Кіріспе

Сирия мемлекет қайраткері, үш рет президент (1875–1960)

Хашим әл-Атаси (هاشم الأتاسي; 11 қаңтар 1875 – 5 желтоқсан 1960) – сириялық ұлтшыл және мемлекет қайраткері, 1936 жылдан 1939 жылға дейін, 1949 жылдан 1951 жылға дейін және 1954 жылдан 1955 жылға дейін Сирия президенті болды.

Бастапқы өмірі

Ол 1875 жылы Хомста ірі жер иеленуші және саяси белсенді Атаси әулетінде дүниеге келді. Ол Стамбулдағы Мектеб-и Мюлькийде мемлекеттік басқаруды оқып, 1893 жылы бітірді. Саяси мансабын 1888 жылы Осман империясының Бейрут вилаятында бастады. 1918 жылға дейін Хомс, Хама, Баалбек, Анатолия және Яффаның губернаторы қызметін атқарды, соның ішінде Тель-Авив кішкентай қалашығы да оның құрамына кірді. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман Түркиясының жеңілісінен кейін, ол қазіргі парламенттің аналогы – Сирия Ұлттық Конгресінің төрағасы болып сайланды. 1920 жылдың 8 наурызында бұл орган король Фейсал I басшылығымен конституциялық монархия ретінде тәуелсіздік жариялады. Ол осы қысқа мерзімде премьер-министр болды, бірақ Сайкс-Пико келісімі және Ұлттар Лигасының мандаты (Сан-Ремо конференциясына да қараңыз) талаптарымен француз оккупациясы көп ұзамай басталды. Өкілеттігі кезінде Атаси Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясына қарсы сириялық ұлтшыл қозғалысының жетекшілерінің бірі, тәуелсіздік үшін күрескен белгілі қайраткер Абд әл-Рахман Шахбандарды Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Ол Шахбандарға Сирия мен Еуропа арасында одақ құруды тапсырды, француз мандатын орнатуға жол бермеу үшін күш салды. Бірақ Франция Сирияның тәуелсіздігін жоюға асықты. Француз жоғары комиссары Анри Гуро Фейсалға ультиматум қойып, Алеппоны француз әскеріне беруді, Сирия армиясын таратуды, Сирияда француз франкісін қолдануды және Атаси үкіметін таратуды талап етті. Шахбандардың Гуромен келісімге келу әрекеттері нәтижесіз болды, ал Атаси кабинеті 1920 жылдың 24 шілдесінде француздар Майсалун шайқасында Сирия армиясын жеңіп, Сирияға мандатын орнатқан кезде таратылды.

Француз мандаты

Француздар патшалықты таратып жібергеннен кейін, Аттаси 1927 жылы қазан айында көрнекті тұлғалар тобымен кездесіп, Сириядағы ұлтшыл қозғалысты келесі жиырма жыл бойы басқаратын Ұлттық блокты құрды. Блок – Сирияның толық тәуелсіздігін күш қолдану арқылы емес, дипломатиялық жолмен қамтамасыз етуді көздеген саяси коалиция болды. Оның негізін қалаушылар – Дамаск, Халеб, Хомс, Хама және Латтакия қалаларынан шыққан жер иелері, заңгерлер, мемлекеттік қызметкерлер және Осман империясында білім алған мамандар тобы еді. Аттаси Ұлттық блоктың тұрақты президенті болып сайланды. 1928 жылы ол Конституциялық Ассамблеяның президенті де сайланды және Сирияның алғашқы республикалық конституциясын жасаумен жүктелді. Ассамблея 1920 жылғы жарияламаға адалдығы үшін 1930 жылғы мамыр айында француз комиссары тарапынан таратылды, ал Аттаси бірнеше айға Арвад аралында француздықтармен түрмеге қамалды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол президенттікке қайта үміткерлік етті, бірақ сайлаудың бірінші турында жеңіліп, екінші турдан бас тартып, 1932 жылдың жазында президент болған тәуелсіз Мохаммад Али әл-Абидті қолдады. 1928 және 1932 жылдары ол Парламентте Хомс округінен депутат болды.

