Мұздық суларынан пайда болған жазықтар

Кіріспе

Мұздық еріген суларымен тасымалданған мұздық шөгінділерінен пайда болған жазық – мұздықтың географиялық ерекшелігі.

Сандур (көпше түрі: sandurs), sandr немесе sandar деп аталатын сыртқа ағынды жазық, мұздықтың соңындағы еріген судың әсерінен пайда болған мұздық-өзендік шөгінділерден құралған. Мұздық қозғалғанда, төмендегі тау жыныстарын ұнтақтап, осы қалдықтарды бірге алып жүреді. Мұздықтың басындағы еріген су шөгінді жүгін сыртқа ағынды жазыққа салады, ірі тастар терминалдық моренаға жақын орналасса, ұсақ бөлшектер одан әрі тасымалданып, кейін шөгеді. Сандрлар Исландияда кең таралған, ондағы геотермалдық белсенділік мұз ағындарының еруын және еріген су арқылы шөгінділердің жиналуын үдетеді.

Құрылу

Сандурлар Свалбард, Кергелен аралдары және Исландия сияқты мұздық аймақтарда кездеседі. Мұздықтар мен мұз қаптарындағы үлкен мөлшердегі балшық және шөгінділер, олардың төмен қарай баяу жылжуы кезінде астыңғы тау жыныстарын эрозиялап алып кетеді, ал мұздықтың басындағы балқыған су осы шөгінділерді мұздықтан алып, кең жазыққа орналастырады. Балқыған мұздықтың су ағынымен шөгінді жазығындағы материал көбінесе өлшемі бойынша іріктеледі, мысалы, балшық сияқты ең ұсақ материалдар ең алысқа қайта орналасады, ал ірі тас-қиыршықтар мұздықтың бастапқы орнына жақын болады. Шөгінді жазығында бастапқы шөгінділерді қайта өңдейтін беттік өрілген арналар кешені болуы мүмкін. Сондай-ақ, мұздың балқып кеткен жерлерінде пайда болатын көлдер де кездеседі. Сандурлардағы мұздық өзендерінің ағыны көбінесе тараңқы және арнасыз болады, бірақ мұздық мұрыны соңғы моренадан шегінген жағдайларда ағын арналы болады. Сандурлар ең көп Исландияда кездеседі, онда мұз қаптары астындағы геотермальдық белсенділік балқыған судың шөгінділерді жинақтауын жылдамдатады. Қалыпты геотермальдық белсенділікпен қатар, жанартаулық белсенділік ғасыр сайын бірнеше рет үлкен мұздық қарқынына себеп болады, олар үлкен көлемде шөгінділерді алып кетеді. Оңтүстік Квебектің маңызды бөлігін құрайтын Гаспе түбегінде (Төменгі Сен-Лоран және Гаспе аймақтары) плейстоцен мұзының еру кезеңінен қалған палеосандардың бірнеше мысалы бар.

