Кіріспе

Американдық инвестициялық банк The Bear Stearns Companies, Inc. – 2008 жылы болған әлемдік қаржы дағдарысы мен экономикалық төмендеудің бөлігі ретінде құлаған американдық инвестициялық банк, бағалы қағаздар саудасы және брокерлік фирмасы. Жайылғаннан кейін ол JPMorgan Chase компаниясына сатылды. Компанияның құлдырауына дейінгі негізгі бизнес салалары капитал нарығы, инвестициялық банк қызметі, байлықты басқару және жаһандық клирингтік қызметтер болды, сондай-ақ ол субстандартты ипотекалық дағдарысқа тікелей қатысты. Банкротқа дейінгі жылдары Bear Stearns бағалы қағаздарды секьюритизациялаумен белсенді айналысты және активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың көп көлемін шығарды, ипотекалық қағаздар саласында Льюис Раниери, "ипотекалық қағаздардың әкесі" бастама көтерді. 2006 және 2007 жылдары осы нарықтарда инвесторлардың шығындары артқан сайын, компания тәуекелді күшейтті, әсіресе субстандартты ипотекалық дағдарыстың ортасында болған ипотекамен қамтамасыз етілген активтерге. 2008 жылдың наурыз айында Нью-Йорк Федералдық резерв банкі компанияның күрт құлдырауын болдырмау үшін шұғыл несие берді. Дегенмен, компанияны құтқару мүмкін болмады және ол JPMorgan Chase-ке акциясы 10 доллардан сатылды, бұл баға дағдарысқа дейінгі 52 апталық ең жоғары көрсеткіштен, акциясы 133,20 доллардан төмен болды, бірақ алдымен келісілген акциясы 2 доллардан жоғары болды. Компанияның құлдырауы АҚШ және басқа елдердегі инвестициялық банк индустриясының 2008 жылдың қыркүйегіндегі құлдырауының және одан кейінгі 2008-2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысының алғышарты болды. 2010 жылдың қаңтарында JPMorgan Bear Stearns атауын пайдалануды тоқтатты.

Тарих

Bear Stearns компаниясы 1923 жылғы 1 мамырда Джозеф Эйнсли Бер, Роберт Б. Стернс және Гарольд С. Майерлер 500 000 долларлық капиталмен акциялық сауда үйі ретінде құрылды. Үш негісқарушы арасында ішкі шиеленістер тез туындады. Фирма 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан қызметкерлерін жұмыстан босатпай аман қалды және 1933 жылы Чикагода алғашқы филиалын ашты. 1955 жылы фирма Амстердамда алғашқы халықаралық кеңсесін ашты. 1985 жылы Bear Stearns акционерлік компанияға айналды. Bear Stearns компаниясының әлемдік штаб-пәтері Манхэттендегі 383 Мэдисон даңғылында, Шығыс 46-шы және Шығыс 47-ші көшелер арасында орналасқан. 2007 жылға қарай компанияда бүкіл әлем бойынша 15 500-ден астам адам жұмыс істеді. Фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында, сондай-ақ Атланта, Бостон, Чикаго, Даллас, Денвер, Хьюстон, Лос-Анджелес, Ирвин, Сан-Франциско, Сент-Луис, Уиппани (Нью-Джерси) және Сан-Хуан (Пуэрто-Рико) қалаларында кеңселері болды. Халықаралық деңгейде фирма Лондонда, Бейжіңде, Дублинде, Франкфуртта, Гонконгте, Луганода, Миланда, Сан-Паулуда, Мумбайда, Шанхайда, Сингапурда және Токиода кеңселеріне ие болды. 2005–2007 жылдары Bear Stearns Fortune журналының «Американың ең танымал компаниялары» сауалнамасында «Ең танымал» бағалы қағаздар фирмасы деп танылды және бағалы қағаздар фирмалары бөлімінде екінші орын алды. Бұл жылдық сауалнама қызметкерлердің біліктілігі, тәуекелдерді басқару сапасы және бизнес инновациялары бойынша беделді рейтинг болып табылады. Bear Stearns компаниясы үш жылдың ішінде екінші рет осы «жоғарғы» аталымға қол жеткізді.

