Аяқ киім: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Аяқ киім

Аяқ киім – адам аяғын қорғауға және жайлы етуге арналған зат. Адам аяғы әртүрлі жерлерге және климат жағдайларына бейімделе алады, бірақ ол осал, сондықтан аяқ киім оны қорғайды. Бастапқыда пішім функциямен байланысты болған, бірақ уақыт өте келе аяқ киім сәннің де бір бөлігіне айналды. Кейбір аяқ киімдер қауіпсіздік құралдары ретінде қолданылады, мысалы, өнеркәсіптік орындарында міндетті түрде тағылатын болатты ұштар бар аяқ киімдер. Сонымен қатар, аяқ киімдер әртүрлі дизайнға ие болуы мүмкін, мысалы, әйелдер мерекелік шараларда жиі киетін биік өкшелі аяқ киімдер. Қазіргі заманғы аяқ киімдер стилі, күрделілігі және бағасы бойынша әртүрлі. Жай сандалдар жұқа табан мен қарапайым баулардан тұруы мүмкін және төмен бағада сатылады. Белгілі дизайнерлер жасаған жоғары сәнді аяқ киімдер қымбат материалдардан жасалып, күрделі конструкцияға ие болуы және жоғары бағамен сатылуы мүмкін. Кейбір аяқ киімдер нақты мақсаттар үшін жасалған, мысалы, тау шаңғысы немесе шаңғы тебуге арналған аяқ киімдер, ал басқалары, мысалы, кроссовкалар – бұрын белгілі бір спорт түріне арналған аяқ киім болған, енді күнделікті қолданысқа ие. Дәстүрлі түрде аяқ киімдер былғарыдан, ағаштан немесе кенептен жасалған, бірақ қазір резеңкеден, пластиктен және басқа мұнай-химиялық материалдардан жасалатын материалдардың саны артып келеді. Әлемдік аяқ киім индустриясының жылдық көлемі 200 миллиард долларды құрайды. Шотландиядағы Бар-Хилл Рим бекінісінен табылған әйел мен баланың аяқ киімі.

Ең алғашқы дәлелдер

Ең көне белгілі аяқ киім – шамамен б.з.д. 7000 немесе 8000 жылға жатқан жусан қабығынан жасалған сандалдар. Олар 1938 жылы АҚШ-тың Орегон штатындағы Форт-Рок үңгірінен табылған. Әлемдегі ең көне былғары аяқ киім, бір ірі қара терісінен тігілген, алдыңғы және артқы жағы былғары арқанмен байланған. Ол 2008 жылы Армениядағы Арени 1 үңгір кешенінде табылды және шамамен б.з.д. 3500 жылға жатады. Эцци мұз адамының аяқ киімі, б.з.д. 3300 жылға дейін сақталған, қоңыр аю терісінен жасалған табаны, бұғы терісінен жасалған бүйірлік панельдері және аяққа тығыз жабысатын қабық жіптен тоқылған тордан тұрады. Бұл Скандинавияда табылған ең көне киім нысаны. 2023 жылы Испанияның оңтүстігіндегі Альбуньоль қаласындағы Куэва де лос Мурсиэлагос үңгірінен сандалдар мен өсімдік талшықтарынан жасалған басқа да құралдар табылды. Олар шамамен б.з.д. 7500-4200 жылдар аралығында жасалған деп саналады және Еуропада табылған ең көне аяқ киім болуы мүмкін. Аяқ киім осыдан бұрын да қолданылған болуы мүмкін, бірақ қолданылған материалдардың тез тозуына байланысты, ең алғашқы аяқ киімнің қалдықтарын табу қиын. Оңтүстік Африкадағы Бақ жолы ұлттық паркінде, Адо піл ұлттық паркінде және Гоукама табиғи қорығында аяқ киімге немесе сандалға ұқсас іздер табылды. Іздердің шеттері анық, бармақ іздері жоқ және былғары байлау арқандары/қайыстары бекітілген үш кішкентай ойық бар. Бұл іздер 73 000 мен 136 000 жыл бұрынғы кезеңге жатады. Мұндай аяқ киімнің болуын осы кезеңге жататын сүйек тігіштердің табылуы растайды, олармен қарапайым аяқ киім жасауға болар еді. Бұл ең алғашқы үлгілер өте қарапайым болған, көбінесе аяқты тастардан, қоқыстан және суықтан қорғау үшін былғарыдан жасалған қарапайым "аяқ қаптары" болған.

Америка

Солтүстік Американың көптеген ерте тұрғындары мокасин деп аталатын ұқсас аяқ киім киген. Бұл әдетте былғарыдан немесе бизон терісінен жасалған, тығыз жабысатын, жұмсақ табанды аяқ киім. Көптеген мокасиндер түрлі моншақтармен және басқа да әшекейлермен безендірілген. Мокасиндер су өткізбейтіндей етіп жасалмаған, сондықтан жаңбырлы және ыстық жаз айларында көптеген американдықтар жалаң аяқ жүрген. Оңтүстік Америкада сизаль өсімдігінің жапырақтары сандалға арналған жіп жасау үшін пайдаланылса, Мексиканың жергілікті халқы юкка өсімдігін қолданған.

Африка және Таяу Шығыс

Өркениеттер дамып келе жатқанда, таң сандалдар (қазіргі флип-флоптардың алғысы) киінді. Бұл дәстүр ежелгі Мысырдағы б.з.д. 4000 жылдағы суреттерден бастау алады. "Тебет" деген термин мысырлықтардың кезінде, мүмкін, Теба қаласынан шыққан осы сандалдарды сипаттау үшін қолданылған болуы мүмкін. Бұл тебеттердің алғашқысы Орта патшалық кезінде табылған, бірақ ол ерте династиялық кезеңде пайда болуы мүмкін. Еуропадан табылған бір жұп папирус жапырақтарынан жасалған, шамамен 1500 жыл бұрын жасалған. Олар бірінші ғасырда Иерусалимде де киілген. Таң сандалдарды көптеген өркениеттер киген және олар әртүрлі материалдардан жасалған. Ежелгі Мысырдың сандалдары папирус пен пальма жапырақтарынан жасалатын. Африкадағы масаилар оларды шикі теріден жасайтын. Үндістанда олар ағаштан жасалатын. Көптеген адамдар, мысырлықтар, индустар, гректер сияқты, бұрынғы заманда аяқ киім киіп жүрмейтін, көбінесе жалаң аяқ жүруді жөн көретін. Ежелгі Олимпиада ойындарына спортшылар жалаң аяқ және жалаңаш қатысқан. Тіпті құдайлар мен батырлар, сондай-ақ гоплит жауынгерлері негізінен жалаң аяқ бейнеленген. Олар жалаң аяқпен соғысты, Ұлы Ескендір өзінің кең империясын жалаң аяқ әскерлерімен жаулап алды. Ежелгі Грекиядағы жүгірушілер де жалаңаш жүгірген деп саналады. Римдіктер гректерді жеңіп, олардың мәдениетінің көптеген қырларын өздеріне сіңірді. Бірақ гректердің аяқ киім мен киімге деген көзқарасын қабылдамады. Римдіктердің киімдері биліктің белгісі ретінде, ал аяқ киімдері өркениетті әлемде өмір сүрудің қажеттілігі ретінде қарастырылды, бірақ құлдар мен кедейлер әдетте жалаң аяқ жүрді. Сол кездегі әскери аяқ киімнің терісі ұзаққа созылып, ыңғайлы әрі берік болу үшін оның тұғырына қақпақ салынатын. Бұл аяқ киімнің дизайны офицерлердің дәрежесін де белгілейді. Белгі неғұрлым күрделі болса, аяқ киім неғұрлым жоғары болса, солдаттың дәрежесі соғұрлым жоғары болады. Киелі кітапта аяқ киім туралы айтылған. Қытай мен Жапонияда күріш сабандары пайдаланылды. 4 жылдан бастап гректер символикалық аяқ киім кие бастады. Бұл киімдер киген адамның мәртебесін айқын көрсететін сәнді әшекейлермен безендірілетін. Куртизандар ақ, жасыл, лимон немесе сары бояумен боялған былғары аяқ киім киетін, ал қыздар немесе жаңадан үйленген қыздар таза ақ аяқ киім киетін. Терісін ағарту қымбат болғандықтан, көмескі түсті аяқ киім жоғары санаттағы байлықтың белгісі болды. Көбінесе, табандарға жерге жазу үшін хабар ойылып жазылатын. Осы уақыт аралығында аяқ киім жасаушылар белгілі кәсіпке айналды, грек аяқ киім жасаушылары Рим империясында танымал болды.

