Кіріспе

"Мың бір түндік халық ертегісі" "Әли Баба және қырық тонаушы" (علي بابا والأربعون لصا) – араб тіліндегі халық ертегісі. Оны 18 ғасырда "Мың бір түн" жинағына француз аудармашысы Антуан Галланд қосып, сириялық әңгімеші Ханна Диябтан естіген. "Араб түндерінің" ең танымал ертегілерінің бірі ретінде, ол әлемнің көптеген медиа құралдарында, әсіресе балалар үшін (ертегінің зорлық-зомбылыққа толы тұстары олар үшін көбінесе жеңілдетіледі) кеңінен қайта айтылып, сахналанады. Алғашқы нұсқада Әли Баба (علي بابا) – кедей отыншы, адал адам. Ол тонаушылардың қоршауын жасырып, "ашық кунжут" деген сиқырлы сөзбен ішке кіреді. Тонаушылар Әли Бабаны өлтіруге тырысады, бірақ оның сенімді қызметшісі олардың жоспарларын құртады. Оның ұлы сол қызға үйленеді, ал Әли Баба қазынаның құпиясын сақтайды.

Мәтіндік тарихы

Бұл ертегі "Мың бір түн" жинағына еуропалық аудармашылардың бірі Антуан Галланд қосты. Ол өзінің томдарын "Мың бір түн" деп атады (1704–1717). Галланд – 18 ғасырдағы француз шығыстанушысы, ол бұл әңгімені қазіргі Сирияның Алеппо қаласынан келген, Парижде әңгімелеген Ханна Дияб есімді сириялық маронит әңгімешісінен ауызша естіген. Дегенмен, әңгіменің ең ерте белгілі мәтіні – Галландтың француз тіліндегі нұсқасы. Ричард Ф. Бертон оны өзінің аудармасының қосымша томдарына (негізгі әңгімелер жинағына емес) қосты, оны "Мың бір түннің кітабы" деп жариялады. Америкалық шығыстанушы Дункан Блэк Макдональд Бодлей кітапханасынан әңгіменің араб тіліндегі қолжазбасын тапты, бірақ кейін ол жалған екені анықталды.