Республиканың бірінші президенті

Атаси бастапқыда Абид үкіметін қолдады, бірақ Абид екі француздың ықпалындағы саяхатшыны – Хакки әл-Азмды премьер-министр, ал Субхи Баракатты парламент спикері етіп тағайындағаннан кейін жаңа президенттен көңілі қалды. 1934 жылы Абид Франциямен келісімге келді, онда мандаттан тәуелсіздікке қадамдық өту уәде етілді, бірақ Сирия тауларын француздық бақылауда қалдыру көзделді. Атаси бұл келісімді қатаң сынап, Сирияның барлық аумағын қамтымайынша, ешқандай тәуелсіздік жарамсыз деп мәлімдеді. Ол Әбид ұсынған келісімге қарсы 60 күндік ереуілге шақырды. Блок Атасидің шақыруына зор қолдау көрсетті, көптеген дүкендер мен кәсіпорындар жабылып, көтерілістер күн сайын күшейді, экономиканы құлдыратып, Әбидті халықаралық қауымдастық алдында жағдайы қиынға түсірді. Жеңіліске ұшыраған француз үкіметі Ұлттық блок басшыларын Сирия халқының жалғыз өкілі деп мойындауға келісіп, Хашим әл-Атассиді Парижге дипломатиялық келіссөздерге шақырды. 1936 жылдың 22 наурызында ол Францияға Блоктың жоғары лауазымды делегациясын жетектеді және 6 ай ішінде Франция-Сирия тәуелсіздік шартын жасақтады. Атасидің келісімі 25 жыл ішінде тәуелсіздікке қол жеткізуді қамтамасыз етті, сонымен қатар бұрынғы автономиялы аймақтар Ұлы Сирия құрамына толық енді. Қарсылығында, Сирия соғыс уақытында Францияны қолдауға, әуе кеңістігін пайдалануға және Францияға Сирия аумағында әскери базалар құруға уәде берді. Тағы да саяси, мәдени және экономикалық байланыстар орнатылды және Атаси 1936 жылдың 27 қыркүйегінде жеңіспен Сирияға оралды. Ұлттық қаһарман ретінде құрметтелген ол 1936 жылдың қараша айында көпшілік дауысымен Республика Президенті болып сайланды, ол қазіргі Сирия мемлекетінің алғашқы басшысы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Алайда 1938 жылдың соңына қарай Франция үкіметінің келісімді ратификациялауға ниеті жоқ екені анық болды, себебі ол Таяу Шығыстағы колонияларын тастаса, Еуропада қалыптасып келе жатқан нацистік Германиямен соғысқа қатысуы мүмкін деп қорқып отырды. Аттаси 1939 жылдың 7 шілдесінде отставкаға кетті, өйткені француздар Сирияның толық тәуелсіздігі және француз әскерлерінің шығарылу мәселесін әдейі кешіктіріп, соқтығысты. Кешігуге байланысты халықтың наразылығы көшелерге төгілді. Абдул Рахман Шахбандар осы кезде Сирияға оралып, француз ратификациясын қамтамасыз ете алмағаны үшін Аттаси мен Ұлттық блоктың үстінен науқан жүргізді. Аттасидің отставкасына сондай-ақ, Францияның Сирияның Александрет провинциясын (қазіргі күнгі Хатай провинциясындағы Искендерун) Түркияға беру туралы шешімі де ықпал етті, бұл шешім сириялық ұлтшылдарды ашуландырды. Бұрынғы президент туған жері Хомсқа қайтып, бір жыл бойы уақытты жеке өткізіп, саяси қызметке қатысудан бас тартты. Оның отставкасынан кейін бірнеше жыл бойы тұрақсыздық пен француз әскери билігі орнады. 