Кіріспе

1978 жылы Мартин Скорсезе режиссерлік еткен концерттік фильм және рок-концерт. "Соңғы вальс" – канадтық-американдық рок-тобы "The Band" тобының 1976 жылғы 25 қарашада Сан-Францискодағы Винтерленд балулында өткен концерті. "Соңғы вальс" The Band тобының «қоштасу концерті» ретінде жарияланды, концертте The Band-ке оннан астам арнайы қонақ шақырылды, олардың ішінде олардың бұрынғы жұмыс берушілері Ронни Хокинс пен Боб Дилан, сондай-ақ Пол Баттерфилд, Бобби Чарльз, Эрик Клэптон, Нил Даймонд, Эммилу Харрис, Доктор Джон, Джони Митчелл, Ван Моррисон, Ринго Старр, Мэдди Уотерс, Ронни Вуд және Нил Янг болды. Концерттің музыкалық директоры The Band тобының алғашқы продюсері Джон Саймон болды. Концертті Билл Грэм продюсерлік және басқаруын жүзеге асырды, ал режиссер Мартин Скорсезе оны түсіріп, 1978 жылы сол атпен деректі фильм жасады. 1969 жылдан 1972 жылға дейін The Band тобының гастроль менеджері болған Джонатан Тэплин, кейіннен Скорсезенің «Mean Streets» фильмін продюсерлік еткен, Скорсезе осы жобаға ең лайықты режиссер екенін ұсынды, ал Рок Бриннер Робби Робертсонды Скорсеземен таныстырды. Таплин атқарушы продюсер болды. Фильмде концерттік өнерлеулер, студиялық сахнада түсірілген әндердің аралық үзілістері және Скорсезедің The Band мүшелерімен сұхбаттары бар. Кейіннен саундтрек пен DVD жарық көрді. "Соңғы вальс" – жасалған ең ұлы концерттік деректі фильмдердің бірі деп есептеледі. 2019 жылы Конгресс кітапханасы фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп АҚШ Ұлттық кино тізіміне енгізу үшін таңдады.

Сюжет

"Бұл фильмді қатты дыбыста ойнау керек!" деген тітрмен басталады. Концерттік деректі фильм The Band тобының ықпалы мен карьерасын қамтиды. Топтың құрамына бас, скрипка және вокалда Рик Данко, барабан, мандолина және вокалда Левон Хелм, клавишалар, саксофон және аккордеонда Гарт Хадсон, клавишалар, барабан, перкуссия және вокалда әнші Ричард Мануэль, ал гитарист және әнші Роби Робертсон кірді. The Band тобымен бірге Мэдди Уотерс, Пол Баттерфилд, Нил Янг, Джони Митчелл, Ван Моррисон, Доктор Джон, Нил Даймонд және Эрик Клэптон сияқты әртістер де өнер көрсетті. Жанрларға блюз, рок-н-ролл, Жаңа Орлеан R&B, Tin Pan Alley поп, фолк және рок кіреді. Emmylou Harris (кантри) және Staple Singers (соул және госпел) қатысқан саундстейджде түсірілген бөлімдерде тағы да жанрлар зерттеледі. Фильм The Band тобының кештің соңғы әнін, Марвин Гейдің "Don't Do It" хитінің кавер нұсқасын қосымша ретінде орындауымен басталады. Содан кейін фильм концерттің басына кері оралып, көбінесе хронологиялық тәртіпте жалғасады. The Band үлкен духовой секциясымен сүйеніп, "Up on Cripple Creek", "Stage Fright" және "The Night They Drove Old Dixie Down" сияқты көптеген хит әндерін орындайды. Тікелей орындалған әндер студиялық бөлімдермен және режиссер Мартин Скорсезе жүргізген сұхбаттармен алмастырылады, онда топ мүшелері топтың тарихы туралы естеліктермен бөліседі. Робертсон Хадсонның топқа қосылу шарты туралы айтады, ол бойынша топтың басқа мүшелері оған музыка сабақтары үшін әрқайсысы аптасына 10 доллар төлеуге тиіс болған. Классикалық білім алған Хадсон ата-анасына өзін жай ғана рок-н-ролл музыканты емес, музыка мұғалімі деп айта алды. Робертсон сондай-ақ Джек Рубиге тиесілі, өртенген түнгі клубта ойнаудың түсініксіз тәжірибесін сипаттайды. Мануэль The Band тобының алғашқы атауларының арасында "The Honkies" және "The Crackers" болғанын еске алады. Дилан мен оның достары мен көршілері Вудстокта оларды жай ғана "топ" деп атағандықтан, олар өздерін де солай атауға шешім қабылдады. Данко Скорсезеге The Band тобының Шангри-Ла студиясын көрсетеді және 1977 жылы шығатын жеке альбомы Rick Danko-дан "Sip the Wine" әнін орындайды. Робертсонмен сұхбаттасуларда жиі айтылатын тақырып – бұл концерт The Band үшін бір дәуірдің аяқталуын білдіреді, 16 жылдық гастрольдік өмірден кейін өзгеріс қажет болды. "Соңғы вальс – 16 жылдық гастроль. Сандар сізді алаңдата бастайды", - дейді Робертсон Скорсезеге. "Мен 20 жылдық гастрольге шыдай алмаймын. Мен тіпті оны талқылауға да батыл емеспін".

