1992 жылғы стерлинг дағдарысы және Қара Сәрсенбісі

Кіріспе

1992 жылғы Ұлыбританияның қаржы дағдарысы

Қара сәрсенбі, немесе 1992 жылғы фунт стерлинг дағдарысы – 16 қыркүйекте 1992 жылы Ұлыбритания үкіметінің (алғашқы) Еуропалық айырбас бағамдары механизмінен (ERMI) фунт стерлингті шығаруға мәжбүр болған қаржы дағдарысы. Бұл қадамға ERM-ге қатысу үшін қажетті ең төменгі шектің жоғарысында айырбас бағамын ұстауға жасалған сәтсіз тырысқаннан кейін баруға тура келді. Сол кезде Ұлыбритания Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы болып табылды. Дағдарыс экономикалық мәселелерді шешудегі екінші Мейджор үкіметінің беделіне нұқсан келтірді. Үкіметтегі Консервативтік партия бес жыл өткен соң 1997 жылғы жалпы сайлауда күйреуге ұшырады және 2010 жылға дейін билікке оралмады. Қара сәрсенбіден кейінгі жылдары Ұлыбритания экономикасының жаңаруы фунт стерлингтің құнсыздануымен және валюта бақылау саясатын инфляцияға бағытталған монетарлық тұрақтылық саясатымен алмастырумен байланысты.

Кіріспе

1979 жылы ЕТВ құрылғанда Ұлыбритания оған қосылудан бас тартты. Бұл шешім дау тудырды, өйткені қазынашылық министрі Джеффри Хоу еуропалық интеграцияны жақтады. Оның орнын бастан алған Найджел Лоусон, тұрақты валюта бағамы жүйесін қолдамаса да, Батыс Германияның төмен инфляция деңгейіне қатты таңданып, сексенінші жылдардың ортасына қарай өзін «айырбас бағамына бағытталған монетарист» деп атады. Ол фунт стерлингі – герман маркасының айырбас бағамын ішкі инфляцияны бағалаудың және, демек, пайыздық ставкаларды белгілеудің сенімді көрсеткіші деп қарастырды. Ол мұны герман маркасының тұрақты күшімен және Бундесбанктің инфляцияға қарсы тиімді басқаруымен түсіндірді, екеуі де Германиядағы соғыстар аралық Веймар республикасының апатты гиперинфляциясының ұзақ мерзімді әсерімен байланысты еді. Осылайша, Ұлыбритания ЕТВ-ға қосылмаса да, Лоусонның тапсырмасымен (және премьер-министр Маргарет Тэтчердің тартымсыз келісімімен) 1987 жылдың басынан 1988 жылдың наурызына дейін Қазынашылық герман маркасын «көлеңкелеудің» жартылай ресми саясатын жүргізді. Мәселе Лоусон мен Тэтчердің экономикалық кеңесшісі Алан Уолтерс арасындағы қақтығыста шешілді, ол ЕТВ механизмін «жартылай пісірілген» деп мәлімдеді. Бұл Лоусонның қазынашылық министрі лауазымынан кетуіне әкелді. Оның орнына бұрынғы қазынашылық бас хатшысы Джон Мейджор келді, ол сол кездегі сыртқы істер министрі Дуглас Хёрдпен бірге кабинетті 1990 жылдың қазан айында Ұлыбританияны ЕТВ-ға қосуға көндірді. Бұл Ұлыбритания үкіметі фунт пен басқа мүше елдердің валюталары арасындағы айырбас бағамының 6%-дан аспауына кепілдік беретін экономикалық және ақша-кредит саясатын ұстанатынын білдірді. 1990 жылдың 8 қазанында Тэтчер фунтты ЕТВ-ға 2,95 DM-ден 1 фунтқа дейін енгізді. Сондықтан, егер айырбас бағамы рұқсат етілген диапазонының төменгі шегіне, DM2.773 (€1.4178 DM/Евро айырбас бағамы бойынша) жақын келсе, үкімет араласуға міндетті болады. 1989 жылы Ұлыбританиядағы инфляция Германиядан үш есе жоғары болды, пайыздық ставкалар 15%-ға жоғары болды және еңбек өнімділігі Франция мен Германиядан әлдеқайда төмен болды, бұл Ұлыбританияның басқа ЕТВ елдерімен салыстырғанда экономикалық жағдайының өзгеше екенін көрсетті. 1990 жылдардың басынан бастап Германияның қайта бірігуіне байланысты инфляциялық қысымды күшін жоғалту үшін Бундесбанк белгілеген Германияның жоғары пайыздық ставкалары бүкіл ЕТВ бойынша айтарлықтай стресс тудырды. Ұлыбритания мен Италия екі еселенген дефициттермен күресіп, ал Ұлыбритания АҚШ долларының күрт құнсыздануынан зардап шекті – көптеген британдық экспорт осы валютада бағаланған. Ұлттық мәртебе мәселесі және ЕТВ-дағы айырбас бағамын бекіту бірыңғай еуропалық валютаға жол ашады деген сенім, айырбас бағамын түзетуге кедерілді. 1992 жылдың көктемінде Данияда Маастрихт шартының қабылдануын референдумда жоққа шығару және Францияда да референдум өткізілетіні туралы хабарламадан кейін, ЕТВ диапазондарының төменгі шегіне жақын сауда жасаған валюталар валюталық саудагерлердің қысымына ұшырады. «Қара сәрсенбіге» дейінгі айларда Джордж Сорос, көптеген басқа валюта саудагерлерімен бірге, фунт стерлингке қатысты үлкен қысқа позицияны құрды, егер валюта ЕТВ-ның төменгі шегінен төмен түссе, ол өте табысты болар еді. Сорос Ұлыбританияның ЕТВ-ға енгізілген бағамы тым жоғары деп есептеді, инфляция тым жоғары болды (неміс деңгейінен үш есе жоғары) және британдық пайыздық ставкалар олардың активтерінің құнына зиян келтірді.