1940 жылдарының басым бөлігін Екінші дүниежүзілік соғыс және оның салдарынан туындаған саяси тартыстар мен амал-тәсілдер биледі. Сирияны 1946 жылға дейін британдықтар мен генерал Шарль де Голльдің «Еркін Франция» күштері басып алды. Сирияны ынталандыру үшін де Голль тәуелсіздікке уәде берді және Францияға қолдау көрсету үшін Сирияға сапар шекті. Ол Хомста Хашим әл-Атассимен кездесіп, оны президенттік лауазымға қайта оралуға шақырды, Франция Сириямен қарым-қатынаста жаңа бет ашуға ниетті екенін мәлімдеді. Алайда Аттаси өзінің соңғы тәжірибесі Францияның тәуелсіздікке берген уәдесіне сенуге болмайтынын көрсеткенін айтып, бас тартты. 1943 жылы өзін қайтадан ұсынбаған Аттаси, Дамасктың белгілі көшбасшысы Шукри аль-Куватлиді Республика Президенті етіп сайлауға қолдау көрсетті. Аттаси тәуелсіздік үшін соңғы күреске белсенді қатыспады, бірақ 1943 жылдан 1949 жылға дейін билік құрған Куватли үкіметін қолдады. 1947 жылы Сирия ұзаққа созылған кабинеттік дағдарысқа тап болғанда, президент Куватли өзінің ескі кеңесшісін Ұлттық бірлік үкіметін құруға шақырды. Алайда, саяси жағдайдың шиеленісуі және саяси ортада Куватлиге қарсы сезімнің күшеюіне байланысты Аттаси үкіметті құтқару үшін араласа алмады. Ол сондай-ақ президент Куватлимен президенттік өкілеттіктер туралы дауласты және егер ол премьер-министр болса, оларды шектеу керектігін талап етті, бірақ Куватли бас тартты. 1949 жылдың наурыз айында Куватли үкіметі Бас штаб бастығы Хусни әл-Заим жасаған төңкеріс салдарынан құлады. Ол 1949 жылдың тамызында өзі құлатылғанға дейін төрт ай бойы әскери кабинетті басқарды. Осыдан кейін жетекші саясаткерлер қартайған Аттасиді ұлттық сайлауды және азаматтық билікті қалпына келтіруді қадағалайтын уақытша үкімет құруға шақырды. Ол келісіп, барлық партиялардың өкілдерін, соның ішінде Мишель Афлақтың солшыл «Баас» партиясын да қамтитын кабинет құрды, ол Ауыл шаруашылығы министрі болып тағайындалды. Ол Хусни әл-Заим тұтқындаған Мунир әл-Аджланиді босатып, оны Конституциялық жиналысқа сайлады. Аттасидің қолдауымен жаңа сайлау заңы қабылданды және әйелдер алғаш рет 1949 жылдың 15 және 16 қарашасында өткен сайлауда дауыс берді. Аттаси 1949 жылдың тамызынан желтоқсан айына дейін премьер-министр болып қызмет етті, содан кейін парламенттік көпшілік оны екінші рет президенттік лауазымға ұсынды.