As civilizations began to develop, thong sandals (precursors to the modern flip flop) were worn. This practice dates back to pictures of them in ancient Egyptian murals from 4000 BC. "Thebet" may have been the term used to describe these sandals in Egyptian times, possibly from the city Thebes. The Middle Kingdom is when the first of these thebets were found, but it is possible that it debuted in the Early Dynastic Period. One pair found in Europe was made of papyrus leaves and dated to be approximately 1,500 years old. They were also worn in Jerusalem during the first century of the Christian era. Thong sandals were worn by many civilizations and made from a vast variety of materials. Ancient Egyptian sandals were made from papyrus and palm leaves. The Masai of Africa made them out of rawhide. In India they were made from wood. While thong sandals were commonly worn, many people in ancient times, such as the Egyptians, Hindus and Greeks, saw little need for footwear, and most of the time, preferred being barefoot. Athletes in the Ancient Olympic Games participated barefoot—and naked. Even the gods and heroes were primarily depicted barefoot, as well as the hoplite warriors. They fought battles in bare feet and Alexander the Great conquered his vast empire with barefoot armies. The runners of Ancient Greece had also been believed to have run barefoot. The Romans, who eventually conquered the Greeks and adopted many aspects of their culture, did not adopt the Greek perception of footwear and clothing. Roman clothing was seen as a sign of power, and footwear was seen as a necessity of living in a civilized world, although the slaves and paupers usually went barefoot. Shoes for soldiers had riveted insoles to extend the life of the leather, increase comfort, and provide better traction. The design of these shoes also designated the rank of the officers. The more intricate the insignia and the higher up the boot went on the leg, the higher the rank of the soldier. There are references to shoes being worn in the Bible. In China and Japan, rice straws were used. Starting around 4 BC, the Greeks began wearing symbolic footwear. These were heavily decorated to clearly indicate the status of the wearer. Courtesans wore leather shoes colored with white, green, lemon or yellow dyes, and young woman betrothed or newly married wore pure white shoes. Because of the cost to lighten leather, shoes of a paler shade were a symbol of wealth in the upper class. Often, the soles would be carved with a message so it would imprint on the ground. Cobblers became a notable profession around this time, with Greek shoemakers becoming famed in the Roman empire.

Азия және Еуропа

Орта ғасырларда Пиреней тауларында кең таралған аяқ киім – эспадриль. Бұл – жұқа матадан жасалған жоғары бөлігі және өрілген жютадан тігілген табаны бар сандал, көбінесе білезікке байланатын мата бауларымен жабдықталған. Бұл сөз француз тілінен келген және еспарто шөбінен шыққан. Аяқ киім Испанияның Каталония аймағында 13 ғасырда пайда болды және сол аймақтағы шаруалардың арасында жиі қолданылды. 1279 жылы Қытайды бағындырған моңғолдар бұл әдетті тоқтатты, ал 1644 жылы маньчжурлар аяқ байлауды тыйым салды. Дегенмен, хань халқы үкіметтің араласуынсыз бұл стильді қолдана берді. Көптеген орта ғасырлық аяқ киімдер «бұрылмалы» әдіспен жасалған, онда жоғарғы бөлігі сыртқа қарай бұрылып, табанға бекітіліп, жиекпен тігілген. Содан кейін аяқ киім сыртқа бұрылып, матасы сыртқа шығарылған. Кейбір аяқ киімдерге аяққа жақсырақ жабысу үшін иілмелі жапқыштар немесе тартылатын баулар қосылған. Сақталған орта ғасырлық аяқ киімдер көбінесе аяққа жақын орналасқан, ал оң және сол аяқ киімдер бір-бірінің көшірмесі болған. 1500 жылға қарай «бұрылмалы» әдісі көбінесе «тігілген жиек» әдісімен алмастырылды (онда жоғарғы бөлігі әлдеқайда қатаң табанға тігіледі және аяқ киімді сыртқа бұру мүмкін емес). «Бұрылмалы» әдіс әлі де кейбір би және арнайы аяқ киімдерді жасау үшін қолданылады. 15 ғасырда Еуропада ерлер мен әйелдер арасында «табандықтар» танымал болды. Бұл аяқ киімдер қазіргі биік өкшелі аяқ киімнің алға құрлысы саналады, ал Еуропадағы кедейлер мен төменгі таптар, сондай-ақ Жаңа әлемдегі құлдар жалаң аяқ киген. Сондай-ақ, 15 ғасырда Түркияда «чопин» аяқ киімдер жасалды, олар көбінесе биік болған. Бұл аяқ киімдер Венецияда және бүкіл Еуропада байлық пен әлеуметтік мәртебені көрсететін мәртебе белгісі ретінде танымал болды. 16 ғасырда Екатерина Медичи немесе Англияның Мэри I сияқты патшалар биік өкшелі аяқ киімдер киіп, өздерін биік немесе әсерлі етіп көрсетуге тырысты. 1580 жылға қарай ерлер де оларды кие бастады, ал билікке ие немесе бай адамдарды «жақсы өкшелі» деп атады. Соңында, тігілген табанды заманауи аяқ киім ойлап табылды. 17 ғасырдан бері көптеген былғары аяқ киімдерде тігілген табан қолданылады. Бұл бүгінгі таңда сапалы киім аяқ киімдері үшін стандарт болып табылады. 1800 жылға дейін «тігілген жиек» аяқ киімдер көбінесе сол және оң аяқ арасында ешқандай айырмашылықсыз жасалған. Мұндай аяқ киімдер қазір «түзу» деп аталады. Тек біртіндеп қана қазіргі заманғы аяқ киім стандартқа айналды.

