Кіріспе

Сирия соғыстарының шайқасы (б.з.д. 217) – б.з.д. 217 жылғы шайқас.

Рафия шайқасы қазіргі Рафах қаласының жанында, 22 маусымда б.з.д. 217 жылы Птолемей IV Филопатор, грек патшасы және Птолемейлік Египеттің фараоны, мен грек Селеукид империясының Антиох III Ұлы арасындағы күштердің арасында болды. Бұл грек патшалықтарының және ежелгі әлемнің ең ірі шайқастарының бірі болды және Коэле Сирияның тәуелсіздігін шешті.

Кіріспе

Б.з.д. 3 ғасырындағы ең ірі екі эллиндік патшалық, Птолемей Египеті мен Селевкид империясы, Сирия соғыстары деп аталатын бірнеше қақтығыстарда Сирияны бақылау үшін үздіксіз күресті. Төртінші Сирия соғысы б.з.д. 219 жылы басталды, сол кезде Птолемей Египетін Птолемей IV, ал Селевкид империясын Ұлы Антиох III басқарды. Б.з.д. 217 жылы екі әскер де Сирия арқылы жорыққа шықты. Селевкидтер мен Птолемейлердің әскерлері Сириядағы Рафах деген шағын қаланың жанында кездесті. Антиох бастапқыда өз лагерін 10 (шамамен 2 км) қашықтықта, кейін қарсыласының лагерінен 5 стадия (шамамен 1 км) қашықтықта орналастырды. Шайқас әр әскердің шетіндегі шағын ұрыстармен басталды. Бір түні Птолемейдің бұрынғы офицері, этолиялық Теодот, Птолемей лагеріне жасырын кіріп, патшаның шатырына жетіп, оны өлтіруге тырысты; бірақ патша сол уақытта болмағандықтан, қастандық сәтсіз аяқталды.

Селевкид әскері

Антиохтың әскері 5000 жеңіл қаруланған дая, карман және киликиялықтардан тұрды, олардың бастығы македондық Биттак болды. 10 000 фалангит (аргираспидтер немесе күміс қалқандар) Этолиялық Теодоттың басқаруында болды, ол Птолемейге сатқындық жасап, Сирияның көп бөлігі мен Финикияны Антиохқа өткізген адам еді. 20 000 македондық фалангит Никарх пен Теодот Гемиолиус басқаруында болды. 2000 парсы және агриан садақшылары мен сауытшылары, сондай-ақ 2000 тракийліктер Алабандалық Менедемнің (Μενέδημος) басқаруында болды. 5000 мидиялық, циссиандық, кадусийлік және кармандықтар Аспасиан Мидиялықтың басқаруында болды. 10 000 араб Забдибелдің басқаруында, 5000 грек жалдамалы әскері Тессалиялық Гипполохтың басқаруында, 1500 крит азаматы Эврилохтың басқаруында, 1000 неокрит Зелис Гортиндық басқаруында, 500 лидиялық сүмбілеушілер мен 1000 кардакистер (Kardakes) галлдық Лизимахтың басқаруында болды. Патшаның жүйесі Антипатрдың басқаруында 4000 атты әскер, ал Темисонның басқаруында 2000 атты әскер болды. Ариандық үндік текті 102 соғыс пілі Филип пен Мийск басқаруымен қатар жүрді.

Птолемей әскері

Птолемей көптеген жалдамалы генералдардың көмегімен ірі сарбаздыққа алу және қайта оқыту жоспарын аяқтады. Оның әскері 3000 гипасписттен, Еврилох Магнезиялық (Агема), 2000 пельтасттан, Сократ Беотиялықтан, Андромах Аспендиялық және Птолемей, Трасеас ұлынан 25 000 македондық фалангтылардан, 8000 грек жалдамалыларынан, Фоксидас Ахаялықтан, Кнопия Аллариялықтан 2000 криттен және Филон Кноссианнан 1000 неокрет садақшысынан тұрды. Оның қол астында тағы 3 мың ливиялық, бас министрі Сосибийдің баптауымен македондықтармен бірге соғысуға дайындалған 20 мың мысырлық болды. Бұлардан басқа, ол Мысырдан 4000 фракиялық пен галлды, ал Дионисий фракиялықтың басшылығымен Еуропадан тағы 2000 адамды жұмысқа алды. Оның сарайлық атты әскері (tis aulis) 700 адамнан тұрды, ал жергілікті (egchorioi) және ливиялық атты әскері тағы 2300 адамды құрады, олардың басына Аргостың поликраты тағайындалды. Грекиядан келгендер мен жалдамалыларға тессалиялық Эхекрат басшылық етті. Птолемейдің әскеріне 73 африкалық пил қосылды. Полибийдің мәліметінше, Птолемейде 70 000 жаяу әскер, 5 000 атты әскер және 73 соғыс пилі болған, ал Антиохта 62 000 жаяу әскер, 6 000 атты әскер және 102 пил болған.