Екінші президенттік мерзім

Атассидің екінші өкілеттігі біріншісінен де қиынға толы болды. Ол Дамаск саясаткерлерімен Алеппо ақсүйектерінің мүдделерін қолдағандығы және Иракпен бірігуге деген ниеттерін жақтағандығы үшін қақтығысқа түсті. Ол Алеппо Халық партиясын қолдап, оның төрағасы Назим әл-Қудсиді премьер-министр етіп тағайындады. Партия Иракты жақтады және Бағдатпен одақ құруға ұмтылды. Атасси басшылығының ең есімде қаларлық ісі – Сирияның Ливанмен шекарасын жауып, Ливан тауарларының Сирияға көптеп келуін тоқтату болды. 1949 жылдан 1951 жылға дейін ол бірігу мәселесі бойынша Ирак үкіметімен ауқымды келіссөздер жүргізді. Атасси Дамаскіде Ирактың жоғары лауазымды басшыларын – мұрагер ханзада Абд әл-Илланы және Ирактың Фейсал II-ін қабылдады, олар бірігудің техникалық аспектілерін талқылады. Бұл Сирияның жаңадан күшейіп келе жатқан әскери қайраткері Адиб Шишаклидің наразылығын тудырды, ол Бағдаттың Хашимит әулетінің Дамаскқа билік жүргізуіне құқығы жоқ деп мәлімдеді. Шишакли бағытты өзгертуді талап етті, бірақ Атасси өз ұстанымында тұрып, әскери қысымға көнуден бас тартты. Жауап ретінде Шишакли Атасси штабының бастығы Сами әл-Хиннавиді, Халық партиясының жақтасын, сондай-ақ Сирия армиясының бірнеше Ирак жақтасын тұтқындады. Ол өзінің сенімді серігі полковник Фавзи Селуді қорғаныс министрі етіп тағайындауды талап етті, бұл Сириядағы Ирактың ықпалын бақылауда ұстауға бағытталған шара еді. Әскермен тікелей қақтығысқа түсуден қорқып, Атасси осы талаптарды мәжбүрлі түрде қабылдады. 1951 жылдың желтоқсан айында президент Атасси Халық партиясының тағы бір өкілі Маруф әл-Давалибиден кабинет құруды сұрады. Давалиби бұл ұсынысты қабылдады, бірақ Фавзи Селуге қорғаныс министрлігін беруден бас тартты. Осыдан кейін Шишакли тағы бір төңкеріс жасап, премьер-министрді және Халық партиясының барлық мүшелерін тұтқындады. Барлық министрлер мен Хашимиттердің жақтастары да ұсталды, ал Парламент таратылды. Осыған наразылық білдіре отырып, президент Атасси 1951 жылдың 24 желтоқсанында таратылған Парламентке отставкасын ұсынды, оны Шишаклиге беруден бас тартты.

Әскери билікке қарсылық

Шишакли жылдары (1951-1954 жылдар) Атаси Шишакли үкіметінің конституцияға қайшы екенін мәлімдеп, оппозицияны жетекшілік етті. Ол наразы офицерлердің, Хашимиттерді қолдайтын саясаткерлердің және барлық тыйым салынған саяси партиялардың мүшелерінің қолдауын жинап, ұлттық көтеріліске шақырды. 1954 жылдың ақпан айында Шишакли оның ұлы Аднанды қамап, көрнекті мемлекет қайраткерін үй қамауына алды. Атасидің Сириядағы беделі соншалықты зор болғандықтан, Шишакли оны толыққанды түрмеге отыртуға батыл болмады. Офицерлер көтеріліс жасап, саяси лидерлер үкіметке қарсы ұйымдасты, Араб тауларында қарулы көтеріліс басталды. 1954 жылдың 24 ақпанында Әдиб әл-Шишакли үкіметі құлатылды. Төрт күннен кейін, 28 ақпанда, Атаси Хомстағы үйінен Дамаскқа оралып, президенттік міндеттерін қайтадан атқара бастады. Ол Сабри әл-Ассалиді Премьер-министр етіп тағайындады және Шишаклиге дейінгі барлық елшілерді, министрлерді және парламентарийлерді қызметтеріне қайтарды. Ол Шишаклидің төрт жылдық диктатурасының барлық іздерін жоюға тырысты.