A common casual shoe in the Pyrenees during the Middle Ages was the espadrille. This is a sandal with braided jute soles and a fabric upper portion, and often includes fabric laces that tie around the ankle. The term is French and comes from the esparto grass. The shoe originated in the Catalonian region of Spain as early as the 13th century, and was commonly worn by peasants in the farming communities in the area. When the Mongols conquered China, they dissolved the practice in 1279, and the Manchus banned foot binding in 1644. The Han people, however, continued to use the style without much government intervention. Many medieval shoes were made using the turnshoe method of construction, in which the upper was turned flesh side out, and was lasted onto the sole and joined to the edge by a seam. The shoe was then turned inside out so that the grain was outside. Some shoes were developed with toggled flaps or drawstrings to tighten the leather around the foot for a better fit. Surviving medieval turnshoes often fit the foot closely, with the right and left shoe being mirror images. Around 1500, the turnshoe method was largely replaced by the welted rand method (where the uppers are sewn to a much stiffer sole and the shoe cannot be turned inside out). The turn shoe method is still used for some dance and specialty shoes. By the 15th century, pattens became popular by both men and women in Europe. These are commonly seen as the predecessor of the modern high heeled shoe, while the poor and lower classes in Europe, as well as slaves in the New World, were barefoot. Also during the 15th century, chopines were created in Turkey, and were usually high. These shoes became popular in Venice and throughout Europe, as a status symbol revealing wealth and social standing. During the 16th century, royalty, such as Catherine de Medici or Mary I of England, started wearing high heeled shoes to make them look taller or larger than life. By 1580, even men wore them, and a person with authority or wealth was often referred to as, "well heeled". Eventually the modern shoe, with a sewn on sole, was devised. Since the 17th century, most leather shoes have used a sewn on sole. This remains the standard for finer quality dress shoes today. Until around 1800, welted rand shoes were commonly made without differentiation for the left or right foot. Such shoes are now referred to as "straights". Only gradually did the modern foot specific shoe become standard.

Азия және Еуропа

Аяқ киім жасау 18 ғасырдың ортасында коммерциялық сипатқа ие болды, өйткені ол үй шаруашылығы ретінде дамыды. Ірі қоймаларда аймақтың көптеген шағын өндірушілері жасаған аяқ киімдер сақтала бастады. 19 ғасырға дейін аяқ киім жасау дәстүрлі қолөнер болды, бірақ ғасыр соңына қарай бұл процесс толығымен механикаландырылды, өндіріс ірі фабрикаларда жүзеге асырылды. Көптеп өндірудің айқын экономикалық пайдасына қарамастан, фабрика жүйесі дәстүрлі аяқ киім шебері ұсына алатын жеке ерекшеліктерсіз аяқ киім өндірді. 19 ғасырда қытай феминистері аяққа тартатын белдеулерді қолдануды тоқтатуға шақырды, ал 1902 жылы тиым салынды. Тиым көп ұзамай алынып тасталды, бірақ 1911 жылы жаңа ұлтшыл үкімет оны қайтадан тыйым салды. Бұл жағалау қалаларында тиімді болды, бірақ ауылдық жерлерде көп реттемелер болған жоқ. Мао Цзэдун 1949 жылы бұл ережені күшіне енгізді және ол қазіргі уақытқа дейін сақталуда. Бүгінде де көптеген адамдардың аяғы лотос сияқты болып сақталған. Йорк герцогының қолдауымен аяқ киімдер өндірілді және олардың беріктігі, төмен бағасы және ұзақ қызмет ету мерзіміне байланысты армияға енгізілді. Сол жылы Ричард Вудман бұрандалар мен тілімдерді патенттеді. Брунелдің жүйесін сэр Ричард Филлипс Баттерсидегі фабрикасына келген келуші ретінде былайша сипаттады:

Тағы бір ғимаратта маған оның аяқ киім фабрикасы көрсетілді, ол да бұрынғысы сияқты тапқырлыққа толы, ал еңбектің бөлінуі тұрғысынан бұл өндіріс жиі мақтауға лайық шынылар фабрикасымен теңестіріледі. Ондағы әрбір қадам ең сәнді және дәл машиналармен жүзеге асырылады; әрбір операция бір қолмен орындалады, сондықтан әр аяқ киім жиырма бес қолдан өтеді, олар былғарыдан жүз жұп берік және жақсы аяқталған аяқ киімді бір күнде дайындайды. Барлық бөлшектер механикалық күштерді тапқыр қолдану арқылы орындалады; ал барлық бөліктері дәлдік, біркелкілік және сапалылықпен сипатталады. Әрбір адам процесте бір ғана қадамды орындайды, ол өзінен бұрынғылар немесе кейінгілер не істеп жатқанын білмейді, сондықтан жұмысқа алынғандар аяқ киім жасаушылар емес, жарақат алған сарбаздар, олар өз міндеттерін бірнеше сағатта үйрене алады. Осы аяқ киімдерді Үкіметке жеткізу шарты 6 шиллинг 6 пенни, бұл бұрынғыда сапасыз және тігілген аяқ киім үшін төленген сомадан кем дегенде 2 шиллингке арзан. Алайда, 1815 жылы соғыс аяқталғаннан кейін қол еңбегі айтарлықтай арзандады және әскери жабдықтарға деген сұраныс азайды. Осының салдарынан Брунелдің жүйесі пайдалы болмай, көп ұзамай жұмысын тоқтатты. Тігін машинасы 1846 жылы пайда болды және аяқ киім жасауды механикаландырудың балама әдісін ұсынды. 1850 жылдардың соңына қарай өнеркәсіп, негізінен АҚШ және Англияның кейбір аймақтарында заманауи фабрикаға қарай көшуді бастады. Аяқ киім тігу машинасын американдық Лайман Блейк 1856 жылы ойлап тапты және 1864 жылы жетілдірді. Маккеймен серіктестік құрып, оның құрылғысы Маккей тігу машинасы деп аталды және бүкіл Жаңа Англиядағы өндірушілер тарапынан тез қабылданып алынды. Осы жаңалықтардың нәтижесінде өндіріс желісінде туындаған қиындықтарды еңсеруге мүмкіндік болды, соның салдарынан ілмектеу және аяқтау сияқты өндіріс кезеңдерінің көп бөлігі автоматтандырылды. 1890 жылдары механикаландыру процесі көбінесе аяқталды. 1899 жылдың 24 қаңтарында Массачусетс штатының Лоуэлл қаласынан Хамфри О'Салливан ботинка мен аяқ киімге арналған резеңке табанға патент алды.

