Кіріспе
1997 жылдың екінші жартысында көптеген Азия елдерінің қаржылық дағдарысы 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы – 1990 жылдардың соңында Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін қамтыған қаржылық дағдарыс кезеңі. Дағдарыс 1997 жылдың шілдесінде Таиландта басталып, кейін бірнеше басқа елдерге тарады, соның салдарынан қаржы жұқпалылығынан туындаған дүниежүзілік экономикалық құлдырау қаупі туды. Дағдарыс кеңіне тарағанда, Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдері, содан кейін Жапония мен Оңтүстік Кореяда валюта құнының төмендеуі, қор нарықтары мен өзге де активтер бағасының құлдырауы, жеке қарыздың күрт өсуі байқалды. 1993-1996 жылдары Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығы (АСЕАН) экономикасының төрт ірі еліндегі шетелдік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 100%-дан 167%-ға дейін өсті, ал дағдарыстың ең қиын кезеңінде 180%-дан асып кетті. Оңтүстік Кореяда бұл көрсеткіш 13%-дан 21%-ға, содан кейін 40%-қа дейін өсті, ал солтүстіктегі жаңа индустрияланған елдер жақсы нәтижелер көрсетті. Тек Таиланд пен Оңтүстік Кореяда экспортқа қарызды өтеу көрсеткіштері өсті. Оңтүстік Корея, Индонезия және Таиланд дағдарыстан ең көп зардап шеккен елдер болды. Гонконг, Лаос, Малайзия және Филиппин де құлдыраудың салдарына ұшырады. Бруней, Қытай, Жапония, Сингапур, Тайвань және Вьетнам азырақ зардап шекті, бірақ олардың барлығы аймақтағы жалпы сұраныстың төмендеуінен және сенімсіздіктен зардап көріп, қиындықтарға тап болды. Жапония зардап шеккен елдердің өтініштеріне жауап беруде кешіксе, Қытай 4 миллиард доллар көлеміндегі құтқару ақшасын ұсынып, өз валютасын құнсыздандырмау туралы шешім қабылдауы арқылы аймақтағы беделін арттырды. Азияның көптеген үкіметтері дұрыс қаржы саясатын жүргізіп отырғандай болғанымен, Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Оңтүстік Корея, Таиланд және Индонезияның валютасын тұрақтандыру үшін 40 миллиард долларлық бағдарламаны іске қосты, себебі осы елдер дағдарыстан ең көп зардап шекті. Бірақ, әлемдік экономикалық дағдарысты тоқтатуға жасалған күш-жігер Индонезиядағы жағдайды тұрақтандыруға көп көмектеспеді. 30 жыл бойы билікте болған Индонезия президенті Сухарто 1998 жылдың 21 мамырында рупияның күрт құнсыздануынан туындаған бағаның өсуіне байланысты туған кең таралған тәртіпсіздіктер салдарынан отставкаға кесуге мәжбүр болды. Дағдарыстың салдары 1998 жылға дейін сезіліп, Ресей мен Латын Америка елдерінің валюта бағасының төмендеуінен туындаған Уолл-стриттегі маңызды акциялардың құнсыздануы АҚШ-қа деген сұраныстың төмендеуіне әкелді. 1998 жылы Филиппиндегі экономикалық өсім дерлік нөлге дейін төмендеді. Тек Сингапур ғана соққыдан салыстырмалы түрде сақталды, бірақ ірі қаржы орталығы мәртебесі мен Малайзия мен Индонезияға географиялық жақындығына байланысты да қиындықтарға тап болды. Алайда 1999 жылға қарай сарапшылар Азия экономикасының қалпына келе бастағанын байқады. Дағдарыстан кейін Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдері қаржылық тұрақтылықты және қаржылық қадағалауды жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істеді.