Сандурдың прототипі

Жалпы атау алынған сандрлардың бірі – Исландияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы, Ватнайокуль мұздығы мен теңіз арасындағы кең құмды шөлді аймақ. Мұздық астындағы жанартаулық жарылыстар көптеген ірі мұздық ағындарына (исланд тілінде “jökulhlaups”) әкелді, соңғысы 1996 жылы болды, онда айналма жол шайылып кетті (содан бері шағын су тасқындары да болды). 1974 жылы құрылып, Исландияны айналатын бұл жол кейіннен жаңартылды. 1996 жылғы jökulhlaup Гримсветн жанартауының атқылауынан туындады, оның ең жоғары ағыны жазғы қалыпты ағынмен салыстырылды. Шөгінділердің таза жиналуы болжамды түрде құрады. Skeiðarársandur-дың негізгі торапты арналары – Gígjukvísl және Skeiðará өзендері, 1996 жылғы jökulhlaup кезінде олар тиісінше таза пайдаға ие болды. Gígjukvísl-де мұздық ұшына жақын орналасқан жерде дейін шөгінділердің үлкен жиналуы байқалды. Skeiðarársandur-дың эрозиялық үлгілерін 1996 жылғы (су тасқынына дейін), 1997 және 2001 жылдары жасалған қайталап өтетін лазерлік биіктік өлшеу (LIDAR) арқылы өлшенген сантиметрлік масштабтағы биіктік айырмашылықтарын қарастыру арқылы көруге болады. 1996 жылғы jökulhlaup кезіндегі жалпы жиналған шөгінділердің жартысына жуығы су тасқынынан кейін 4 жыл өткен соң эрозияға ұшырады. Сандурдағы осы екі өзеннің эрозиялық үлгілері күрт өзгеше. Шөгінділердің эрозиясындағы айырмашылық Gígjukvísl-дің ағып жатқан жеріне жақын кең ойысқа, ал Skeiðará-ның тікелей суару жазығына ағып түсуіне байланысты. Gígjukvísl өзенінде шөгінділердің ең жоғары деңгейі байқалды, сонымен қатар кейіннен ең үлкен эрозия орын алды. Бұл жаппай jökulhlaup шөгінділерінің қысқа мерзімде үлкен геоморфологиялық әсер ете алатынын көрсетеді, бірақ бірнеше жылдан он жылға дейін жер бетінің рельефіндегі таза өзгеріс минималды болуы мүмкін. Skeiðarársandur-дың диффузиялықтан каналды тарату жүйесіне айналуы, онда шөгінділердің ең көп жиналуы байқалады, проксимальді аймақтағы өзендік сабақтастықтың дамуына маңызды әсер етеді. Дегенмен, бүкіл сандр бойындағы тұрақты аккреция үшін диффузиялық, көп нүктелі тарату жүйесі қажет. Skeiðarársandur-дағы жиналу жүйесі, мұздықтардың шегінуінің нәтижесінде, жазық бойында динамикалық конфигурацияларда шөгінділерді бөліп беретін әртүрлі арна үлгілерінің бірнеше аймақтары ретінде қарастырылуы мүмкін.

One of the sandurs from which the general name is derived is Skeiðarársandur, a broad sandy wasteland along Iceland's south eastern coast, between the Vatnajökull icecap and the sea. Volcanic eruptions under the icecap have given rise to many large glacial bursts (jökulhlaups in Icelandic), most recently in 1996, when the Ring Road was washed away (minor floods have also occurred since then). This road, which encircles Iceland and was completed in 1974, has since been repaired. The 1996 jökulhlaup was caused by the eruption of the Grímsvötn volcano, with peak flow estimated to be compared to the normal summer peak flow of Net deposition of sediment was estimated to be
The main braided channels of Skeiðarársandur are the Gígjukvísl and Skeiðará rivers, which incurred net gains of respectively during the 1996 jökulhlaup. In the Gígjukvísl there was massive sediment deposition of up to , which occurred closest to the terminus of the glacier. The erosional patterns of Skeiðarársandur can be seen by looking at the centimetre scale elevation differences measured with repeat pass laser altimetry (LIDAR) flown in 1996 (pre flood), 1997, and 2001. Of the overall deposition during the 1996 jökulhlaup, nearly half of the net gain had been eroded 4 years after the flood. These two rivers on the sandur display drastically different erosional patterns. The difference in sediment erosion can be attributed to the wide trench near the terminus where the Gígjukvísl flows, in contrast with the Skeiðará, which has braided flows directly onto the outwash plain. The Gígjukvísl river is where some of the highest level of sediment deposit occurred and also where the largest erosion happened afterward. This indicates that these massive jökulhlaup deposits may have a large geomorphic impact in the short term, but the net change on the surface relief could be minimal after a couple of years to a decade. The observed change of Skeiðarársandur from a diffuse to a channelized distributary system where it has the most observed sediment deposit has a significant impact on the development of the fluvial succession in the proximal zone. However, in order to have sustained active accretion across the entire sandur there needs to be a diffuse, multipoint distribution system. The system of accumulation on Skeiðarársandur, which is a product of glacier retreat, can be seen as multiple regions of differing channel patterns that distribute sediment across the plain in dynamic configurations.

Қалдық сандар

Сандардың (яғни қазір белсенді емес) іздері бұрын мұздықпен жабылған аймақтарда табылады. Мысалы, Оңтүстік Уэльстің Уск аңғары, онда соңғы мұз дәуірінің аяғында Уск аңғарындағы мұздық шегінуінен кейін рецессиялық мореналар мен сандар шөгінділерінің тізбегі қалды. Сандардың көп бөлігі әлі де көрініп тұр, бірақ келесі мыңжылдықтарда тозыққан. Шешир жазығының шығыс бөлігінде және Морекэмб шығанағының астында, екеуі де Англияның солтүстік-батысында, кең аумақты сандар тіркелген. Сол аймақтың әртүрлі жерлерінде "аңғарлық сандар" шөгінділері де кездеседі.