In another building I was shown his manufactory of shoes, which, like the other, is full of ingenuity, and, in regard to subdivision of labour, brings this fabric on a level with the oft admired manufactory of pins. Every step in it is affected by the most elegant and precise machinery; while, as each operation is performed by one hand, so each shoe passes through twenty five hands, who complete from the hide, as supplied by the currier, a hundred pairs of strong and well finished shoes per day. All the details are performed by the ingenious application of the mechanic powers; and all the parts are characterised by precision, uniformity, and accuracy. As each man performs but one step in the process, which implies no knowledge of what is done by those who go before or follow him, so the persons employed are not shoemakers, but wounded soldiers, who are able to learn their respective duties in a few hours. The contract at which these shoes are delivered to Government is 6s. 6d. per pair, being at least 2s. less than what was paid previously for an unequal and cobbled article. However, when the war ended in 1815, manual labour became much cheaper, and the demand for military equipment subsided. As a consequence, Brunel's system was no longer profitable and it soon ceased business. The sewing machine was introduced in 1846, and provided an alternative method for the mechanization of shoemaking. By the late 1850s, the industry was beginning to shift towards the modern factory, mainly in the US and areas of England. A shoe stitching machine was invented by the American Lyman Blake in 1856 and perfected by 1864. Entering into a partnership with McKay, his device became known as the McKay stitching machine and was quickly adopted by manufacturers throughout New England. As bottlenecks opened up in the production line due to these innovations, more and more of the manufacturing stages, such as pegging and finishing, became automated. By the 1890s, the process of mechanisation was largely complete. On January 24, 1899, Humphrey O'Sullivan of Lowell, Massachusetts, was awarded a patent for a rubber heel for boots and shoes.

Жаһандану

1910 жылы тігіссіз, яғни желімделген аяқ киімді өндіру процесі (AGO) әзірленді. 20-шы ғасырдың ортасынан бастап резеңке, пластик, синтетикалық маталар және өнеркәсіптік желімдердегі жетістіктер өндірушілерге дәстүрлі қолөнер тәсілдерінен айтарлықтай алшақтаған аяқ киімдер жасауға мүмкіндік берді. Бұрынғы үлгілердегі негізгі материал болған былғары, қымбат киім аяқ киімдерінде стандартты болып қала берді, бірақ спорттық аяқ киімдерде көбінесе нағыз былғары аз немесе мүлдем болмайды. Бұрын еңбектеп тігілген табанды қазір көбінесе машинамен тігіп немесе жай ғана желімдейді. Резеңке және пластик сияқты осы жаңа материалдардың көптеген түрлері аяқ киімді нашар ыдырайтын етіп жасады. Көптеген жаппай өндірілген аяқ киімдердің полигонға тасталғаннан кейін толық ыдырауына 1000 жылға дейін уақыт қажет болады деп есептеледі. 2000-шы жылдардың соңында кейбір аяқ киім өндірушілер бұл мәселені көтеріп, толыққанды ыдырайтын материалдардан жасалған аяқ киімдерді шығара бастады, мысалы, Nike Considered. 2007 жылы әлемдік аяқ киім индустриясының жалпы нарығы кіріс есебімен $107,4 миллиардты құрады және 2012 жылдың соңына қарай $122,9 миллиардқа жетеді деп күтілуде. Қытай Халық Республикасының аяқ киім өндірушілері жалпы өндірістің 63%, әлемдік экспорттың 40,5% және индустриялық кірістің 55% құрайды. Дегенмен, Еуропадағы көптеген өндірушілер жоғары бағалы, жоғары қосылған құнды нарық сегментінде үстемдік етеді.

Мәдениет және фольклор

Адам мәдениетінің және өркениетінің ажырамас бөлігі ретінде аяқ киім біздің мәдениетімізге, фольклорымызға және өнерімізге жол тапты. 18 ғасырдағы танымал балалар өлеңінің бірі – "Аяқ киімде тұратын қарт әйел" ("There was an Old Woman Who Lived in a Shoe"). Бұл әңгіме көп балалы қарт әйелдің аяқ киімде тұруы туралы. 1948 жылы Пенсильвания штатының Халлам қаласында аяқ киім сатушы Махлон Хейнс жарнама мақсатында жұмысшы ботинкасы пішіндес үй салған. 1962 жылы қайтыс болғанға дейін "Хейнс" аяқ киім үйі жас үйленушілерге және қарт адамдарға жалға берілді. Кейіннен ол мұздақ сататын дүкенге, қонақ үйге және мұражайға айналды. Ол бүгінге дейін тұр және жол бойындағы танымал көрікті жер болып табылады. Аяқ киім "Күлше" және "Қызыл аяқ киім" ертегілерінде де маңызды рөл атқарады. "Оздың ғажайып сиқыршысы" кітабының киноадаптациясында қызыл рубин тақтап киген аяқ киім сюжетте маңызды орын алады. 1985 жылғы "Бір қызыл аяқ киімді адам" комедиясында эксцентриктік адам бір әдеттегі бизнес аяқ киім және бір қызыл аяқ киім киеді, ол сюжеттің орталық тақырыбына айналады. Фебус Этьеннің "Аяқ киім" атты өлеңі оларға арналған. Ол діни мәселелерді сипаттайды және 3 шумақтан тұрады. Бірінші шумақ бір жолдан, екіншісі 13 жолдан, ал үшіншісі 14 жолдан тұрады. Өлең бойында басты кейіпкер өлі анасы және оның қабірімен байланысты күнделікті өмірі туралы айтады. Гаитиліктер "өлгендерге аяқ киім кигізбейді", себебі бұл рухтардың "жолынан өтуіне" көмектеседі. Бірнеше ондаған жылдар бойы АҚШ-тағы қалалық субмәдениеттің бір бөлігі ретінде спорттық кроссовкалар коллекциясы бар. Соңғы ондаған жылдарда бұл тренд Чехия сияқты Еуропа елдеріне тарады. Sneakerhead – бұл коллекциялау және сәннің бір түрі ретінде бірнеше жұп аяқ киімге ие болған адам. Аяқ киімдерді коллекциялаудың өсуіне Nike компаниясының баскетбол жұлдызы Майкл Джордан үшін жасаған Air Jordan кроссовкаларының әлемдік танымалдылығы ықпал етеді. Киелі кітаптың Ескі өсиетінде аяқ киім құндылығы жоқ немесе аз мағыналы нәрсені бейнелейді. Жаңа өсиетте аяқ киімді шешу құлдықтың белгісі болып табылады. Ескі замандағы семиттік тілдес халықтар қасиетті тұлғаға немесе орынға жақындағанда аяқ киімдерін шешуді құрмет көрсету белгісі деп есептеген. "Шығу" кітабында Мұсаға күйіп жатқан бұтаға жақындағанда аяқ киімін шешуге бұйырылды: "Аяқ киімдеріңді шеш, себебі сен тұрған жер қасиетті жер". Аяқ киімді шешу заңды құқықтан бас тартуды да білдіреді. Еврей дәстүрі бойынша, егер ер адам баласыз әйелін үйлендіргісі келмесе, әйел күйеуінің аяқ киімін шешіп, оның міндетін орындамағанын көрсетеді. Араб дәстүрінде аяқ киімді шешу некенің бұзылуын да білдіреді. 2008 жылы АҚШ президенті Джордж Бушқа Ирак соғысына қарсы наразылық ретінде журналист аяқ киім лақтырды. Жалпы, аяқ киім тастау, аяқ киімнің табанын көрсету немесе аяқ киімді қорлау әлемнің көптеген бөліктерінде наразылықтың түрлері болып табылады. Саяси тұлғаларға аяқ киім тастау оқиғалары Австралияда, Үндістанда, Ирландияда, Тайваньда, Гонконгта, Пәкістанда, Ұлыбританияда, АҚШ-та және әсіресе араб әлемінде болған. Бос аяқ киім де өлімді бейнелейді. Грек мәдениетінде бос аяқ киім американдық жерлеу шүберегімен тең. Мысалы, гректер үйінің алдына бос аяқ киім қойып, ұлының соғыста қаза тапқанын хабарлайды. 11 қыркүйек шабуылының 10 жылдығына арналған еске алу шарасында қаза тапқандарды еске алу үшін 3 мың жұп бос аяқ киім қолданылды. Дунай жағалауындағы аяқ киім – Будапешттегі ескерткіш. Оны кинорежиссер Кан Тогай ойлап тапқан, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Будапештте фашистік Жебе кресті жасағының жасақшылары өлтірген еврейлерді құрметтеу үшін мүсінші Гюла Пауэрмен бірге Дунай өзенінің шығыс жағалауында салған. Оларға аяқ киімдерін шешіп алуға бұйырылып, суға тастап, денелерін өзенге ағызып жіберді. Ескерткіш олардың жағада қалған аяқ киімдерін бейнелейді.