The 1997 Asian financial crisis was a period of financial crisis that gripped much of East and Southeast Asia during the late 1990s. The crisis began in Thailand in July 1997 before spreading to several other countries with a ripple effect, raising fears of a worldwide economic meltdown due to financial contagion. As the crisis spread, other Southeast Asian countries and later Japan and South Korea saw slumping currencies, devalued stock markets and other asset prices, and a precipitous rise in private debt. Foreign debt to GDP ratios rose from 100% to 167% in the four large Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) economies in 1993–96, then shot up beyond 180% during the worst of the crisis. In South Korea, the ratios rose from 13% to 21% and then as high as 40%, while the other northern newly industrialized countries fared much better. Only in Thailand and South Korea did debt service to exports ratios rise. South Korea, Indonesia and Thailand were the countries most affected by the crisis. Hong Kong, Laos, Malaysia and the Philippines were also hurt by the slump. Brunei, mainland China, Japan, Singapore, Taiwan, and Vietnam were less affected, although all suffered from a general loss of demand and confidence throughout the region. While Japan was slow to respond to requests from affected countries, China improved its reputation in the region through its contribution of $4 billion in bailout money, as well as its important decision not to de value its own currency. Although most of the governments of Asia had seemingly sound fiscal policies, the International Monetary Fund (IMF) stepped in to initiate a $40 billion program to stabilize the currencies of South Korea, Thailand, and Indonesia, economies particularly hard hit by the crisis. The efforts to stem a global economic crisis did little to stabilize the domestic situation in Indonesia, however. After 30 years in power, Indonesian President Suharto was forced to step down on 21 May 1998 in the wake of widespread rioting that followed sharp price increases caused by a drastic devaluation of the rupiah. The effects of the crisis lingered through 1998, where many important stocks fell in Wall Street as a result of a dip in the values of the currencies of Russia and Latin American countries that weakened those countries' "demand for U. S. exports." In 1998, growth in the Philippines dropped to virtually zero. Only Singapore proved relatively insulated from the shock, but nevertheless suffered serious hits in passing, mainly due to its status as a major financial hub and its geographical proximity to Malaysia and Indonesia. By 1999, however, analysts saw signs that the economies of Asia were beginning to recover. After the crisis, economies in East and Southeast Asia worked together toward financial stability and better financial supervision.
Кредиттік көпіршіктер және валюталық тұрақты бағамдар
Бұл апаттың себептері көп және олар бойынша пікірлер қарама-қайшы. Таиланд экономикасы ыстық ақшамен қоздырылған экономикалық көпіршікке айналды. Көпіршік көлемі ұлғайған сайын, талап та арта түсті. Малайзия мен Индонезияда да осындай жағдай болды, соған қоса "жақын туыстар капитализмі" деп аталатын мәселе де орын алды. Қысқа мерзімді капитал ағыны қымбатқа түсті және көбінесе жылдам пайда табуға бағытталған. Даму үшін бөлінген қаражат бақылаусыз түрде белгілі бір адамдарға – ең лайықты немесе тиімді емес, бірақ билік орталықтарына жақын адамдарға жұмсалды. Корпоративтік басқарудың нашарлығы инвестициялардың тиімсіздігіне және кірістің төмендеуіне әкелді. 