Кіріспе

Арсиной II (б.з.д. 316 – б.з.д. 270-268 жылдар аралығы) – Птолемей әйел патшасы және ежегіт Мысыр Птолемей патшалығының бірлескен билеушісі. Оған "Жоғарғы және Төменгі Мысыр патшасы" египеттік атағы берілді, осылайша ол перғауын атанды. Арсиной неке арқылы Фракия, Анатолия және Македония патшайымы болды, оның күйеуі патша Лысимах еді. Ол ағасы, перғауын Птолемей II Филадельфке үйленгеннен кейін Птолемей патшалығының бірлескен билеушісіне айналды.

Ерте өмір

Арсиноя - Египеттің грек мемлекетін құрған Перғауын Птолемей I Сотер мен оның екінші әйелі, Египет патшасы Береника I-нің тұңғыш қызы. Ол Мемфисте туған болуы мүмкін, бірақ әкесі астанасын көшірген Александрия қаласында өсті. Оның балалық шағы мен білімі туралы ештеңе белгілі емес, алайда, кейінгі өмірінде ғалымдарға демеушілік көрсеткені және білімділігімен танылғаны ескеріліп, оған жоғары білім берілген деп саналады. Оның ағаларын әкелері жалдаған зиялылар оқытқан, ол да осы сабақтарға қатысқан болуы мүмкін: өмірінің соңында Лампсактан келген Стратомен хат алмасып, бұрын ол оның ұстазы болған болуы мүмкін.

Лисимахтың патшайымы

15 жасында Арсиной шамамен 60 жастағы Лысимах патшаға үйленді. Олардың үш ұлы болды: Птолемей Эпигон, Лисимах және Филип. Ұлдарын таққа отырғызу мақсатымен, Арсиной Лысимахтың бірінші ұлы Агатоклді мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен уландырды. Арсиной Самотракия ғибадатхана кешеніндегі ротонданың құрылысына қаржы жұмсаған, және ол ондағы құпия салттардың білушісі болған болуы мүмкін.

Птолемей Керауностың патшайымы

281 жылы Лисимах шайқаста қаза тауып, Арсиной Кассандреяға қашып кетті. Сол жерде ол әкесінен туған ағасы Птолемей Керауносқа үйленді. Птолемей Кераунос Птолемей I Сотер мен оның бірінші әйелі Евридиканың ұлы еді. Бұл неке саяси себептермен жасалды: екеуі де Македония мен Фракия тағына таластады (Лисимах қайтыс болған кезде екі аймақтың да билеушісі болған, оның билігі Оңтүстік Грекия мен Анатолияға дейін жеткен еді). Олардың арақатынасы ешқашан жақсы болған емес. Птолемей Кераунос күшейе берген сайын, Арсиной оны тоқтату керек деп шешті және ұлдарымен бірге оған қарсы құлық жасады. Бұл әрекеті салдарынан Птолемей Кераунос оның екі ұлын, Лисимах пен Филипті өлтірді, ал үлкен ұлы Птолемей қашып құтылып, солтүстікке, дарданиялықтар патшалығына қашып кетті. Арсиной Самофракиядағы ғибадатхана кешенінде пана тапты, ол патшайым болған кезінде одан пайда көрген еді. Соңында ол Самофракиядан Александрияға (Мысырға) ағасы Птолемей II Филадельфтың қорғанышын іздеп келді. Ол қай жылы Мысырға кеткені белгісіз. Ол кіші ұлдары өлтірілгеннен кейін, б.з.б. 280 жылы, немесе үлкен ұлының Македония тағына деген талабы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Антигон II Гонаттың билікке ие болғаннан кейін, б.з.б. 276 жылы кеткен болуы мүмкін.