As an integral part of human culture and civilization, shoes have found their way into our culture, folklore, and art. A popular 18th century nursery rhyme is There was an Old Woman Who Lived in a Shoe. This story tells about an old woman living in a shoe with a lot of children. In 1948, Mahlon Haines, a shoe salesman in Hallam, Pennsylvania, built an actual house shaped like a work boot as a form of advertisement. The Haines Shoe House was rented to newlyweds and the elderly until his death in 1962. Since then, it has served as an ice cream parlor, a bed and breakfast, and a museum. It still stands today and is a popular roadside attraction. Shoes also play an important role in the fairy tales Cinderella and The Red Shoes. In the movie adaption of the children's book The Wonderful Wizard of Oz, a pair of red ruby slippers play a key role in the plot. The 1985 comedy The Man with One Red Shoe features an eccentric man wearing one normal business shoe and one red shoe that becomes central to the plot. One poem, written by Phebus Etienne with the title "Shoes", focuses on them. It describes religious messages and is 3 stanzas long. The first stanza is one line, whereas the second is 13 lines and the third being 14 lines. Throughout the poem the main character talks about their dead mother and their routine with her grave. Haitians are said to "not put shoes on the dead." as it makes spirits easier to "step over the offerings". Athletic sneaker collection has also existed as a part of urban subculture in the United States for several decades. Recent decades have seen this trend spread to European nations such as the Czech Republic. A Sneakerhead is a person who owns multiple pairs of shoes as a form of collection and fashion. A contributor to the growth of sneaker collecting is the continued global popularity of the Air Jordan line of sneakers designed by Nike for Basketball star Michael Jordan. In the Bible's Old Testament, the shoe is used to symbolize something that is worthless or of little value. In the New Testament, the act of removing one's shoes symbolizes servitude. Ancient Semitic speaking peoples regarded the act of removing their shoes as a mark of reverence when approaching a sacred person or place. In the Book of Exodus, Moses was instructed to remove his shoes before approaching the burning bush:

Put off thy shoes from off thy feet, for the place whereon thou standest [is] holy ground. The removal of the shoe also symbolizes the act of giving up a legal right. In Hebrew custom, if a man chose not to marry his childless brother's widow, the widow removed her brother in law's shoe to symbolize that he had abandoned his duty. In Arab custom, the removal of one's shoe also symbolized the dissolution of marriage. In 2008, United States President George W. Bush had a shoe thrown at him by a journalist as a statement against the war in Iraq. More generally, shoe throwing or shoeing, showing the sole of one's shoe or using shoes to insult are forms of protest in many parts of the world. Incidents where shoes were thrown at political figures have taken place in Australia, India, Ireland, Taiwan, Hong Kong, Pakistan, the United Kingdom, the United States, and most notably the Arab world. Empty shoes may also symbolize death. In Greek culture, empty shoes are the equivalent of the American funeral wreath. For example, empty shoes placed outside of a Greek home would tell others that the family's son has died in battle. At an observation memorializing the 10th anniversary of the September 11 attacks, 3,000 pairs of empty shoes were used to recognize those killed. The Shoes on the Danube Bank is a memorial in Budapest, Hungary. Conceived by film director Can Togay, he created it on the east bank of the Danube River with sculptor Gyula Pauer to honor the Jews who were killed by fascist Arrow Cross militiamen in Budapest during World War II. They were ordered to take off their shoes and were shot at the edge of the water so that their bodies fell into the river and were carried away. The memorial represents their shoes left behind on the bank.