Соғыс пилдері

Бұл – Африка және Азия пілдерінің бір-біріне қарсы қолданылған жалғыз белгілі шайқасы. Полибий Антиохтың Азия пілдерін (Elephas maximus), Үндістаннан әкелген, Птолемейдің Африка пілдерінен үлкен және күштірек деп сипаттағандықтан, Птолемейдің пілдерінің шын мәнінде Африка орман пілі (Loxodonta cyclotis) болғандығы туралы теория туды. Африка бұта пілінің (Loxodonta africana) жақын туысы – әдеттегі Африка бұта пілі Азия пілінен айтарлықтай жоғары болады, демек кішкентай орман пілі Полибийдің сипаттамаларына сәйкес келер еді. Алайда, соңғы ДНК зерттеулері Птолемейдің пілдерінің шын мәнінде Loxodonta africana болғандығын көрсетті, бірақ олар қазіргі Эритреяда кездесетін Африка бұта пілдерінің кішірек популяциясынан алынған. Тағы бір мүмкіндік – Птолемей қазір жойылып кеткен Солтүстік Африка пілдерін (Loxodonta africana pharaoensis) қолданған. Бұл түрдің өкілдері үнді немесе бұта пілдеріне қарағанда әлдеқайда кішкентай болды, олардың иықтарының биіктігі шамамен 8 фут (2 метр) құрады. Пілдердің шығу тегіне қарамастан, Полибийдің сөзіне сүйенсек, Птолемейдің Африка пілдері үнді пілдерінің иісіне, дыбысына және көрінісіне шыдай алмады. Үнді пілдерінің үлкендігі мен күші Африка пілдерін оңай жеңіп шықты.

Шайқас

Бес күндік шайқастан кейін екі патша өз әскерлерін шайқасқа дайындауға шешім қабылдады. Екі жақ та фалангиттерін ортаға орналастырды. Олардың қасына жеңіл қаруланған жауынгерлер мен жалдамалы әскерлерді қойды, ал алдыңғы қатарға пілдерін, ал қанаттарға атты әскерлерін орналастырды. Олар өз сарбаздарына сөз сөйлеп, қатарға тұрды – Птолемей сол қанатта, ал Антиох оң қанатта болды. Шабуыл басталғанда, екі жақтың да пілдері шабуылға көшті. Птолемейдің кішкентай африкалық пілдері үлкен үнді пілдерімен шайқасқа түсер алдында үрейленіп, өздерінің жаяу әскерлерінің қатарына шапты, олардың арасында дүрбелең тудырды. Сонымен қатар, Антиох атты әскерін оңға жылжытып, Птолемей пілдерінің сол қанатын асып өтіп, жаудың атты әскеріне шабуыл жасады. Содан кейін Птолемей және Селевкид фалангалары араласты. Антиохтың Аргираспидтері болғанмен, Птолемейдің македондық әскерін египеттік фаланга нығайтты. Осы уақытта Птолемейдің оң қанаты шегініп, үрейленген пілдерден қорғану үшін қайшыланып, қозғалды. Птолемей атпен ортаға барып, фалангасын шабуылға шақырды, Полибий айтуынша, "қуанышпен және жігермен". Птолемей және Селевкид фалангалары қатаң және хаостық шайқасқа түсті. Птолемейдің оң қанатындағы атты әскері қарсыластарын жеңіп алды. Антиох Птолемейдің атты әскерін жеңіп, қашқан жауды қуды, жеңіске жеткенін ойлады, бірақ Птолемей фалангалары Селевкид фалангаларын кері қайтарды, соон Антиох өзінің қателігін түсінді. Антиох кері қайтуға тырысты, бірақ ол келген кезде оның әскері жеңіліп, қайтадан жинау мүмкін болмады. Шабуыл аяқталды. Шабуылдан кейін Антиох Рафия қаласының сыртында лагерь құруды жоспарлады, бірақ оның көптеген әскерлері қала ішінде паналағандықтан, ол өзі кіруге мәжбүр болды. Содан кейін ол Газаға барып, Птолемейден өлгендерді жерлеуге дәстүрлі рұқсат сұрады, оған рұқсат берілді. Полибийдің мәліметінше, Селевкидтер 10 000-ға жуық жаяу әскерін, 300-ге жуық атты әскерін және 5 пілін жоғалтты, ал 4 000 әскері тұтқынға алынды. Птолемейдің жоғалғандары 1 500 жаяу әскер, 700 атты және 16 пілді құрады. Птолемейлердің көптеген пілдері Селевкидтерге түсті.

Салдары

Птолемейдің жеңісі Мысырға Келе-Сирия провинциясын қамтамасыз етті, бірақ бұл тек тыныс алу ғана болды; б.з.д. 200 жылы Паниум шайқасында Антиох Птолемейдің жас ұлы Птолемей V Эпифанның әскерін жеңіп, Келе-Сирия мен Яһудеяны қайта басып алды. Птолемейдің жеңісіне бір бөлігі жақсы жабдықталған және оқытылған египеттік фалангасының болуы себеп болды, ол алғаш рет оның фалангиттерінің көп бөлігін құрады, осылайша жалдамалы әскерге деген қажеттілігі азайды. Египеттіктердің өзіне сенімділігінің артуы Полибийдің пікірінше, б.з.д. 207–186 жылдары Хугронафор мен Анхмакис фараондары басқарған Жоғарғы Мысырдың бөлінуіне себеп болды, олар дерлік жиырма жылға созылған жеке мемлекет құрды. Рафия шайқасы Птолемей тарихындағы шешуші кезең болды. II ғасырдағы Птолемейлік басқару мен мәдениеттегі египеттік элементтің ықпалы артты, бұл египеттіктердің шайқаста маңызды рөл атқарғандығымен және соғыстың өзінен туындаған мемлекеттік қаржылық қиындықтармен байланысты болды. Жеңіске алғыс айту үшін б.з.д. 217 жылдың қараша айында Мемфисте дін қызметкерлерінің жиыны туралы мәліметтер жазылған стела грек, иероглифтік және демотикалық египет тілдерінде жазылды: онда алғаш рет Птолемейге грек және египеттік мәтіндерде толық фараондық құрмет көрсетілді; кейіннен бұл қалыпты жағдайға айналды. Кейбір діни түсіндірушілер бұл шайқасты Даниял кітабының 11:11 аятында айтылған шайқас деп санайды, онда былай делінген: «Содан кейін Оңтүстік патша ашуланып, Солтүстік патшаға қарсы соғысқа шығады, ол үлкен әскер жинап, жеңіледі».