Кіріспе

Сирияның 34-30 жылдар аралығындағы патшасы

Птолемей Филадельф (Πτολεμαῖος ὁ Φιλάδελφος, Ptolemaios Philadelphos, "бауырды жақсы көретін Птолемей", 36 жылдың тамыз/қыркүйек айлары б.з.д. – 29 ж.б.) – Птолемейлік ханзада, грек Птолемейлік патшайым Клеопатра VII-нің Мысырдың ең кіші және төртінші баласы, ал римдік триумвир Марк Антониймен үшінші баласы.

Ерте өмір және билік

Птолемей Филадельф грек және рим тегінен шыққан. Оның әкесі Марк Антоний Клеопатраны Сириядағы Антиохияға жақын жердегі (қазіргі Түркияның бір бөлігі) шақырып алды. Плутархтың айтуынша, бұл орын Бейрут пен Сидон қалаларының арасында, «Жарық» деп аталатын, қабырғасы жоқ кішкентай ауылда орналасқан. Егер Плутархқа сенсек, Птолемей Филадельф осы кездесуде шамамен б.з.д. 37 жылдың қараша-желтоқсан айлары аралығында дүниеге келген. Уильям Вудторп Тарн оның тууының (демек, Александрия, Египетте) б.з.д. 36 жылдың тамыз-қыркүйек айлары аралығында болғанын болжайды. Птолемей Филадельфке түпнұсқа Птолемей II Филадельфтің (Птолемей әулетінің екінші фараоны) есімі берілді, ал Клеопатраның ниеті – бұрынғы Птолемей патшалығын қайта құру еді. Ол бұл патшалықты Антонийден б.з.д. 36 жылы Антиохиядағы сыйлықтар арқылы алған, бұл Октавианның толық келісімімен болды. Екі жыл өткен соң, б.з.д. 34 жылы Александриядағы сыйлықтарда оның патшалығының бір бөлігі Птолемей Филадельфке берілді, осылайша ол Сирия, Финикия және Киликияның билеушісі аталды. Антонийдің б.з.д. 36 жылы Шығысты қайта ұйымдастыру жоспарына келісім бергеннен кейін, б.з.д. 34 жылға қарай олардың саяси жағдайы өзгерді, содан кейін Октавиан Александрия сыйлықтарын Антонийге қарсы насихат соғысында тиімді пайдаланды. Нәтижесінде, Птолемей Филадельфтің ата-анасы б.з.д. 31 жылы Грекиядағы Актиум теңіз шайқасында Цезарь Октавианнан (болашақ император Август) жеңіліске ұшырады. Келесі жылы, Октавианның легиондары Египетке басып кірген кезде олар өз-өзіне қол жұмсады. Олардың қабірлері ешқашан табылған жоқ немесе есімдері аталған жоқ. Ал кейбір ежелгі дереккөздерде олар Октавианнан қашып, Қызыл теңіз арқылы Үндістанға қашқан болуы мүмкін екені айтылады, онда Цезарион да жіберілген болуы мүмкін.

Тұтқындалу және тағдыр

Октавиан оны және үлкен ағалары Александр Гелиос пен Клеопатра Селенаны Мысырдан Рим Италиясына (Италия) алып кетті. Октавиан әскери жеңісін тойлау үшін үш жетімді Рим көшелерінде ауыр алтын тізбектермен парадқа шығарды. Тізбектер соншалықты ауыр болғандықтан, олар жүре алмады, бұл римдіктердің оларға деген қайырымдылығын тудырды. Октавиан осы туыстарын әкесінің бұрынғы әйелі, өзінің екінші үлкен әпкесі Октавия Кішіге тапсырды. Птолемей Филадельфтың тағдыры белгісіз. Плутарх Октавиан Антонийдің балаларынан тек Марк Антоний Антиллды өлтіргенін айтады, бірақ көне дереккөздерде оның аман қалған туыстарымен бірге Римге әкелінгеннен кейін оның тағдыры туралы ештеңе айтылмаған. Оның әпкесі Клеопатра Селена ересек жасқа жетіп, Рим империясының вассал патшасы Мавританияның Юбасына үйленді. Оның арқасында Птолемей әулеті көптеген буын бойы римдік ақсүйектермен араласты. Егер Птолемей Филадельф ересек жасқа жеткен болса, оның тірі қалғанына дәлел табылған жоқ. Роллер б.з.д. 29 жылғы қыста ол аурудан қайтыс болған болуы мүмкін деп болжайды.