Құрылыс

Аяқ киімнің ерекше стиліне қарамастан, аяқ киімнің негізгі анатомиясы танылады. Барлық аяқ киімнің жермен жанасатын табаны болады. Табан әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін, бірақ қазіргі заманғы аяқ киімнің көпшілігі табиғи каучуктан, полиуретаннан немесе поливинилхлоридтен (ПВХ) жасалған. Табан қарапайым – бір қабаттағы бір материал, немесе бірнеше құрылымдары мен қабаттарынан тұратын күрделі болуы мүмкін. Егер бірнеше қабат қолданылса, табан ішкі табан, ортаңғы табан және сыртқы табаннан құралуы мүмкін. Ішкі табан – аяқ киімнің ішкі бөлігіндегі төсеме, ол тікелей аяқ астында, аяқ төсегінің (немесе шұлық қаптамасының) астында орналасады. Ішкі табанның мақсаты – аяқ киімнің жоғарғы бөлігінің тұрақты жиегіне бекітілуі, ол аяқ киімді жасау кезінде соңғы формаға оралады. Ішкі табандар әдетте целлюлозалық қағаз тақтасынан немесе синтетикалық тоқыма емес табандан жасалады. Көптеген аяқ киімдерде алынып, ауыстырылатын аяқ төсемелері болады. Көбінесе ыңғайлылық үшін (аяқ киімнің пішінін, ылғалдылығын немесе иісін реттеу үшін) немесе денсаулық себептерімен (аяқтың табиғи пішініндегі айырмашылықтарды немесе тұру немесе жүру кезіндегі орналасуын түзету үшін) қосымша төсеме қосылады. Өкше – бұл аяқ киімнің артқы бөлігіндегі шығыңқы бөлік, ол өкше сүйегінің астында орналасады. Аяқ киімнің өкшесі аяқ киімнің тепе-теңдігін жақсарту, киюшінің бойын ұзарту, дене күйін өзгерту немесе сәндік мақсаттар үшін қолданылады. Көтерілген өкше, әсіресе әйелдер киетін, кейде ерлер киетін аяқ киімдерде жиі кездеседі. Сондай-ақ, тағандық өкшені қараңыз. Аяқ киімнің жоғарғы бөлігі аяқ киімді аяққа бекітуге көмектеседі. Ең қарапайым жағдайларда, мысалы, сандалдарда немесе шортелерде, бұл табанды ұстап тұруға арналған бірнеше баулардан ғана тұруы мүмкін. Жабық аяқ киімдер, мысалы, ботинкалар, кроссовкалар және көптеген ерлер аяқ киімдері күрделірек жоғарғы бөлікке ие. Бұл бөлік көбінесе әдемілендіріледі немесе тартымды көріну үшін белгілі бір стильде жасалады. Жоғарғы бөлік табанға былғары, резеңке немесе пластиктен жасалған жолақпен тігіледі, ол "welt" деп аталады. Аяқ саусағының бөлімі – аяқ саусақтарын жауып, қорғайтын бөлік. Аяқ саусағының деформациясы бар адамдарға немесе аяқ саусақтары ісінетін адамдарға (мысалы, ұзақ қашықтыққа жүгіретін адамдарға) көбінесе үлкен аяқ саусағының бөлімі қажет болады.

The basic anatomy of a shoe is recognizable, regardless of the specific style of footwear. All shoes have a sole, which is the bottom of a shoe, in contact with the ground. Soles can be made from a variety of materials, although most modern shoes have soles made from natural rubber, polyurethane, or polyvinyl chloride (PVC) compounds. Soles can be simple—a single material in a single layer—or they can be complex, with multiple structures or layers and materials. When various layers are used, soles may consist of an insole, midsole, and an outsole. The insole is the interior bottom of a shoe, which sits directly beneath the foot under the footbed (also known as sock liner). The purpose of the insole is to attach to the lasting margin of the upper, which is wrapped around the last during the closing of the shoe during the lasting operation. Insoles are usually made of cellulosic paper board or synthetic non woven insole board. Many shoes have removable and replaceable footbeds. Extra cushioning is often added for comfort (to control the shape, moisture, or smell of the shoe) or health reasons (to help deal with differences in the natural shape of the foot or positioning of the foot during standing or walking). A heel is the projection at the back of a shoe which rests below the heel bone. The shoe heel is used to improve the balance of the shoe, increase the height of the wearer, alter posture or other decorative purposes. Sometimes raised, the high heel is common to a form of shoe often worn by women, but sometimes by men too. See also stiletto heel. The upper helps hold the shoe onto the foot. In the simplest cases, such as sandals or flip flops, this may be nothing more than a few straps for holding the sole in place. Closed footwear, such as boots, trainers and most men's shoes, will have a more complex upper. This part is often decorated or is made in a certain style to look attractive. The upper is connected to the sole by a strip of leather, rubber, or plastic that is stitched between it and the sole, known as a welt. The toe box is the part that covers and protects the toes. People with toe deformities, or individuals who experience toe swelling (such as long distance runners) usually require a larger toe box.

Түрлері

Көптеген аяқ киімдер нақты белгілі бір іс-әрекеттер үшін жасалған. Мысалы, ботинкалар көбінесе жұмыс істеуге немесе ауыр сыртқы жағдайларда қолдануға арналған. Спорттық аяқ киімдер жүгіру, серуендеу немесе басқа спорт түрлері сияқты нақты спорт түрлері үшін жасалған. Кейбір аяқ киімдер ресми шараларға арналған, ал басқалары күнделікті киюге арналған. Сонымен қатар, әртүрлі билерге арналған аяқ киімнің көптеген түрлері бар. Ортопедиялық аяқ киімдер – бұл аяқ проблемалары немесе ерекше қажеттіліктері бар адамдарға арналған арнайы аяқ киімдер. Дәрігерлер пациенттің аяқ киімін клиникалық тексерудің бір бөлігі ретінде бағалайды. Бірақ бұл көбінесе әр адамның жеке қажеттіліктеріне байланысты болады, киетін аяқ киімнің таңдалуына және оның күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерді орындауға жеткілікті екендігіне назар аударылады. Иттер мен жылқы сияқты басқа жануарлар да аяқтарын қорғау үшін арнайы аяқ киім киеді. Аяқ киімнің кейбір түрлері жасалған мақсатына қарай бірнеше санатқа жатуы мүмкін. Мысалы, каубой ботинкалары ботинка саналады, бірақ оларды ресми шараларда киюге болады және мерекелік аяқ киім ретінде де қолдануға болады. Жайлауға арналған ботинкалар ботинкалардың көптеген қорғаныш қасиеттерін қамтиды, сонымен қатар көптеген спорттық аяқ киімдердің икемділігі мен ыңғайлылығын ұсынады. Шортелер (Flip-flops) күнделікті аяқ киім саналады, бірақ Ақ үйге сапар сияқты ресми шараларда да киіледі.

