Кіріспе

Птолемей Египеті патшалығының 3-фараоны (б.з.д. 246 – 222 жж.)

Б.з.д. 267 жылдан бастап, Птолемей «Ұлы» есімді тұлға Птолемей II-мен бірге регенттік етті. Ол Хремонид соғысында (б.з.д. 267–261 жж.) әскери-теңіз күштеріне басшылық етті, бірақ б.з.д. 259 жылы Екінші Сирия соғысының басында көтеріліс жасады және регенттік қызметінен алынды. Кейбір ғалымдар Птолемей Ұлы мен Птолемей III-ті бір адам деп санайды. Бұл ықтимал емес, себебі Птолемей III 260-шы жылдары әскерлерге басшылық ету үшін тым жас болған және егер ол б.з.д. 259 жылы әкесінен көтерілген болса, күтілетін жазалардан құтылмаған болар еді. Крис Беннетт Птолемей Ұлының Лисимахтан Арсиноя II-нің ұлы болғанын айтады. Көтеріліс кезінде Птолемей II Арсиноя I-нің балаларын Арсиноя II-ге асырап алу арқылы заңдастырды. Птолемей III-ті осы некеге бөліп көрсетуі, сол кезде ол мұрагер екенін білдіреді. Әкесінің қайтысымен Птолемей III оны ұрпақсыз алмастырып, б.з.д. 28 қаңтарда 246 жылы таққа отырды. Екі киринеялық – Экдел мен Демофан басқаратын республикалық үкімет Киринеяны төрт жыл бойы басқарды. Тек б.з.д. 246 жылы Птолемей III патшалыққа келгеннен кейін, Птолемей III мен Берениканың үйлену тойы болған сияқты. Птолемейдің Киринеяға билігі күшпен қайта орнатылды. Династиялық жұптың құрметіне Птолемей және Береника (қазіргі Толмейта және Бенгази) деп аталған екі жаңа порты қаласы салынды. Киренаика қалалары патшаның бақылауындағы Лигаға біріктірілді, бұл қалалардың саяси тәуелсіздікке ұмтылысын Птолемейдің билікке ұмтылысымен теңестірудің бір жолы болды.

Үшінші Сирия соғысы (б.з.д.