When the ERM was set up in 1979, the United Kingdom declined to join. This was a controversial decision, as the Chancellor of the Exchequer, Geoffrey Howe, was staunchly pro European. His successor, Nigel Lawson, whilst not at all advocating a fixed exchange rate system, nevertheless so admired the low inflationary record of West Germany as to become, by the mid eighties, a self styled "exchange rate monetarist", one viewing the sterling–Deutschmark exchange rate as at least as reliable a guide to domestic inflation and hence to the setting of interest rates as any of the various M0 M3 measures beloved of those he labelled as "Simon Pure" monetarists. He justified this by pointing to the dependable strength of the Deutsche Mark and the reliably anti inflationary management of the Mark by the Bundesbank, both of which he explained by citing the lasting impact in Germany of the disastrous hyperinflation of the inter war Weimar Republic. Thus, although the UK had not joined the ERM, at Lawson's direction (and with Prime Minister Margaret Thatcher's reluctant acquiescence), from early 1987 to March 1988 the Treasury followed a semi official policy of "shadowing" the Deutsche Mark. Matters came to a head in a clash between Lawson and Thatcher's economic adviser Alan Walters, when Walters claimed that the Exchange Rate Mechanism was "half baked". This led to Lawson's resignation as Chancellor; he was replaced by former Treasury Chief Secretary John Major who, with Douglas Hurd, the then Foreign Secretary, convinced the Cabinet to sign Britain up to the ERM in October 1990, effectively guaranteeing that the UK Government would follow an economic and monetary policy preventing the exchange rate between the pound and other member currencies from fluctuating by more than 6%. On 8 October 1990, Thatcher entered the pound into the ERM at DM2.95 to £1. Hence, if the exchange rate ever neared the bottom of its permitted range, DM2.773 (€1.4178 at the DM/Euro conversion rate), the government would be obliged to intervene. In 1989, the UK had inflation three times the rate of Germany, higher interest rates at 15%, and much lower labour productivity than France and Germany, which indicated the UK's different economic state in comparison to other ERM countries. From the beginning of the 1990s, high German interest rates, set by the Bundesbank to counteract inflationary effects related to excess expenditure on German reunification, caused significant stress across the whole of the ERM. The UK and Italy had additional difficulties with their double deficits, while the UK was also hurt by the rapid depreciation of the United States dollar – a currency in which many British exports were priced – that summer. Issues of national prestige and the commitment to a doctrine that the fixing of exchange rates within the ERM was a pathway to a single European currency inhibited the adjustment of exchange rates. In the wake of the rejection of the Maastricht Treaty by the Danish electorate in a referendum in the spring of 1992, and an announcement that there would be a referendum in France as well, those ERM currencies that were trading close to the bottom of their ERM bands came under pressure from foreign exchange traders. In the months leading up to Black Wednesday, among many other currency traders, George Soros had been building a huge short position in sterling that would become immensely profitable if the currency fell below the lower band of the ERM. Soros believed the rate at which the United Kingdom was brought into the Exchange Rate Mechanism was too high, inflation was too high (triple the German rate), and British interest rates were hurting their asset prices.