Спорттық

Спорттық аяқ киім әртүрлі спорттық іс-шаралар үшін жасалған, мақсаты – аяқ пен жер арасындағы үйкелісті барынша арттыру. Осы мақсатқа жету үшін олар көбінесе резеңке сияқты материалдарды пайдаланады. Ең алғашқы спорттық аяқ киімдер 19 ғасырдың ортасында пайда болды, олар металл тістілері бар жүгіруге арналған тігістер болды, бұл жақсырақ ұстауға мүмкіндік берді. Уақыт өте келе, спорттық аяқ киім дизайны дамыды, Reebok және Adidas сияқты компаниялар қазіргі заманғы спорттық аяқ киімнің дамуына үлес қосты. Ерекше жаңалықтардың қатарында резеңке табанды спорттық аяқ киімдер және баскетбол, гольф сияқты түрлі спорт түрлеріне арналған арнайы аяқ киімдер бар. Соңғы кезде минималистік аяқ киім де танымал болды, себебі 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында жалаң аяқпен жүгіру кеңінен таралды, ол оңтайлы икемділікті және табиғи жүріс стилін сақтайды, сонымен қатар қорғаныс деңгейін де ұсынады. Олардың мақсаты – жүгіру кезінде аяқ пен денеге түсетін әсерлерді және күштерді сезінуге мүмкіндік беру, жүгіру стилін жақсартуға көмектесу. Ең алғашқы резеңке табанды спорттық аяқ киім 1876 жылы Ұлыбританияда, New Liverpool Rubber Company компаниясы крокет спорты үшін plimsoll немесе құм аяқ киім жасағанда пайда болды. 1892 жылы АҚШ-та Хамфри О’Салливан Чарльз Гудйердің технологиясын пайдаланып, осыған ұқсас резеңке табанды аяқ киім жасады. Сол жылы United States Rubber Company құрылды және түрлі брендтермен резеңке табанды және тоқпанды аяқ киімдер шығарды, олар 1916 жылы Keds деген атпен біріктірілді. Бұл аяқ киімдер «кроссовкалар» деп аталды, себебі резеңке табаны киген адамға біреуге жақындап баруға мүмкіндік берді. 1964 жылы Орегон университетінің Фил Найт және Билл Боуэрман Nike-ті құрды, бұл қазіргі заманғы жүгіру аяқ киімдерінде жиі кездесетін көптеген жаңа жақсартуларды енгізді, мысалы, резеңке вафли табандары, тыныс алатын нейлон жоғары жағы және ортаңғы табан мен өкшедегі амортизация. 1970 жылдары спорттық аяқ киім дизайнында подиатрлардың тәжірибесі де маңызды болды, олар аяқтың жүгіру, секіру немесе ерлер мен әйелдер үшін бүйірге қозғалыс сияқты әрекеттерге қалай жауап беретініне негізделген жаңа дизайндық ерекшеліктерді енгізді. 1985 жылдың сәуірінде Nike Air Jordan атты өзінің баскетбол аяқ киімінің жеке брендін ұсынды, ол сол кездегі Чикаго Буллз баскетболшысы Майкл Джорданның құрметіне аталды және өзінің танымалдылығына ие болды. Air Jordan аяқ киімдерінің бірінші жылы 100 миллион долларға сатылды. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында жалаң аяқпен жүгіру танымал болғандықтан, көптеген қазіргі заманғы аяқ киім өндірушілер осы тәжірибені еліктейтін аяқ киімдерді жасады, олар оңтайлы икемділікті және табиғи жүріс стилін сақтайды, сонымен қатар қорғаныс деңгейін де ұсынады. Мұндай аяқ киімдердің мысалдары: Vibram FiveFingers, Nike Free және Saucony’s Kinvara және Hattori. Мексикалық хуарачелер де өте қарапайым жүгіру аяқ киімдері болып табылады, олар Мексиканың солтүстігіндегі Тарахумара халқының киетін аяқ киімдеріне ұқсас, олар қашықтыққа жүгіру қабілеттерімен танымал. Күрес аяқ киімдері де өте жеңіл және икемді, жалаң аяққа ұқсас, бірақ қосымша ұстау және қорғауды қамтамасыз етеді. Көптеген спорттық аяқ киімдер нақты іс-шаралар үшін арнайы ерекшеліктермен жасалған. Мысалы, роликті конькилерде дөңгелек спортына арналған металл немесе пластик дөңгелектер болады. Сол сияқты, мұз конькилерінде мұз үстінде жылдам қозғалу үшін металл жүзі болады. Скейтборд аяқ киімдері де скейтборд спорты үшін ыңғайлы, икемді және берік болу үшін жасалған. Альпинизм аяқ киімдері резеңке табанды, тасқа жабысатын тігізгіш болып келетін, тауға өрмелеу үшін тас жарықтарына сыятын етіп жасалған. Велосипед аяқ киімдері де резеңке табанды және тығыз орналасатын, сонымен қатар педальдармен байланысу үшін металл немесе пластик тістілерімен және қуатты максималды деңгейде беру үшін қатты табанмен жабдықталған. Кейбір аяқ киімдер адамның дене шынықтыру қабілетін жақсарту үшін жасалған. Белсенділікке бағытталған және стандартты дизайнды біріктіретін кроссовкалар да шығарылды: мысалы, дөңгелектері бар аяқ киімдер, оларды қатты жерде дөңгелектеуге болады, және сабын аяқ киімдер, олардың қатты пластик табаны бар, оны сырғытуға болады.

Athletic shoes are designed for various sports activities, focusing on maximizing friction between the foot and the ground. These shoes often utilize materials like rubber to achieve this purpose. The earliest athletic shoes, dating to the mid 19th century, were track spikes with metal cleats for increased traction. Over time, athletic shoe design evolved, with companies like Reebok and Adidas contributing to the development of modern athletic shoes. Notable innovations include rubber soled athletic shoes and the introduction of specialized shoes for different sports, such as basketball and golf. More recently, minimalist shoes have gained popularity as barefoot running became popular by the late 20th and early 21st century, maintaining optimum flexibility and natural walking while also providing some degree of protection. Their purpose is to allow one's feet and legs to feel more subtly the impacts and forces involved in running, allowing finer adjustments in running style. The earliest rubber soled athletic shoes date back to 1876 in the United Kingdom, when the New Liverpool Rubber Company made plimsolls, or sandshoes, designed for the sport of croquet. Similar rubber soled shoes were made in 1892 in the United States by Humphrey O'Sullivan, based on Charles Goodyear's technology. The United States Rubber Company was founded the same year and produced rubber soled and heeled shoes under a variety of brand names, which were later consolidated in 1916 under the name, Keds. These shoes became known as, "sneakers", because the rubber sole allowed the wearer to sneak up on another person. In 1964, the founding of Nike by Phil Knight and Bill Bowerman of the University of Oregon introduced many new improvements common in modern running shoes, such as rubber waffle soles, breathable nylon uppers, and cushioning in the mid sole and heel. During the 1970s, the expertise of podiatrists also became important in athletic shoe design, to implement new design features based on how feet reacted to specific actions, such as running, jumping, or side to side movement for men and women. In April 1985, Nike introduced its own brand of basketball shoe which would become popular in its own right, the Air Jordan, named after the then rookie Chicago Bulls basketball player, Michael Jordan. The Air Jordan line of shoes sold $100 million in their first year. As barefoot running became popular by the late 20th and early 21st century, many modern shoe manufacturers have recently designed footwear that mimic this experience, maintaining optimum flexibility and natural walking while also providing some degree of protection. Some of these shoes include the Vibram FiveFingers, Nike Free, and Saucony's Kinvara and Hattori. Mexican huaraches are also very simple running shoes, similar to the shoes worn by the Tarahumara people of northern Mexico, who are known for their distance running abilities. Wrestling shoes are also very light and flexible shoes that are designed to mimic bare feet while providing additional traction and protection. Many athletic shoes are designed with specific features for specific activities. One of these includes roller skates, which have metal or plastic wheels on the bottom specific for the sport of roller skating. Similarly, ice skates have a metal blade attached to the bottom for locomotion across ice. Skate shoes have also been designed to provide a comfortable, flexible and durable shoe for the sport of skateboarding. Climbing shoes are rubber soled, tight fitting shoes designed to fit in the small cracks and crevices for rock climbing. Cycling shoes are similarly designed with rubber soles and a tight fit, but also are equipped with a metal or plastic cleat to interface with clipless pedals, as well as a stiff sole to maximize power transfer and support the foot. Some shoes are made specifically to improve a person's ability to weight train. Sneakers that are a mix between an activity centered and a more standard design have also been produced: examples include roller shoes, which feature wheels that can be used to roll on hard ground, and Soap shoes, which feature a hard plastic sole that can be used for grinding.

