Кіріспе

Неміс экономисі және социалистік саясаткер Иоганн Карл Родбертус (12 тамыз 1805, Грефсвальд, Швециялық Померания – 6 желтоқсан 1875, Ягетцоу), сондай-ақ Карл Родбертус Ягетцоу ретінде танылған, неміс экономисі және социалисі, Пруссия ұлттық жиналысындағы «Linkes Zentrum» (орталық-сол) партиясының жетекші мүшесі болды. Ол еңбек құнының теориясын, сондай-ақ одан туындайтын, пайыз бен пайданы тонау деп қарастыратын көзқарасты қорғады. Ол капиталистік экономикалардың артық өндіріске бейім екеніне сенді.

Өмірбаян

Родбертус 1835 жылы сатып алған Помераниядағы Ягетцов иелігінің атымен "Родбертус Ягетцов" деп те танылды. Родбертус заң профессорының ұлы, ол өзі Геттинген мен Берлинде заңды оқыды. Осы оқудан кейін ол Гейдельбергке барып, философиямен шұғылдана бастады. Нидерланд, Франция және Швейцарияда кеңінен саяхаттағаннан соң, ол жаңадан сатып алған иелігіне (Ягетцовқа) қоныстанды. 1827 жылдан 1832 жылға дейін Пруссияның сот жүйесінде қызмет етті. 1837 жылға қарай ол өзінің әлеуметтік бағдарламасын қалыптастырды және сол жылы "Die Forderungen der arbeitenden Klassen" еңбегін жариялады. 1848 жылы Ұлттық Ассамблеяға сайланған ол Ауерсвальд-Хансман үкіметінде екі апта бойы білім министрі болды, ал 1849 жылы орталық-солшыл фракцияның жетекшісі болды. 1848 жылғы революцияның жеңілісінен кейін Родбертус саясатқа қатыспады және өмірінің соңғы жиырма жылын зейнеткерлікте өткізді.

Теориялар

Родбертустың социализмді анықтауы бойынша, ол бірте-бірте даму жолын ұстанды, сондықтан ол монархияға мойын бұрды және демократтармен саяси партия ретінде байланысын үзді. Ол әлеуметтік мәселені таза экономикалық мәселе деп қарастырды. Оның негізгі тұжырымдары мыналар: ұлттың өндірістік табысынан жұмысшының үлесі тұрақты түрде төмендеуге бейім; жер жалғасы мен пайыздық үстеме жұмысшы табын қанаудың нәтижесі; байлықты бөлудегі қазіргі үлестер (жалға, пайда, пайыздық үстеме және жалақы) тұрақты, әмбебап экономикалық күштердің емес, тарихи эволюция мен қолданыстағы құқықтық жүйенің нәтижесі; қаржылық және коммерциялық дағдарыстар өндіріс пен тұтыну арасындағы үйлесімсіздіктен туындайды; жұмысшының сатып алу қабілеті төмен, ал капиталистер мен жер иелері сыныптары, тұтыну заттарына шығындарын арттырудың орнына, үнемдеген ақшаларын жаңа зауыттарға инвестициялайды және өндіріс құралдарын арттырады, нәтижесінде күнделікті тұтыну тауарларының артық өндірісіне келеді. Родбертус Еңбек құнының теориясын үш байланысты қағида ретінде тұжырымдады. Біріншіден, еңбектің нәтижесінде туған тауарлар ғана экономикалық тауарлар деп есептелуі керек; еңбекпен байланысты емес тауарлар, мысалы, күн сәулесі, табиғи тауарлар болып табылады және экономикамен ешқандай қатысы жоқ. Екіншіден, экономикалық игілік – еңбектің өнімі ғана; басқа пікірлер физиктердің қарауына берілуі керек. Мысалы, астықтың құнына күн сәулесінің немесе топырақтың әсері ешқандай қатысы жоқ. Үшіншіден, экономикалық тауарлар – оларды құрастырған еңбек пен осы өндірісті жүзеге асыруға мүмкіндік берген құралдарды жасаған еңбектің өнімдері. Мысалы, астықтың құны жер жыртушының еңбегінде ғана емес, сонымен қатар оны өңдеген адамдардың еңбегінде де көрінеді. Эуген фон Бём-Баверк Родбертустың қанау теориясын түсіндіруі Карл Маркстікінен тереңдігі мен дәйектілігі жағынан жоғары деп есептеді. Алайда, Бём-Баверк 1890 жылы, «Капитал» III томы жарияланғанға дейін бірнеше жыл бұрын «Капитал және пайыз» атты еңбегін жариялады (оның көп бөлігі 1860 жылдары жазылған). Сол жерде Маркс капитализмде тауарлар өздерінің «құндарына» (яғни еңбек құнына) сәйкес айырбасталатындығы туралы I томдағы қарапайым болжамын жоққа шығарды. III томсыз Маркстің капитализм теориясын, әсіресе тауарлар өздерінің «өндіріс бағаларына» сәйкес айырбасталатындығын, олар жүйелі түрде «құндарынан» ауытқитындығын немесе капиталистер жер иелеріне жалға төлеуге міндетті болған жағдайда «өзгертілген өндіріс бағаларына» сәйкес айырбасталатындығын толық түсіну мүмкін емес. Маркс үшін тауарлар жалақылы еңбек болмайтын (тек тәуелсіз өндірушілер) және жер тегін қолжетімді капиталистік емес (немесе «жай») тауар өндірісінде ғана өздерінің «құндарына» сәйкес айырбасталады. Дегенмен, ол өзінің күрделі еңбек құнының теориясын артық құн теориясын (ол оның қанау теориясы) құру үшін пайдаланды. Бұл оның теориясының «эзотерикалық» бөлігі болды, ол тепе-теңдік бағаларын, жалақыны және жалғаны түсіндіретін «экзотерикалық» бөлігінің негізі болды. Оның пікірінше, жаһандық артық құн капиталдан түскен пайда мен жер жалғасының негізі болды. Бём-Баверк еңбек құнының теориясын кемшілік деп санады, өйткені ол тек ерекше жағдайларда ғана қолданылуы мүмкін. Мысалы, ол Родбертусқа қарсы, метеоритке кіріктірілген алтын түйіршігі еңбекпен өндірілмеген болса да, экономикалық ғылымның аясына кіретінін атап көрсетті.