Валюталық трейдерлер

Ұлыбритания үкіметі екі жыл бұрын қосылған валюта жүйесінен шығудан аулақ болу үшін құнсызданып жатқан фунтты қолдауға тырысты. Джон Мейджор валюта нарықтарында сатылатын фунт стерлингті сатып алу үшін миллиардтаған фунт стерлингтің шетел валюталық резервтерін жұмсауға рұқсат берді. Бұл шаралар фунттың ERM-дегі ең төменгі деңгейінен төмен түсуіне кедері келтіре алмады. Қаржы министрлігі фунт стерлингтің позициясын қорғау туралы шешім қабылдады, себебі оны девальвациялау инфляцияны тудырады деп санды. Бундесбанк президенті Хельмут Шлезингердің сөздері фунтқа жасалған шабуылдың себебі болды. Шлезингердің Wall Street Journal газетіне берген сұхбатын неміс қаржы газеті Handelsblatt жариялады. 1992 жылдың 15 қыркүйегі, сейсенбі күні кешке бұл жаңалық тарады. Шлезингер бұл сөздерін ресми емес пікір ретінде айтқанын мәлімдеді. Ол журналиске итальян лирасының жақындағы девальвациясынан кейін валюталардың "жалпы қайта бағалауы" қажет екенін айтты. Шлезингер кейіннен ол фактіні айтқанын және бұл дағдарыстың себебі болмағанын жазды. Бұл мәлімдеме фунтқа қысымды күшейтіп, фунт стерлингтің жаппай сатылуына әкелді. Валюта саудагерлері 1992 жылдың 16 қыркүйегі, сәрсенбі күні фунттарды үлкен көлемде сатуды бастады. Айналым механизмі Англия Банкінен фунт стерлингті сатуға барлық ұсыныстарды қабылдауды талап етті. Алайда, Англия Банкі сауда күндері ғана тапсырыстарды қабылдады. Келесі күні таңертең Лондон нарықтары ашылғанда, Англия Банкі Норман Ламонт, қаржы министрі, және Робин Ли Пембертон, Англия Банкінің басшысы шешімі бойынша валютасын қолдауға тырысты. Олар таңғы сағат 8:30-ға дейін екі рет 300 миллион фунт стерлингтік тапсырыс қабылдады, бірақ бұл тиімсіз болды. Англия Банкінің араласуы нәтижесіз болды, өйткені саудагерлер фунттарды одан да жылдам сатуда. Англия Банкі сатып алуды жалғастырды, ал саудагерлер сатуды жалғастырды, содан кейін Ламонт премьер-министр Джон Мейджорға фунт сатып алудың нәтижесіз екенін хабарлады. 16 қыркүйек күні сағат 10:30-да британ үкіметі фунт стерлингті сатып алуға тырысатын спекулянттарды ынталандыру үшін базалық пайыздық ставканы 10%-дан 12%-ға дейін көтеру туралы хабарлады. Осыған қарамастан және сол күні базалық ставканы 15%-ға дейін көтеру туралы уәде берілсе де, дилерлер үкімет уәдесін орындамайтынына сенімді болды және фунт сата берді. Сол күні сағат 19:00-де Ламонт Ұлыбританияның ERM-ден шығатынын және ставкалар 12% жаңа деңгейінде қалатынын мәлімдеді. Алайда, келесі күні пайыздық ставка қайтадан 10%-ға төмендетілді және 15%-ға дейін ставканы көтеру сол күні фунттың құлдырауын болдырмау үшін уақытша шара болғандығы мәлім болды.