Банкротқа дейін субстандартты ипотекаға деген тәуекелді арттыру

2006 жылдың қараша айына қарай компанияның жалпы капиталы шамамен 66,7 миллиард доллар, ал жалпы активтері 350,4 миллиард долларды құрады. 2005 жылғы сәуір айындағы Institutional Investor журналында жарияланған мәліметтерге сәйкес, Bear Stearns жалпы капиталы көлемі бойынша ең ірі жетінші бағалы қағаздар компаниясы болды. Бір жыл өткен соң Bear Stearns-тің туынды қаржы құралдары бойынша шамамен 13,40 триллион долларлық келісімшарт сомасы болды, оның ішінде 1,85 триллион доллары фьючерстік және опциондық келісімшарттарды құрады. Бұдан өзге, Bear Stearns 2007 қаржы жылының соңында өзінің балансында 28 миллиард доллардан астам "3-деңгейлі" активтерді есепке алды, ал таза капиталдық позициясы бар болғаны 11,1 миллиард долларды көрсетті. Бұл 11,1 миллиард доллар 395 миллиард долларлық активтерді қамтамасыз етті, яғни қарыздық коэффициенті 35,6:1-ге тең болды. Көптеген сатуға қиын және құндылығы күмәнді активтерден тұратын мұндай жоғары қарыздық баланс инвесторлар мен кредиторлардың сенімін тез жоғалтуға алып келді, бұл сенім Bear Stearns мәжбүрлі сатудан туындауы мүмкін қарсы тараптардың тәуекелдерін болдырмау үшін Нью-Йорк Федералдық резервтік банкіне жүгінуге мәжбүр болғанда толығымен жойылды.

Дағдарыстың басталуы екі ипотекалық қордың құлдырауы

2007 жылдың 22 маусымында Bear Stearns өзінің бір қорын, Bear Stearns High Grade Structured Credit Fund, “құтқару” үшін 3,2 миллиард долларға дейінгі кепілдік берілген қарыз ұсынды, сонымен қатар басқа банктермен тағы бір қорға, Bear Stearns High Grade Structured Credit Enhanced Leveraged Fund кепілдікке қарсы ақша беру туралы келіссөздер жүргізіп жатты. Bear Stearns бастапқыда бар болғаны 25 миллион доллар салған еді, сондықтан олар құтқару операциясына қатысудан тартынды; алайда, бас директор Джеймс Кейн және басқа да жоғары лауазымды қызметкерлер компанияның беделіне нұқсан келтіруі мүмкін екеніне алаңдады. Аталған қорлар саудасы қиын жүзеге асырылатын кепілдік берілген борыштық міндеттемелерге (CDO) инвестицияланған. Merrill Lynch 850 миллион долларлық негізгі кепілдікті иеленді, бірақ оның тек 100 миллион долларын ғана аукционға шығара алды. Бұл жағдай Bear Stearns-ті CDO-ларын сатуға мәжбүр етуі мүмкін деген қауіп тудырып, басқа портфельдердегі ұқсас активтердің құнын төмендетуге әкелді. Bear Stearns Asset Management компаниясының екі хедж-фондына жауапты жоғары лауазымды қызметкері Ричард А. Марин 29 маусымда Lehman Brothers инвестициялық банкінің бұрынғы төрағасының орынбасары Джеффри Б. Лейнмен ауыстырылды. 