Шығу тегі

1976 жылдың басында Ричард Мануэль қайық апатында ауыр жарақат алғаннан кейін қоштасу концерті туралы идея туды. Робби Робертсон The Band-ті студиялық топқа айналдыруды көздеп, гастрольдік өмірден бас тарту туралы ойлана бастады, бұл Beatles-тің 1966 жылы тікелей концерттерде ойнауды тоқтату шешіміне ұқсас еді. Ол сондай-ақ, ұзақ сапардың кері әсерлерінен де алаңдады: ол жолға күдікпен қарасты. "Мына жігіттің не болғанын қараңыз. Оларға не болғанын қараңыз. Жолға шыққанда, адамдар есінен шығып кетеді. Бұл салауатты емес. Мен The Band-тің жігіттеріне: «Біз бірге жасайтын музыкамыз маған ұнайды. Бірақ мен енді оны халыққа көрсеткім келмейді. Біз одан ештеңе үйренбейміз. Біз одан дамымаймыз», – дедім. Алғашқыда The Band жеке өнер көрсететін болған, бірақ кейін Ронни Хокинс пен Боб Диланды шақыру туралы ой пайда болды, және қонақтар тізімі басқа да орындаушылармен толықты. Робертсон өзінің музыкасына үлкен әсер еткен адамдарды, түрлі музыкалық стильдерді – Нью-Орлеан рок-н-роллын, ағылшын және Чикаго блюзін – ұсынатын музыканттарды шақыруды қалады. Сағат 17:00-де 5000 көрерменге түрік еті ұсынылды. Берклидің "Promenade Orchestra" оркестрінің сүйемелдеуімен би биленді. Ақындар Лоренс Ферлингетти, Ленора Кандель, Дайан ди Прима, Майкл МакКлюр, Роберт Дункан және Фриухилин Фрэнк өлеңдерін оқыды. Ван Моррисон екі ән орындады: Ричард Мануэльмен дуэтте "Tura Lura Lural (That's an Irish Lullaby)" әнінің арнайы аранжировкасы және өзінің хиті "Caravan". Содан кейін канадалық Янг пен Митчелл The Band-ке "Acadian Driftwood" әнін орындауға көмектесу үшін шақырылды, бұл ән Канада тарихындағы акадиялықтарға арналған. The Band өзінің тағы бірнеше әнін орындады, содан кейін Боб Дилан сахнаға шығып, бұрынғы қосалқы тобымен төрт ән шырқады. The Band және барлық қонақтары, барабанда Ринго Старр және гитарада Ронни Вуд қосылып, "I Shall Be Released" әнімен концертті аяқтады. Әнді жазған Дилан мен Мануэль, оның фальцеттолық орындауы "Music from Big Pink" альбомында осы әнді танымал еткен, әнге жетекшілік етті, бірақ Мануэльді фильмде анық көру қиын, ол куплетер арасында әдеттегі және фальцеттолық дауыстарын ауыстырды. Содан кейін екі импровизациялық джем-сессия өтті. "Jam #1" сессиясында Ричард Мануэльсіз The Band, Нил Янг, Ронни Вуд және Эрик Клэптон гитарада, Доктор Джон фортепианода, Пол Баттерфилд гармоникада және Ринго Старр барабанда ойнады. Одан кейін "Jam #2" сессиясы Робертсон мен Данкосыз бірдей құраммен өтті. Кеш келген Стивен Стиллс гитарада соло орындады, ал Карл Радл бас-гитарада қосылды. The Band таңғы сағат 2:15-те "Don't Do It" әнін орындау үшін қайтадан сахнаға шықты. Бұл The Band тобының классикалық құрамымен "The Band" деген атпен соңғы өнер көрсетуі болды. Бес музыкант 1978 жылы Рик Данконың концертінде қайтадан бірге сахнаға шықты. The Band 1980 жылы Робертсонсыз қайта құрылды және Лос-Анджелестегі The Roxy клубында шотландтық Blue тобының қолдауымен өнер көрсетті, ал қонақтар Доктор Джон мен Джо Кокер болды. Рик Данко кейінірек Blue тобымен бірге Лос-Анджелестің түрлі орындарында өнер көрсетті, және оның шақыруымен олар Shangri La Studios студиясында LA Sessions альбомын жаздырды.