Соңғы жылдар

80 жастағы президент өзінің қалған мерзімінде әскери шенеуніктердің ықпалын шектеуге тырысты және Сирияда күшейіп келе жатқан солшыл ағымға қарсы қажырлы күш салды. Бұл ағым социалистік идеологиямен, Кеңес Одағына деген симпатиямен және Мысырдың социалистік көшбасшысы Гамал Абдель Насердің саясатын сөзсіз қабылдаумен сипатталды. Президенттің өзінің қуатты руының мүшелері, мысалы, Жамал әл-Атасси мен Нуреддин әл-Атасси бұл ағымды қолдады. Атасси президент Насерге қарсы шығып, Сирияны оның социалистік ықпалынан шығаруға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Көптеген араб көшбасшыларынан өзгеше, Атасси Насердің араб әлемін жетектеуге тым жас, тәжірибесіз және идеологиялық екенін ойлады. Сирия президенті Насершілдердің ықпалын басып, өзінің Насерді қолдайтын премьер-министрі Сабри әл-Асалимен қақтығысты, оны Сирияны Мысырдың қарапайым серігіне айналдыруға тырысады деп айыптады. 1955 жылы президент аймақтағы коммунизмді тоқтатуға бағытталған Бағдад келісімін қабылдауға құлық білдірді, бірақ Сирия армиясындағы Насершілдер оның алдын алды. Ол пан-араб көшбасшылығы үшін Насермен бәсекелесіп жүрген Хашимит Ирағын қолдады және Ирак премьер-министрі Нури әл-Саидпен одақтасты. Атасси Ассали кабинетін таратып, оның орнына Саид әл-Газзиді, содан кейін орташа саясаткер Фарис әл-Хуриді премьер-министр етіп тағайындады. Атасси Хуриді Мысырға жіберіп, Сирияның араб мәселелеріндегі Мысырдың гегемониясына қанағаттанбауын білдіруді тапсырды.

Мұра

Президент Хашим әл-Атаси 1955 жылдың қыркүйек айында саяси өмірден зейнеткерлікке шықты, қарт және денсаулығы нашар болған күйде. 1956 жылы оның ұлы Аднан Иракпен байланысы бар, Куатлидің Насерді қолдаған үкіметін құлатуға бағытталған қастандыққа қатысқан деген айып тағылды. Аднан бұл Сирия үшін жақсы болады деп сенді және оны өз еліне деген сүйіспеншіліктен жасады. Аднан сотқа тартылып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Бірақ әкесіне деген құрметтің иесі болғандықтан, оның жазасы басқа саяси тұтқындармен бірге саяси түрмеде жаза өтеуге ауыстырылды. Аднан 1957 жылдан 1960 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін босатылды. Әскери трибуналды басқарған офицерлер әкесіне кек қайтару үшін, оның екінші және үшінші мерзімдерінде (1949-1951 және 1954-1955 жылдар) әскери билікті шектеуге тырысқаны үшін ұлына қатыгездік танытқан деп есептеледі. Алайда, бұрынғы президент түрмедегі ұлын көруден бас тартты, бұл Сирияның әскериленуіне наразылығын білдірді. Ол 1960 жылдың 6 желтоқсанында Мысырмен біріккен жылдары Хомста қайтыс болды. Оған мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды, бұл қала тарихындағы ең ірі жерлеу рәсімі болды, оған Президент Насердің Біріккен Араб Республикасы (БАР) үкіметінің жоғары лауазымды өкілдері қатысты. Оның отбасының екі алыс туысы (Луай әл-Атасси және Нуреддин әл-Атасси) 1960 жылдары мемлекет басшылары болды, бірақ өте ерекше саяси ұстанымдарды ұстанды, соның ішінде кеңестік бағытқа басымдық берді. Сирия республикасының тарихында жиі кездесетін шатастық пен зорлық-зомбылық аясында Хашим конституциялық үкімет жүйесіне адал, қағидалы адам ретінде ерекше көзге түсті. Ол Сирия саясатының барлық қатысушыларының құрметіне ие және 1963 жылы билікке келген баасистер тарапынан сынға ұшырамаған баас дәуірінен бұрынғы саясаткерлердің санатындағы сирек тұлғалардың бірі. Атасидің өмірбаяны 2005 жылы оның немересі тарапынан Сирияда жарияланды. Ол күнделікті жазбалар қалдырмады.