Әңгіме

Әли Баба мен оның ағасы Касим (قاسم, кейде Касим деп те жазылады) саудагердің ұлдары. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ашкөз Касим бай әйелге үйленеді және әкесінің ісіне қарай өркендеп, жақсы өмір сүреді. Әли Баба кедей әйелге үйленіп, ағаш кесу ісіне кіріседі. Бір күні Әли Баба орманнан отын жинап, кесіп жүргенде, 40 ұрының қазынаға келгенін естіп қалады. Ал олардың қазыналары үңгірде жатыр. Ол "ашық сусамы" деген сиқырлы сөзбен ашылады да, "жапқан сусамы" деген сөзбен жабылады. Ұрылар кеткеннен кейін Әли Баба үңгірге өзі кіріп, бір ғана қап алтын ақшаны үйіне алып кетеді. Әли Баба мен оның әйелі жаңа байлықтарын өлшеу үшін қайын әпкесіне таразыны қарыз алады. Олар білмей, Кассимнің әйелі шамыраған шамды таразыға салып, Әли Бабаның оларды не үшін пайдаланып жатқанын біледі, өйткені ол өзінің кедей күйеу ағасының қандай дәнді өлшеуі керектігін білгісі келеді. Ол салмақ тақтасынан алтын тыйын тауып алады да, күйеуіне айтып береді. Бауырының қысымымен Әли Баба үңгірдің құпиясын ашуға мәжбүр болады. Кассим үңгірге барады, қасына есегін алып, мүмкіндігінше көп қазынаны алып кетеді. Ол сиқырлы сөзбен үңгірге кіреді. Алайда, ашкөздік пен қазынаға деген құштарлығынан ол қайтадан қашып шығу туралы сөздерді ұмытып, тұзаққа түседі. Ұрылар оны тауып алып, өлтіреді. Ағасы қайтып келмеген кезде Әли Баба оны іздеу үшін үңгірге барады. Ол мәйіттің төрт бөліктелгенін және үңгірдің кіреберісінің ішінде әрбір бөлік көрсетіліп, кіруге тырысатын кез келген адамға ескерту ретінде табады. Әли Баба өлген адамды үйіне алып келеді, онда ол Кассимнің үй ішіндегі ақылды құл қыз Моргианаға (مرجانة) Кассим табиғи өліммен қайтыс болды деп сендіруді тапсырады. Біріншіден, Моргиана дәріханадан дәрі-дәрмек сатып алады, оған Кассим қатты ауырып жатқанын айтады. Содан кейін ол Баба Мустафа деп аталатын ескі тігіншіні тауып, оған ақы төлейді, көзін байлап, Кассимнің үйіне алып барады. Сол жерде, түн ішінде, тігінші Кассимнің денесінің бөліктерін қайтадан біріктіреді. Әли Баба мен оның отбасы Кассимді ешкімге ешнәрсе сезінетін жерлеу рәсімін жасады. Ұрылар оның денесін жоғалтып алғаннан кейін, олардың құпиясын басқа біреу білгенін түсінеді, сондықтан олар оны іздеуге кіріседі. Ұрылардың бірі қалаға барып, Баба Мустафаға кездеседі, ол жаңа ғана өлекселердің бөліктерін тігіп алғандығын айтады. Өлген адамның ұрылардың құрбаны болғанын түсінген ұры Баба Мустафадан іс-әрекет жасалған үйге жол көрсетуін сұрайды. Жібекші қайтадан көзін байлап, сол күйінде үйді табады. Ұры есікті белгімен белгілейді, осылайша басқа ұрылар сол түні келіп, үйдегі барлық адамды өлтіре алады. Алайда, ұрыны Моргиана көріпті, ол қожайынына адал болып, көршілес аймақтағы барлық үйлерге бірдей белгі қойып, ұрының жоспарын бұзады. Сол түні 40 қарақшы қайтып келгенде, олар дұрыс үйді анықтай алмайды, ал олардың басшысы ашу-ызамен сәтсіз ұрыны өлтіреді. Келесі күні тағы бір ұры Баба Мустафаға келіп, тағы да тырысады. Бірақ бұл жолы Әли Бабаның есігінің алдындағы тас баспалдақтың бір бөлігі сынған. Моргиана тағы да басқа барлық есіктерге ұқсас микросхемаларды орнату арқылы жоспарды бұзады, ал екінші ұры да сәтсіздікке ұшырағаны үшін өлтіріледі. Ақыры, ұрылардың басшысы барып, өзі қарап шығады. Бұл жолы ол Әли Бабаның үйінің сыртындағы барлық бөлшектерді жаттап алады. Ұрылардың басшысы Әли Бабаның қонақжайлылығына мұқтаж мұнай саудашысы болып көрінеді, өзімен бірге 38 май құтысы салынған қашырларды әкеледі, біреуі майға толы, қалған 37-сі қалған ұрыларды жасырады. Әли Баба ұйықтап қалған соң, ұрылар оны өлтіруді жоспарлайды. Моргиана бұл жоспарды табады және оны жүзеге асыра алмайды, өйткені оның шамға майы түсіп, оны саудагердің құмыраларынан алуға тура келеді; ұрылар бірінен соң бірі оның жақындауын естіп, оны өздерінің бастығы деп қате қабылдайды. Шамға май құйып болғаннан кейін Моргиана 37 ұрыны бір-бірден қайнап тұрған май құйып өлтіреді. Олардың басшысы өз адамдарын оятуға келгенде, олардың бәрі өлгенін біліп, қашып кетеді. Ертеңіне Моргиана Әли Бабаға құмырадағы ұрылар туралы айтады. Олар оларды жерлейді, ал Әли Баба Моргианаға бостандық беріп, ризашылығын білдіреді. Алайда ол Әли Баба мен оның отбасымен бірге өмір сүруін жалғастыра береді. Өкініш алу үшін ұрылардың басшысы өзін саудагер ретінде таныстырады, Әли Бабаның ұлымен достық қарым-қатынас жасайды (қазір оның қайтыс болған ағасы Кассимнің ісімен айналысады) және Әли Бабаның үйіне түскі асқа шақырылад...

Жіктеу

Бұл оқиға Aarne–Thompson Uther классификациялық жүйесінде ATU 954, "Қырқ қарақшы" деп жіктелді. Бұл әңгіме түрі "денгегейлі таралуға" ие.

Нұсқалар

Батыс Африкада "Пароль: Ұрыларды жеңіп шығу" деген нұсқасы табылған. Перси Амаури Талбот Нигериялық, Мфамосингтен Оджонг Акпаннан алынған "Бұтадағы қазына үйі" деп аталатын нұсқаны анықтады. Америкалық нұсқаны Кабо-Вердеден Элси Клевс Парсонс жинаған.