Концертті түсіру

Робертсон бастапқыда концертті 16 мм-лік пленкаға түсіргісі келді. Ол Мартин Скорсезеге "Жақсы көшелер" фильмінде музыканы қолданғаны үшін режиссерлік тапсырма берді. Скорсезе басшылығымен фильм жеті 35 мм камерамен толыққанды студиялық өндіріске айналды. Камераларды бірнеше операторлар пайдаланды: Майкл Чэпман ("Ашулы бұқа"), Ласло Ковач ("Easy Rider", "Five Easy Pieces"), Вильмос Зигмонд ("Үшінші түрдің жақын кездесулері"), Дэвид Майерс ("THX 1138"), Бобби Бёрн ("Смоки және Бандит"), Майкл Уоткинс және Хиро Нарита. Сахна мен жарықтандыруды "Вестсайдская история" және "Музыканың дыбысы" сияқты музыкалық фильмдердің суретшісі болған Борис Левен жасады. Билл Грэмнің көмегімен Сан-Франциско операсының "Травиата" қойылымынан сахналық декорациялар жалға алынып, сахна фон ретінде пайдаланылды. Сахнаның үстіне кристалл люстралар ілінді. Шоудың репетицияларын өткізген Джон Саймон Скорсезеге әр әннің кімнің не әндегенін және кімнің соло орындағанын егжей-тегжейлі түсіндірді. Скорсезе әндерді мұқият сценарийлеп, жарық пен камераны әндердің мәтініне сәйкес орнатты. Бірақ жоспарлауға қарамастан, концерттік ортаның қиындықтары, қатты рок музыкасы және түсірілімге кеткен уақыт салдарынан, пленканы жоспарсыз ауыстыру және камералардың істен шығуы болды. Барлық әндерді түсіру мүмкін болмады. Бір сәтте, Muddy Waters "Mannish Boy" әнін орындағанда, Ласло Ковачтан басқа барлық камералар жоспарланған пленканы ауыстыру үшін тоқтатылды. Скорсезе басқа камераларды іске қосуға тырысқанда, Ковач қазірдің өзінде түсіріп, блюз аңызының культті әнін жазып алды. "Бұл таза сәттілік болды", - деді Скорсезе "Соңғы вальс қайта қарастырылды" DVD деректі фильмінде. Алайда, Warner Bros. Дилан түсірілімге қатысса ғана "Соңғы вальс" фильмін қаржыландыруға келісті. Левон Хелмнің айтуынша, Диланның ойын өзгерткенін естігенде Скорсезе "ашуға біткен", ал "Робби мүлдем ақ бетке айналды". Барлығы тырнақтарын шайнады. Менің ойымша, Билл тарих үшін біз үшін Бобқа шын көңілімен жалбарынып сөйледі. Ол бірнеше минут ішінде болды, бірақ ол бір сағаттай сезілді. Ешкім мұндай жағдайға сене алмады. Бес минут қалғанда, Бобтың бөлімінен соңғы екі әнді түсіруге рұқсат берілді, және тек соңғы екі әнді ғана. Билл Грэм сол түні оларды құтқарып қалды. Робертсон Диланға концерттік фильмнің шығуы оның фильмінен кейінге шегерілетінін уәде берді. Кемптің сөзіне сүйенсек, "Боб өз қалауын орындады. Менің ойымша, олар оның қалағаннан көбірек түсірді, бірақ олар қалағанша көп түсірген жоқ. Нәтижесінде, бәрі де қанағаттанды. Робертсон да риза болды: Робертсон концерт аяқталғанда тынышталғанын айтты, өйткені Дилан түсірілімнен кенеттен бас тартқандай, бірдеңе дұрыс болмайтынынан үнемі қорқып жүрді. Барлық қатысушыларға ол: "Құдайға шүкір, біз осы қиындықтан шықтық", - деді. DVD-де Робертсон мен Скорсезедің түсіндірулері, "Соңғы вальс қайта қарастырылды" атты қосымша материал, сондай-ақ концерттен, студиялық түсірілімнен және фильмнің премьерасынан алынған суреттер галереясы бар. Бонус ретінде "Jam #2" фрагменті бар, ол камералар үшін саунд синхронизаторлары он сағат үздіксіз түсірілімнен кейін бітіп қалғандықтан тоқтатылды. 2002 жылғы DVD-нің түпнұсқасы "арнайы басылым" ретінде шығарылды. Дискідегі қосымша мүмкіндіктерге қоса, Amaray корпусы фольгамен әшекейленген картондық қаптамаға салынды, ал ішінде Робертсонның "Музыкалық саяхаттың соңы" атты бес беттік эссесі бар сегіз беттік кітапша болды. Сондай-ақ, төрт дискілік жинаққа 5 АҚШ доллары көлемінде купон қоса берілді. 2005 жылы DVD жаңа көркемдікпен қайта шығарылды және сыртқы фольгалық қаптамасы, ішкі кітапшасы және купоны алынып тасталды; дискінің мазмұны өзгеріссіз қалды. 2006 жылы "Соңғы вальс" Sony-дің жоғары сапалы Blu-ray форматында шығарылған алғашқы сегіз фильмнің бірі болды. Blu-ray нұсқасындағы саундтректер сығылмаған 5.1 сызықтық PCM трегінен, өте жоғары сапалы форматтан және стандартты Dolby Digital 5.1 трегінен тұрады. 2022 жылдың 29 наурызында The Criterion Collection компаниясы Скорсезе бақылауымен және мақұлдауымен Dolby Vision HDR және Робертсон бақылауымен және мақұлдауымен 5.1 аудио DTS HD Master Audio саундтрегі бар жаңа 4K цифрлық қалпына келтіруді шығарды.