Мысыр патшайымы

Мысырда ол ағасы Птолемей ІІ-нің әйелі Арсиноя І-ді айыптауға және қуғынға ұшыратты деп есептеледі. Бұл сенімнің дұрыс екені әлі белгісіз. Ол Мысырға қай жылы келгені, қайын қарындасы қашан жер аударылғаны, сондай-ақ ағасы мен Арсинояның ажырысуы Арсиноя ІІ-нің қатысымен болмаған болуы да белгісіз. Қандай жағдай болса да, Птолемей ажырасқаннан кейін Арсиноя ІІ оның бауырына үйленді. Осының нәтижесінде екеуіне де "Филадельфой" ("аға-інілері" деген мағынаны білдіретін) деген лақап ат берілді. Некеге тұрудың нақты жағдайлары мен себептері белгісіз. Р. А. Хаззардтың пікірінше, олардың некелескен жылы 273 немесе 272 жылға дейін соғылған, себебі папирустардағы кіріспе бөлім өзгерген. Оның патшайымдық мәртебесі сол кездегі әулетте бұрын-соңды болмаған және кейінгі Птолемей патшайымдары үшін үлгі болды: ол ағасымен бірге рәсімдерге қатысты, қоғамдық шараларға шықты, діни және материалдық демеуші болды және ағасы олар үшін құрған Мысыр және грек культтеріне енді. Ағасының барлық құрметті атақтарын бөлісіп, оған қалалар арналды, оның өзіне де құрмет көрсетілді (Мысыр дәстүрі бойынша), монеталарға бейнесі түсірілді және сыртқы саясатқа, соның ішінде Птолемей ІІ-нің Мысыр мен Селевкид империясы арасындағы Бірінші Сирия соғысындағы жеңісіне үлкен әсер етті. Позидипптің мәлімдемесіне сәйкес, ол б.з.д. 272 жылы Олимпиада ойындарында үш көлік жарысына жеңіс тудырды.

Тәңірлік ету

Ол 270 немесе 268 жылға дейін өмір сүрді, және жағдайлық дәлелдер соңғы күнді қолдайды. Оның қайтысынан кейін Птолемей II Арсиноя Филадельфқа табынушылықты орнатып, оны құдай ретінде қабылдады. Ол діни қызметкер болған Мендесте жерленді және құдайландырылды. Осы рәсімдер Мендес стеласында бейнеленген. Сондай-ақ, бұл стелада Птолемей II оның табынуын жариялаған жарлық жазылған. Мысырдағы барлық храмдарда Арсиноя II-нің мүсіні басты құдайлармен бірге орнатылуы тиіс еді. Стелланың жоғарғы бөлігінде Арсиноя, Птолемейден құрбандық алған құдайлардың арасында бейнеленген – бұл бейне елдің барлық жерінде кездеседі. Арсинояға арналған жеке храмдар Мемфисте және басқа да жерлерде салынды. Файюм аймағы Арсиноит номына айналды, ал Арсиноя оның қамқоршы құдайы болды. 263 жылдан бастап, Мысырдың әр номындағы бау-бақша мен жүзімдіктерден алынған салықтың бір бөлігі Арсинояның жергілікті культін қаржыландыруға бағытталды. Арсинояның культі Александрияда да тарады. 269 жылға дейін Арсиноя Филадельфтің Канефоры деп аталатын жылдық діни лауазым құрылды. Бұл лауазымды иеленуші, б.з.д. екінші ғасырдың соңына дейін барлық ресми құжаттарда мерзімдік көрсеткіш ретінде пайдаланылды. Арсинояның құрметіне жыл сайын шеру ұйымдастырылып, оны Канефор басқарды. Шеру жолындағы әр үйдің алдында құс және бұршақ құрбан ететін шағын құрбандық алаңы орнатылуы керек еді. Александрия портында үлкен храм салынды. Самос адмиралы Калликрат, порттың шығыс жағындағы Зефириум мүйісінде Арсинояға Афродита Эвплоя (жақсы теңіз саяхатының Афродитасы) ретінде табынуға болатын тағы бір киелі орын салды. Птолемей билігіндегі көптеген порты қалаларында, соның ішінде Кипрдегі Цитий, Несиотикалық лигадағы Делос және Терада да осындай киелі орындар құрылды. Осы киелі орындардың нәтижесінде Арсиноя кеме апаттарынан қорғаумен байланысты болды. Арсинояның бейнесі салынған монеталар мен мүсіндер сақталған. Арсиноя Птолемей кезеңінде гректер мен египеттіктердің арасында, Мысырда және одан тыс жерлерде шынымен де танымал құдай болған сияқты. "Арсиноя" – сол кезде египеттік жеке есім ретінде қабылданылған сирек грек есімдерінің бірі. Оның құрметіне арналған құрбандық алаңдары мен арнау тақталары Мысырдың және Эгей теңізінің барлық жерінде табылған, ал Александрия зираттарынан жүздеген фаянс оенохоалары табылды.