2007 жылдың 16 шілдесінде Bear Stearns екі субстандартты хедж-фондының құны субстандартты ипотека нарығының күрт құлдырауына байланысты дерлік толығымен жоғалғанын мәлімдеді. 2007 жылдың 1 тамызында екі қордың инвесторлары Bear Stearns және оның жоғарғы басшылығына, тәуекелді басқару менеджерлеріне және қызметкерлеріне қарсы шаралар қолданды. Jake Zamansky & Associates және Rich & Intelisano заң фирмалары Ұлттық бағалы қағаздар дилерлері қауымдастығына арбитраждық талаптармен жүгінді, онда Bear Stearns инвесторларды қорларға қатысты адасқандығы айтылды. Бұл Bear Stearns компаниясына қарсы алғашқы заңдық шара болды. 2007 жылдың 5 тамызында президент Уоррен Спектор субстандартты ипотекамен байланысты екі хедж-фондының құлдырауына байланысты отставкаға кетуі сұралды. 21 қыркүйекте The New York Times газетінде жарияланған хабарламаға сәйкес, Bear Stearns қорлардағы шығындар салдарынан таза табысы 61 пайызға төмендеді. Сэмюэл Молинароның 15 қарашада Bear Stearns ипотекамен байланысты бағалы қағаздарды 1,2 миллиард долларға төмендетіп, 83 жылдан бері алғаш рет шығынға ұшырағанын мәлімдеуімен Standard & Poor's компанияның кредиттік рейтингін AA-дан A-ға төмендетті. Bear Stearns компаниясының бұрынғы хедж-фонд менеджерлері Мэтью Таннин мен Ральф Р. Чиоффи 2008 жылдың 19 маусымында қамауға алынды. Оларға қылмыстық айыптар тағылып, субстандартты нарықтағы тәуекелдер туралы инвесторларды адасқандығынан айыпталды, бірақ олар кінәлі емес деп танылды. Таннин мен Чиоффи сондай-ақ Barclays Bank ұсынған сот процесінде де фигурациялады, олар басшылардың алдауына ұшыраған көптеген инвесторлардың бірі екенін мәлімдеді. Олар 2007 жылы Barclays сияқты инвесторлар өздерін алдағандықтарын мәлімдеген азаматтық сот процесінде де аталды. Barclays Bear Stearns Bear Stearns High Grade Structured Credit Strategies Enhanced Leverage Master Fund-тағы кейбір активтердің құны олардың жарияланған құнынан әлдеқайда төмен екенін білгенін мәлімдеді. Сот талабында Bear Stearns менеджерлері “өздері үшін көбірек ақша табу және кеңейтілген қорды тәуекелді, нашар сапалы инвестициялардың қоймасы ретінде пайдалану жоспарын” жасағандығы айтылды. Қордың басқа инвесторларының арасында Джеффри Э. Эпштейннің Financial Trust Company компаниясы да болды.

