқ киім материалдарын созу және қалыптастыру үшін қажетті механикалық күштерге төтеп беру кезінде де өз пішінін сақтайды. Фабрикадағы соңғылар аяқ киім бөліктерін бекітетін қадаларды ұстап тұруға және аяқ киімнің табанына және табанын қосуға қолданылатын машиналардың күшін қабылдауға қабілетті болуы керек. Қазіргі кезде қолданылатын материал – жоғары тығыздықтағы полиэтилен пластигі (HMW HDPE), оны оңай, арзан және дәл пішіндеуге болады; жөндеу немесе ауыстыру қажет болмайынша, қадалардан көп зақымдарға төтеп береді; және тозған кезде қайта өңдеуге болады. Ағаштан жасалған соңғылар қазір тек жөндеу жұмыстарына және тапсырыс бойынша аяқ киім жасауға қолданылады, әсіресе Еуропа мен Солтүстік Америкада.
Әдеттегісі
Шыммен тігушілер көбінесе жеке клиенттердің аяқтарының пропорциясына қарай арнайы жасалған аяққаптарды қолданады. Ағаштан немесе түрлі заманауи материалдардан жасалған бұл аяққаптар, жаппай өндіріс машиналарынның қысымына төтеп беруі міндетті емес, бірақ олар үнемі қадау, инемен қадау және былғары сияқты материалдарды созу мен пішіндеуге байланысты ылғалды ортаға төтеп бере алуы тиіс.