Жүктілік

Ботинка – аяқты жауып, аяқ бойына дейін созылатын арнайы аяқ киім. Олар функционалды және сәндік мақсаттарда қолданылады, су, қар, лай сияқты жағдайлардан қорғайды, сонымен қатар сәнді элемент болып табылады. Мысалы, ковбой ботинкалары өзгеше стилімен танымал және АҚШ-тың батыс аймағындағы ковбойлардың арасында кең таралған. Ал тау жүруге арналған ботинкалар қиын жолдарда ұзақ саяхаттау үшін ыңғайлылық пен қолдауды қамтамасыз етеді. Қарға арналған ботинкалар ылғалды немесе қарлы ауа-райында жылу сақтап, элементтерден қорғайды. Ботинкалар шаңғы тебу, мұз айдынында сырғанау, альпинизм сияқты арнайы іс-шараларда да қолданылады, себебі олардың конструкциясы осы іс-шараларға бейімделген. Қарда жүру кезінде салмақтың денгегейлі таралуын қамтамасыз ету үшін ботинкаларды қарға арналған табандарға бекітуге болады. Шаңғы ботинкалары – тау шаңғысы және жарыс шаңғысында қолданылатын арнайы ботинкалар. Олар шаңғышының шаңғыға бекініп, оны басқаруға мүмкіндік береді. Шаңғы-ботинка-бекіткіш комбинациясы шаңғышының аяғынан қарға басқару сигналдарын тиімді жеткізуге арналған. Мұз конькилері – металл жүзі бар арнайы ботинкалар, олар мұз үстінде жылдам қозғалуға көмектеседі. Инлайн конькилер мұз конькилеріне ұқсас, бірақ олардың жүзінің орнына үш-төрт дөңгелек жиынтығы орнатылған, бұл оларды ағаш немесе бетон сияқты қатты беттерде сырғанауға мүмкіндік береді. Ботинкалар киетін адамды қорғау және жақсы ұстау үшін берік тозуға төтеп беруге арналған. Олар әдетте мықты былғарыдан жасалған және былғары емес табанға ие. Ботинкалар полиция және әскери форма киімдерінде, сондай-ақ кен өндіру және құрылыс сияқты өнеркәсіптік орталарда қолданылады. Қорғау үшін ботинкалардың мұңын және табанын темірмен күшейту, сондай-ақ тобықтарды қорғау мүмкін.

Киім және ертерек

Киім аяқ киімінің ерекшелігі – тегіс былғарыдан жасалған үстіңгі бөлігі, былғары табаны және ресми шараларға лайықты әсем дизайны. Күнделікті аяқ киімдердің болса, былғарыдан жасалған берік үстіңгі бөлігі, былғары емес табаны және күнделікті киюге ыңғайлы кең пішіні болады. Кейбір киім аяқ киімдерінің дизайны жынысқа қарамастан бар, ал кейбіреулері әйелдерге немесе ерлерге арналған.

Ерлер

Ерлердің классикалық аяқ киімдеріне Оксфорд, Дерби, Монк белдікшелері және Слипон сияқты үлгілер кіреді, олардың әрқайсысы балау, әшекейлеу және ресмилігі тұрғысынан өзгеше ерекшеліктерімен ерекшеленеді.

Әйелдер

Әйелдер аяқ киімі кең ассортиментте ұсынылады, оның ішінде биік өкшелі, мюль, слинбек, балетке арналған және классикалық туфлилер бар. Биік өкшелі аяқ киім ресми шаралар үшін танымал таңдау болып табылады.

Билеу

Бишілер би стиліне және билейтін бетке байланысты әртүрлі аяқ киімдерді қолданады. Мысалы, балет биі үшін "пойнт" туфлі жасалған, олардың ұшы қатты болып келеді және табаны да қатты болады, бұл бишілерге балериналардың ұштарында тұруға мүмкіндік береді. Ал балет туфлі – бұл жұмсақ, иілгіш аяқ киім, олар матадан немесе былғарыдан жасалған, балет биінде икемділік пен жайлылықты қамтамасыз етеді. Басқа да би туфлілерінің түрлеріне: джаз туфлілері, танго және фламенко туфлілері, балл бөлмесінде билеуге арналған туфлілер, степ туфлілері, мінездемелік туфлілер және аяққа кигізілетін қарапайым бөлшектер жатады, олардың әрқайсысы әртүрлі би стилінің ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған.

Ортопедиялық

Ортопедиялық аяқ киімдер әртүрлі аяқ және тобық ауруларымен байланысты жайсыздықтарды, мысалы, ісіктер, бунақ шығыңқылары, қабыршақтар және табан асты қабынуын жеңілдету үшін арнайы жасалған. Оларды диабетпен ауыратын адамдар, аяқтарының ұзындығы әртүрлі немесе қимыл-қозғалыс проблемалары бар балалар да қолданады. Мұндай аяқ киімдерде әдетте төменгі өкше, кең бақайып тұратын бөлік және қосымша қолдау үшін берік өкше болады. Кейбір ортопедиялық аяқ киімдерге аркалық қолдауды арттыру үшін алынып тағылатын стелькалар немесе ортопедиялық тіректер қоса беріледі.

Қосымша құралдар

Аяқ киімнің функционалдығы мен жайлылығын арттыру үшін түрлі аксессуарлар қолданылады. Мұзды жерде жақсы ұстау үшін тікенектер (қрамондар) пайдаланылады, көбіктік төсемдер аяқ киімді дұрыс киюге көмектеседі, өкшеге арналған ұстағыштар сырғақтап кетуден сақтайды, ал мұзға арналған табандар сырғалған беттерде тұрақтылықты арттырады. Жабын аяқ киімді жаңбыр мен қардан қорғайды, ал аяқ киім сақтауға арналған қаптар қолданылады. Аяқ киім щеткалары мен сырлау маталары аяқ киімнің түрін сақтайды, ал аяқ киімге салынатын төсемдер қосымша жайлылық береді.

Аяқ киімнің шешілуі

Әлемнің көптеген жерлерінде, сырттан ішке өтетін кезде, әсіресе үйлерге және діни ғимараттарға кіргенде аяқ киім шешіледі. Көптеген Азия елдерінде сыртқы аяқ киім үй ішінде киюге арналған аяқ киімге немесе таққа ауыстырылады. Фитнес орталықтарында сыртқы аяқ киімді ішкі аяқ киімге алмастыру қағидасы бар, бұл жабдықтарды ластанудан сақтау және қатысушылардың белсенділіктеріне лайықты аяқ киім кигенін қамтамасыз ету үшін жасалған.