Театр - сахна

Бұл оқиға көп жылдар бойы кең таралған пантомима сюжеті ретінде қолданылып келеді. "Али Баба пантомимасы" мысалы – 1916 жылғы "Чу Чин Чоу" пантомимасы/мюзиклы. "Бади Бандар Рупката" (বাঁদী বান্দার রূপকথা) – 2014 жылы Бангладештің "Шришти" мәдени орталығы мен "Нритянчал" ұйымдастырған "Әли Баба және қырық қарақшы" атты театрлық биге қойылған адаптациясы. Аталған қойылымда Шамим Ара Нипа, Шибли Садик сияқты көптеген белгілі бангладештік бишілер өнер көрсетті.

Ағылшын тілінде емес фильмдер

"Алибаба және қырық қарақшы" - 1927 жылы түсірілген үнсіз фильм. Alibaba Aur Chalis Chor (Әлибаба және қырық қарақшы) - 1932 жылы түсірілген Үндістанның хинди тіліндегі көркем фильмі. Фильм екі тілде түсірілді, ол панджаби тілінде "Алибаба" ретінде бір уақытта түсірілді. Бұл фильмде Сурендра Әли Баба мен оның ұлы ретінде, Сардар Ахтар, Ғұлам Мохаммед және Вахидан Бай ролдерін ойнайды. Alibabavum 40 Thirudargalum (Әлибаба және қырық қарақшы) - 1941 жылы түсірілген К. С. Манидің үнді тіліндегі комедиялық фильмі. Әли Баба Біз Эль Арбен Харами (1942, А.А.А. Әли Баба және қырық ұры) - бұл мысырлық фильм, Әли Әл Касар Әли Бабаның рөлін және комедия актері Исмаил Ясин оның көмекшісі ретінде. Әли Баба - 1945 жылы Нанубхаи Вакилдің үнді тіліндегі фильмінің адаптациясы. Alibaba Aur 40 Chor (Әлибаба және 40 ұры) - 1954 жылы түсірілген үнді тіліндегі фантастикалық экшн фильм. Бұл фильмде Махіпал басты рөлді, ал Шакила оның сүйіктісі Маржинаны ойнайды. Әли Бабаның ұлы - 1955 жылы түсірілген үнді тіліндегі фантастикалық фильм. Бұл Әли Бабаның ұлының оқиғалары. Кхул Жа Сим Сим (Open Sesame) - 1956 жылы түсірілген Нанубхай Вакилдің үнді тіліндегі экшн фильмі. Бұл оқиға Әли Баба ұрыларды жеңіп, қазынаға ие болғаннан кейін басталады. Бірақ оның тәкаппарлығы өсіп, ақшаны өз қалауы бойынша пайдалана бастайды. Айк Та Алибаба (Алибаба бар еді) - 1963 жылы Харбанс Сингх түсірген үнді тіліндегі экшн фильм. Маржина Абдулла - 1973 жылы Динен Гупта түсірген үнді бенгал тіліндегі музыкалық фильм. Онда Әли Бабаның рөлін Сантош Датта, Маржинаның рөлін Митху Мукерджи, Абдулланың рөлін Раби Гош (Маржинаның бауырлас тұлғасы) және Ұрылардың басшысы ретінде Утпал Датт ойнайды. Әли Баба және қырық қарақшы (1971, ағылшын тілінде: Ali Baba and the Forty Thieves) - түрік фильмі, Әли Бабаның рөлін Садри Алышық ойнады. Alibabayum 41 Kallanmaarum (Әлибаба және 41 ұры) - 1975 жылы түсірілген, режиссері Ж. Сасикумардың Музыкалық фильм. Әли Баба - 1976 жылы жарық көрген үнді тіліндегі қимыл-қатерлік фантастика фильм. Alibaba Marjinaa - 1977 жылы түсірілген Үндістанның хинди тіліндегі қимыл-қатерлік оқиғалар фильмін режиссер Кедар Капур түсірген. Әли Баба мен қырық ұрының оқиғалары - 1980 жылы шыққан Үндістанның совет фильмінің түсірілімі. Фильмде орыс, кавказдық және Орталық Азия актерлерімен бірге Үндістан актерлері Дәрмендра, Хема Малини және Зинет Аман ойнайды. Тақырыбы кішкене өзгеріске ұшырап, ұзақ фильмге айналады. Жазушылар - Шанти Пракаш Бакши мен Борис Сааков, музыканы музыкант Р. Д. Бурман, хореографы П. Л. Радж жазды. Бұл фильм ең сәтті Үндістанның совет бірлесіп түсірген фильмдері болып табылады. 新阿里巴巴 (Xin A Li Ba Ba) /New Ali Baba and Forty Thieves) - 1988 жылы Тайваньда түсірілген мандарин тіліндегі фантастикалық комедия, режиссері Чон Лян Чэн және Улисс Чон Уянг. Alibaba Aur 40 Chor (Әлибаба және 40 ұры) - 2004 жылы түсірілген үнді тіліндегі қимыл-қатерлік драмалық фильм. Бұл - халық аңызын қазіргі заманғы қайта баяндау. Әрі қарай Әлибаба (Арбаз Хан) өз ауылын қорқытып жүрген жергілікті қарақшыға қарсы шығады. Alibaba and The Forty Thieves) - В. Муруганның 2018 жылғы үнді 3D анимациялық фильмінің адаптациясы.