The UK government attempted to prop up the depreciating pound to avoid withdrawal from the monetary system the country had joined only two years earlier. John Major authorised the spending of billions of pounds worth of foreign currency reserves to buy up sterling being sold on the currency markets. These measures failed to prevent the pound falling below its minimum level in the ERM. The Treasury took the decision to defend sterling's position, believing that to devalue would promote inflation. Remarks by Bundesbank President Helmut Schlesinger triggered the attack on the pound. An interview of Schlesinger by the Wall Street Journal was reported by the German financial paper Handelsblatt. On the evening of Tuesday, 15 September 1992, the headline was already circulating. Schlesinger said he thought he was speaking off the record. He told the journalist that "a more comprehensive realignment" of currencies would be needed, following a recent devaluation of the Italian lira. Schlesinger later wrote that he stated a fact and this could not have triggered the crisis. This remark hugely increased pressure on the pound leading to large sterling sales. Currency traders began a massive sell off of pounds on Wednesday, 16 September 1992. The Exchange Rate Mechanism required the Bank of England to accept any offers to sell pounds. However, the Bank of England only accepted orders during the trading day. When the markets opened in London the next morning, the Bank of England began their attempt to prop up their currency, as decided by Norman Lamont, the chancellor of the exchequer, and Robin Leigh Pemberton, governor of the Bank of England. They began accepting orders of £300 million twice before 8:30 am, but to little effect. The Bank of England's intervention was ineffective because traders were dumping pounds far faster. The Bank of England continued to buy, and traders continued to sell, until Lamont told Prime Minister John Major that their pound purchasing was failing to produce results. At 10:30 am on 16 September, the British government announced an increase in the base interest rate, from an already high 10%, to 12% to tempt speculators to buy pounds. Despite this and a promise later the same day to raise base rates again to 15%, dealers kept selling pounds, convinced that the government would not keep its promise. By 7:00 pm that evening, Lamont announced Britain would leave the ERM and rates would remain at the new level of 12%; however, on the next day the interest rate was back to 10%. and that the interest rate hike to 15% had only been a temporary measure to prevent a rout in the pound that afternoon.

Салдары

Италия сияқты басқа ERM елдері, олардың валюталары күні ішінде өз шектерінен шығып кеткен, кеңейтілген шектерімен немесе түзетілген орталық паритеттерімен жүйеге қайта оралды. Норман Теббиттің ізімен кейбір сарапшылар Ұлыбритания 1990-шы жылдардың басында рецессияға түскеннен кейін ERM-ді "Мәңгілік рецессия механизмі" деп атады. Ұлыбританияда көптеген адамдар Қара сәрсенбіні елдің халықаралық беделіне қатысты үлкен апат ретінде еске алады, ал кейбір консерваторлар ERM-нен мәжбүрлі түрде шығарылуды "Алтын сәрсенбі" немесе "Ақ сәрсенбі" деп санайды, ол экономикалық жаңаруға жол ашты. Консерваторлар 1997 жылы Тони Блэрдің Жаңа лейбористік партиясына 1992 жылғыдан гөрі әлдеқайда күшті экономиканы тапсырды. Консервативтік партия үкіметінің экономикалық жетістіктеріне қатысты беделі мұндай дәрежеде зардап шекті, сайлаушылар сол кездегі оппозицияның экономикалық жақсарудың сыртқы факторларға байланысты екенін, консерваторлардың саясатына емес, деген талабын қолдауға көбірек бейім болды. Консерваторлар 1992 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті, ал қыркүйектегі Gallup сауалнамасы консерваторлардың 2,5% артықшылығын көрсетті. Бірақ Қара сәрсенбіден кейін қазан айындағы сауалнамада олардың дауыс жинау көрсеткіші 43% -дан 29% -ға дейін төмендеді. Консервативтік үкімет бірқатар қосымша сайлауларда жеңіліске ұшырады, нәтижесінде 1996 жылдың желтоқсанына қарай 21 орындық көпшілігінен айырылды. Осы кезеңде партияның жергілікті өкімет сайлауларындағы көрсеткіші де нашар болды, ал Лейбористер үлкен жетістіктерге жетті. Қара сәрсенбі 1997 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардың Лейбористерге жеңілуіне, олар Тони Блэрдің басшылығымен үлкен жеңіске жеткеніне басты себепкер болды. Консерваторлар 2001 жылғы жалпы сайлауда Уильям Хейг басшылығымен маңызды прогресске жете алмады, ал Лейбористер тағы да үлкен көпшілікке ие болды. Консерваторлар Дэвид Кэмерон басшылығымен 2010 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткенге дейін, 13 жылдан кейін ғана үкіметке қайта оралды. Бес жылдан кейін, 2015 жылы, партия соңғы рет 1992 жылы жеңіске жеткеннен кейін 23 жыл өткен соң, алғашқы жалпы көпшілігін жеңді, дағдарысқа бес ай қалғанда. Джордж Сорос фунт стерлингін сату арқылы 1 миллиард фунттан астам пайда тапты.