ФРС құтқару және JPMorgan Chase-ке сату

2008 жылдың 14 наурызында Нью-Йорк Федералды резервтік банкі ("FRBNY") Bear Stearns-ке, Bear Stearns-тің нарық ұсынбайтын 28 күнге дейінгі өтімділігін қамтамасыз ету мақсатында, Bear Stearns-тің кепілсіз активтерімен сақтандырылған 25 миллиард долларлық несие беруге келісті. Бірақ, көп ұзамай FRBNY пікірін өзгертті және Bear Stearns-ке 28 күндік несие қолжетімсіз екенін хабарлады. Содан кейін келісім өзгертілді: FRBNY компания құрды (Maiden Lane LLC), ол Bear Stearns активтерін 30 миллиард долларға сатып алатын болды, ал Bear Stearns, JPMorgan Chase акцияларын айырбастау арқылы, акциясы 2 долларға бағаланған (немесе Bear Stearns-тің нарықтық құнының 7 пайызынан да аз), екі күн бұрын сатып алынды. Бұл сату бағасы, 2007 жылдың қаңтарында акциясы 172 доллармен, ал 2008 жылдың ақпанында 93 доллармен сатылған компания үшін, үлкен шығын болды. Ақырында, Bear Stearns-ті сатып алу туралы келісімдерді қайта келіссөздерден өткізгеннен кейін, Maiden Lane LLC, FRBNY-ден 29 миллиард долларлық бірінші кезектегі несие және JPMorgan Chase-тен 1 миллиард долларлық екінші кезектегі несиемен қаржыландырылды, JPMorgan Chase-ке қосымша талаптарсыз. Екі несие де, секьюритилендірілген тұрғын үй ипотекасымен сақтандырылған және JPMorgan Chase несиесі FRBNY несиесінен бұрын шығынға ұшыраса, FRBNY несиесін өтеуге жеткіліксіз болған жағдайда, FRBNY JPMorgan Chase активтерін алып қоюға немесе жүктеме салуға мүмкіндік бермейтін транзакция құрылымы болды. Федералды резерв төрағасы Бен Бернанке, Bear Stearns банкроттығы нақты экономикаға әсер ететінін және АҚШ нарықтарында инвестициялардың "хаостық тарап кетуіне" әкелуі мүмкін екенін айтып, құтқару шарасын қорғады. 20 наурызда SEC төрағасы Кристофер Кокс, Bear Stearns-тің құлдырауының себебі капиталдың жетіспеушілігі емес, сенімсіздік екенін мәлімдеді. Кокс, Bear Stearns-тің проблемалары, оның өтімділік дағдарысы туралы қауесет тараған кезде күшейгенін, бұл өз кезегінде инвесторлардың компанияға деген сенімін жойғанын атап өтті. "Bear Stearns қарыз алу үшін жоғары сапалы кепілдіктерді ұсынуға қарамастан, нарықтағы қарсы тараптар Bear Stearns-пен кепілдікпен қамтамасыз етілген қаржылық келісімдерге кіруге бұрынғыдай ынталы болмады", - деді Кокс. Bear Stearns-тің өтімділік қоры 10 наурызда 18,1 миллиард доллардан басталып, 13 наурызда 2 миллиард долларға дейін төмендеді. Кокс, Bear Stearns-тің қиындықтары туралы нарықтағы қауесеттердің өзі орындалғанын айтты. 2008 жылдың 24 наурызында акционерлер атынан JPMorgan-ның Bear Stearns-ті сатып алу шарттарын күдік тудыратын топтық сот ашты. Сол күні жаңа келісімге қол жеткізілді, ол JPMorgan Chase-тің ұсынысын бастапқы 2 доллардан акциясына 10 долларға дейін көтерді, яғни 1,2 миллиард долларлық ұсыныс жасалды. Жаңартылған келісім, наразы инвесторларды тыныштандыруға бағытталған және акционерлердің келісімін қажет ететін, бірақ аяқталмаған кепілдік шартындағы кемшіліктерге байланысты қажет болды. JPMorgan-ның заңгерлері, Wachtell, Lipton, Rosen & Katz-тің асығыс жазылған келісімшарттағы қателікке кінәлі екені белгісіз болса да, JPMorgan-ның бас директоры Джейми Даймон, қателікке байланысты "ашуға мініп" кеткені айтылды. Bear Stearns-ті құтқару шарасы, ерекше жағдай ретінде қарастырылды және ФРС-тің араласуы туралы маңызды сұрақтар тудырды. 2008 жылдың 8 сәуірінде бұрынғы ФРБ төрағасы Пол Волкер, ФРС "өз заңдық және түсіндірілген өкілеттігінің шегіне дейін" әрекет еткенін мәлімдеді. Оның Нью-Йорк экономикалық клубында өткен түскі асқа қатысты сөздеріне назар аударыңыз. 29 мамырда Bear Stearns акционерлері, JPMorgan Chase-ке акциясына 10 доллар бағамен сатуды мақұлдады. Журналист Мэтт Тайббидің Rolling Stone журналында жариялаған мақаласында, Bear Stearns пен Lehman Brothers-тің құлдырауында ашық қысқа сатудың ролі болғаны айтылды. Оклахома университетінің Price бизнес мектебінің қаржы зерттеушілері, Bear Stearns және Lehman Brothers сияқты қаржылық акциялардың саудасын зерттеді және "акция бағасының төмендеуіне ашық қысқа сату себеп болғанын дәлелдемеді" деген қорытындыға келді. Time журналы сондай-ақ, Bear Sterns-тің бұрынғы басшысы Джеймс Кейннің 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарыс кезінде "Уолл-стритті бұзған" барлық бас директорлардың ішіндегі ең жауапты бас директор екенін атады, тіпті "Bear Stearns-тің Кейнінен гөрі ешкімнің ауысу кезінде ұйықтап жатқандай көрінбейтінін" хабарлады.