Тірі фильмдер

Араб түндеріне негізделген үнді телехикаясы «Алиф Лейла» 14 сериядан тұратын «Алибаба және қырық қарақшы» бөлімін қамтыды. «Princess Dollie Aur Uska Magic Bag» (2004–2006) – Star Plus телеарнасындағы үнді жасөспірімдерге арналған фантастикалық-әрекет фильмдері, онда Винод Сингх Әли Баба рөлін ойнайды, ол Синбад пен Хатиммен бірге шоудың басты кейіпкерлерінің бірі. «Араб түндері» (2000) американдық/британдық телесериалында оқиға екі маңызды өзгеріспен адал баяндалады. Біріншісі: Моргиана май құтыларындағы ұрыларды байқағанда Әли Бабаға хабарласып, бір досымен бірге құтыларды тік көлбеулі көшеге тастайды, сол арқылы құтылар құлап, ашылып кетеді. Содан кейін қала күзетшілері ескертіліп, ұрылар контейнерлерден шыққанда тұтқындалады. Кейін Моргиана ұрылардың басшысын жеңген кезде, жас және баласы жоқ Әли Баба батыр қызға өзі үйленеді. 2019 жылғы BBC/FX «Рождестволық ән» адаптациясында Әли Баба рөлін Кайван Новак сомдады. Бұл түпнұсқадағы кейіпкерге жасалған сілтемені кеңейту болды. Бұл оқиға 2022 жылы Sony SAB телеарнасында көрсетілген үнді фантастикалық телехикаясы «Әли Баба: Кабул жырларында» ішінара қолданылды, онда Шизан Мохаммед Хан Әли Бабаның басты рөлін ойнады.

Анимация

Әли Бабаның оқиғалары (2018–2019) – Шилпа Шетти Кундра өндірген, Colors Rishtey телеарнасында көрсетілген үнділік анимациялық телесериал. Бұл – халық ертегісінің қазіргі заманға бейімделген нұсқасы. Онда Али мен Баба бауырлары түрмелерді қорғап, өздерінің үстімізден келген күштерімен зұлымдыққа қарсы күреседі.

Әскери

АҚШ Әуе күштері академиясындағы 40-шы кадет эскадрильясы бастапқыда "Әли Баба және қырық ұры" деп аталды, бірақ кейін "P 40 Warhawks" деп өзгертілді. "Әли Баба" атауы американдық және ирактық сарбаздар мен олардың одақтастары Ирак соғысында ұрлық және тонау сияқты түрлі құқық бұзушылықтарға күдікті адамдарды қаралау үшін жиі қолданған сөз болды. Бұған қоса, британдық сарбаздар ирактық азаматтарды атау үшін де осы терминді жиі пайдаланған. Содан кейін оккупация кезінде бұл термин бүлікшілерді жалпылама атау үшін қолданыла бастады. Ирактықтар да шетелдік әскерлердің тонау жасады деген күдікпен сипаттау үшін "Әли Баба" терминін қолданды.

Әр түрлі

Қытайдың Alibaba Group компаниясы оның баршаға түсінікті болуына байланысты осы атауды таңдады. Компьютер ғылымын оқытушы студенттерге нөлдік білімді дәлелдеу көбінесе «Әли Бабаның үңгірі» туралы оқу-әдістемелік мысал арқылы ұсынылады.