Альбомдар

Бастапқы саундтрек альбомы 1978 жылғы 16 сәуірде шыққан үш LP альбом болды (кейін екі дискілі CD ретінде қайта шықты). Фильмде жоқ көптеген әндер бар, олардың ішінде Бобби Чарльз бен доктор Джон гитарада орындаған "Down South in New Orleans", Ван Моррисонның "Tura Lura Lural (That's an Irish Lullaby)", The Band тобының "Life is a Carnival" және Боб Диланның "I Don't Believe You (She Acts Like We Never Have Met)" әндері бар. Джон Касадо қаптамасы мен логотиптің тауарлық белгісін жасады. 2002 жылы төрт дискілі жинақ, сондай-ақ DVD Audio нұсқасы жарық көрді. Роби Робертсон альбомды қайта жаңартып, барлық әндерді ремастерингтеді. Бұл жинаққа концерттен бұрын жазылмаған 16 ән, сонымен қатар репетициялардан алынған үзінділер енді. Қосымша әндердің ішінде Луи Джорданның Мэдди Уотерс орындауындағы "Caldonia", "The Weight" әнінің концерттік нұсқасы, "Jam #1" және "Jam #2" толық нұсқалары, сондай-ақ Джони Митчелл мен Боб Диланмен бірге орындалған кеңейтілген бөлімдер бар. Саундтрек жазбалары концерттен кейін өндіріс кезеңінен өтті, онда көптеген аудиожазбалар мен қайта реттеулер қолданылды. Бутлегтерді жинаушылар концерттің түпнұсқалық жазбасын оқиғаның толық және нақты құжаты ретінде таратты. Онда фильмде немесе ресми альбомдарда қолжетімді емес әндер бар, олардың ішінде "Georgia on My Mind", "King Harvest (Has Surely Come)", толық "Chest Fever" және "Evangeline" әнінің тікелей орындалуы бар.