246 жылдың шілдесінде Селевкид империясының патшасы Антиох II күрт қайтыс болды. Бірінші әйелі Лаодикия I арқылы Антиох II 246 жылы 19 жаста болған Селевк II деген ұлды дүниеге әкелді. Алайда, б.з.д. 253 жылы ол Лаодикиядан бас тартып, Птолемей III-нің қарындасы Береникаға үйленуге келісті. Антиох II мен Берениканың Антиох есімді ұлы болды. Антиох II-нің өлімінен кейін мұрагерлік талас бірден басталды. Птолемей III өз қарындасы мен оның ұлын қолдап, Сирияға жылдам басып кірді, бұл үшінші Сирия соғысының басталуы болды (сонымен қатар Лаодикия соғысы деп те аталады). Бұл соғыстың алғашқы кезеңін Птолемей III өзі жазған, Гураб папирусында сақталған. Соғыс басталғанда Лаодикия I мен Селевк II Кіші Азияның батысында, ал жесір патшайым Береника Антиохияда болды. Лаодикияның Сирияға кіруіне жол бермеу үшін, соңғысы Киликияны тез басып алды. Осы арада Птолемей III Левант жағалауымен жүріп, аз ғана қарсылыққа тап болды. Селеукия мен Антиохия қалалары күздің соңында оған қарсылықсыз берілді. Антиохияда Птолемей III Береникамен жеке өзі келесі қадамдарын жоспарлау үшін патша сарайына барды, бірақ олар екеуі де өлтірілгенін білді. Осы жетістігінің арқасында ол Азияның «Ұлы патшасы» атанған болуы мүмкін. 245 жылдың басында ол Евфрат өзенінен «ар жағындағы» жердің әкімін тағайындады, бұл аймақты Птолемей мемлекетіне толық қосу ниетін көрсетті. Алайда, Птолемей III Мысырда көтеріліс басталғанын естіп, оны басу үшін үйіне қайтуға мәжбүр болды. 245 жылдың шілдесінде Селевкидтер Месопотамияны қайта басып алды. Мысырлық көтеріліс келесі ғасыр бойы Мысырды мазалаған бірқатар жергілікті Мысырлық көтерілістердің біріншісі болды. Бұл көтерілістің бір себебі – Птолемей III-нің Сириядағы соғысы кезінде Мысыр халқына салған ауыр салықтар еді. Сонымен қатар, папирустарда Нил өзенінің су тасқыны 245 жылы сәтсіз аяқталғаны және нәтижесінде ашаршылық болғаны көрсетілген. Мысырға оралғаннан кейін және көтерілісті басып тастағаннан кейін Птолемей III өзін мысырлық және грек мәдени аясында жеңіске жеткен патша ретінде көрсетуге тырысты. Ресми үгіт-насихат, мысалы, Адулисте орнатылған OGIS 54 жазуы және Александриядағы жазудың көшірмесі, Птолемей III-нің жаулап алуларын әлдеқайда үлкейтіп көрсетті, тіпті оның жаулап алуларының арасында Бактрия да бар деп мәлімдеді. Б.з.д. 243 жылғы жаңа жылда Птолемей III өзі мен әйелі Береника II-ні Птолемей мемлекеттік культіне қосты, олар Theoi Euergetai (игілікке ие құдайлар) ретінде табынуға лайық деп есептелді. Бұл перстерден тартып алынған және Селевкидтер аумағынан табылған мүсіндерді Мысырға қайтару құрметіне жасалды. 246 жылы ол Селевкидтерден Ефесті басып алды. Б.з.д. 245 жыл шамасында белгісіз күні ол Андроста Македония патшасы Антигон II-ге қарсы теңіз шайқасына қатысты, онда Птолемей әскерлері жеңілді. Содан кейін ол Фракияға жорық жасады, онда 243 жылы Марония мен Энус Птолемейдің бақылауында болды. Птолемей Андромахуаны кейіннен Ефесте оның бағынындағы фракиялық сарбаздар өлтірді. Соғыстан белгілі болған жалғыз оқиға – 242 жылы Дамаск маңындағы шайқастар еді. Осыдан кейін, б.з.д. 241 жылы Птолемей Селевкидтермен бейбіт келісімге келді, Кіші Азия мен Солтүстік Сириядағы барлық басып алынған аумақтарды сақтап қалды. Осылайша, Фракиядағы Марониядан Ливиядағы Сиртиске дейінгі Жерорта теңізінің жағалауының көп бөлігі Птолемейдің билігінде болды. Ең маңызды сатып алулардың бірі – Антиохия порты болған Селеукия Пиерия, оның жоғалуы Селевкидтер үшін маңызды экономикалық және логистикалық соққы болды.

Қызыл теңіз саудасы

Птолемей III билігі кезінде өзге замандас мемлекеттермен сауда байланыстары да қалыптасты. 1930 жылдары Матингли қазіргі Сомалидің оңтүстігіндегі Порт Данфордқа жақын (көне заманда Никон деп аталған) бекіністегі қазба жұмыстары барысында бірнеше Птолемей монеталары табылды. Олардың ішінде Птолемей III-тен Птолемей V-ке дейінгі кезеңдердегі 17 мыс монета, сондай-ақ соңғы Рим империясы мен Мамлюк сұлтанатының монеталары болды.

Неке және балалылық

Птолемей III б.з.б. 244/243 жылдары өзінің жарты туысы Киринеялық Береникаға үйленді. Олардың балалары:

АтыЖөніТуған жылыӨлген жылыЕскертпелерАрсиноя III 246/5 б.з.д. 204 б.з.д. 220 ж. ағасы Птолемей IV-ке үйленді. Птолемей IVМай/маусым 244 б.з.д.Шілде/тамыз 204 б.з.д. 222-204 ж.ж. Египет патшасы. ҰлШілде/тамыз 243 б.з.д.Шамамен 221 б.з.д.Аты белгісіз, мүмкін «Лисимах». 221 ж. саяси тазалау кезінде немесе одан бұрын өлтірілген болуы мүмкін. АлександрҚыркүйек/қазан 242 б.з.д.Шамамен 221 б.з.д.221 ж. саяси тазалау кезінде немесе одан бұрын өлтірілген болуы мүмкін. МагасҚараша/желтоқсан 241 б.з.д.221 б.з.д.Птолемей IV-нің бұйрығымен Теогос немесе Теодот ваннасында батып өлтірді. БереникаҚаңтар/ақпан 239 б.з.д.Ақпан/наурыз 238 б.з.д.238 ж. 7 наурызда Каноп қаулысымен құдай деп жарияланды, «Береника Анассе Парфенон» (құдайлардың қызы) атағы берілді.