Other ERM countries such as Italy, whose currencies had breached their bands during the day, returned to the system with broadened bands or with adjusted central parities. Some commentators, following Norman Tebbit, took to referring to ERM as an "Eternal Recession Mechanism" after the UK fell into recession during the early 1990s. While many people in the UK recall Black Wednesday as a national disaster that permanently affected the country's international prestige, some Conservatives claim that the forced ejection from the ERM was a "Golden Wednesday" or "White Wednesday", the day that paved the way for an economic revival, with the Conservatives handing Tony Blair's New Labour a much stronger economy in 1997 than had existed in 1992 Monetary policy switched to inflation targeting. The Conservative Party government's reputation for economic excellence had been damaged to the extent that the electorate was more inclined to support a claim of the opposition of the time – that the economic recovery ought to be credited to external factors, as opposed to government policies implemented by the Conservatives. The Conservatives had recently won the 1992 general election, and the Gallup poll for September showed a small lead of 2.5% for the Conservative Party. By the October poll, following Black Wednesday, their share of the intended vote in the poll had plunged from 43% to 29%. The Conservative government then suffered a string of by election defeats which saw its 21 seat majority eroded by December 1996. The party's performances in local government elections were similarly dismal during this time, while Labour made huge gains. Black Wednesday was a major factor in the Conservatives losing the 1997 general election to Labour, who won by a landslide under the leadership of Tony Blair. The Conservatives failed to gain significant ground at the 2001 general election under the leadership of William Hague, with Labour winning another landslide majority. The Conservatives did not take Government again until David Cameron led them to victory in the 2010 general election, 13 years later. Five years later in 2015, the party won its first overall majority 23 years after its last in 1992, five months before the crisis. George Soros made over £1 billion in profit by short selling sterling.

Қара сәрсенбі күнінің құны

1997 жылы Ұлыбританияның қазынашылығы Қара сәрсенбі күнінің шығындарын 3,14 миллиард фунт стерлинг деп бағалады, бұл 2005 жылы Ақпарат ашықтығы заңы бойынша жарияланған құжаттарға сәйкес 3,3 миллиард фунт стерлингке қайта қарастырылды (алдыңғы бағалаулар шығындарды 13–27 миллиард фунт стерлинг аралығында бағалаған). Тамыз және қыркүйек айларындағы саудадан туған шығын шығындардың аз бөлігін құрады (шамамен 800 миллион фунт стерлинг), ал орталық банкке келген шығынның көп бөлігі әлеуетті девальвациядан күтілген пайданың жоғалтылуынан туындады. Қазынашылық материалдарында үкімет 24 миллиард долларлық валюталық резервтерді сақтап, фунт стерлинг сол көлемде құнсызданғанда, Ұлыбритания фунт стерлингтің девальвациясынан 2,4 миллиард фунт пайда таба алатындығы көрсетілген.