1999 жылға дейін Азия дамушы елдерге келіп түскен капиталдың шамамен жартысын өзіне тартып алды. Әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азия елдері шетелдік инвесторларды жоғары кіріс табуға тартатын жоғары пайыздық ставкаларды сақтап келді. Нәтижесінде, аймақтың экономикасына үлкен ақша ағыны келді және активтердің бағасы күрт өсті. Сонымен қатар, Таиланд, Малайзия, Индонезия, Сингапур және Оңтүстік Кореяның аймақтық экономикасы 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында ЖІӨ-нің 8-12% деңгейінде жоғары өсімді қамтамасыз етті. Бұл жетістік Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банк сияқты қаржы институттары тарапынан жоғары бағаланды және "Азиялық экономикалық керемет" деп аталды. 1990-жылдардың ортасында Таиланд, Индонезия және Оңтүстік Кореяда жеке есептік шоттарда үлкен тапшылықтар болды, ал тұрақты валюта бағамын сақтау сыртқы қарыз алуды ынталандырды және қаржы және корпоративтік секторларда валюта тәуекеліне шамадан тыс сезімталдыққа әкелді. 1990-жылдардың ортасында сыртқы шоктар сериясы экономикалық жағдайды өзгерте бастады. Қытайлық юань мен жапондық иенаның құнсыздануы, 1985 жылғы Плаза келісімінен кейін соңғысының нығаюы, АҚШ долларының күшеюіне әкелген АҚШ-тың пайыздық ставкаларын көтеру және жартылай өткізгіштер бағасының күрт төмендеуі олардың өсуіне кері әсер етті. 1990-жылдардың басында АҚШ экономикасы рецессиядан қалыпқа келген кезде, Алан Гринспен басқаратын АҚШ Федералдық резерв банкі инфляцияны болдырмау үшін АҚШ-тың пайыздық ставкаларын көтеруге кірісті. Бұл АҚШ-ты Оңтүстік-Шығыс Азияға қарағанда тартымды инвестициялық орынға айналдырды, ол жоғары қысқа мерзімді пайыздық ставкалар арқылы ыстық ақша ағынын тартқан болатын, және АҚШ долларының құнын арттырды. АҚШ долларына бағаланған валюталары бар Оңтүстік-Шығыс Азия елдері үшін АҚШ долларының күшеюі олардың экспортын қымбаттатып, әлемдік нарықтарда бәсекеге қабілеттілігін төмендетті. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Азияның экспорттық өсімі 1996 жылдың көктемінде күрт баяулады, бұл олардың ағымдағы есептік көрсеткіштерін нашарлатты. Кейбір экономистер Қытайдың экспорттың өсуін АСЕАН елдерінің экспорттық өсімінің баяулауына ықпал ететін фактор ретінде қарастырды, бірақ бұл экономистер дағдарыстың басты себебі жылжымайтын мүлікпен шамадан тыс шұғылдану болды деп санайды. Қытай 1990-жылдары экспортқа бағытталған бірқатар реформаларды жүзеге асырғаннан кейін басқа Азиялық экспортшылармен тиімді бәсекелесе бастады. Басқа экономистер Қытайдың әсерін жоққа шығарады, АСЕАН және Қытайдың екеуі де 1990-жылдардың басында экспорттың бір мезгілде жылдам өсуін бастан өткергенін атап өтеді. Көптеген экономистер Азия дағдарысын нарық психологиясы немесе технология емес, несие беруші мен қарыз алушы арасындағы стимулдарды бұрмалайтын саясат тудырды деп санайды. Нәтижесінде қолжетімді болған үлкен көлемдегі несие экономикада жоғары қаржылық тәуекелдік ахуалды тудырды және активтердің бағасын, әсіресе экономиканың өндірістік емес секторларында, мысалы, жылжымайтын мүлікте, тұрақсыз деңгейге дейін көтерді. Осы активтердің бағасы құлдырады, бұл жеке тұлғалар мен компанияларды қарыздық міндеттемелерін орындамауға мәжбүр етті.
Несие берушілердің үрейленуі және несие алу
Қарыз берушілердің үрейленуі дағдарыс елдеріне несие беруден бас тартуға әкеліп соқты, бұл несиелік дағдарысқа және банкроттықтарға соқты. Сонымен қатар, шетелдік инвесторлар ақшаларын қайтарып алуға тырысқан кезде, валюта нарығы дағдарыс елдерінің валюталарымен толып, олардың валюта бағамына құнсыздану қысымын түсірді. Валюта құнсыздануын болдырмау үшін бұл елдердің үкіметтері ішкі пайыздық мөлшерлемелерді өте жоғары деңгейге көтерді (инвесторлар үшін несие беруді тартымды ету арқылы капиталдың қашуын азайту мақсатында) және шетелдік резервтерін пайдаланып, белгіленген айырбас бағамы бойынша артық ішкі валютаны сатып алып, валюта нарығына араласты. Алайда, бұл шаралар ұзаққа соқпады, себебі бірнеше елде жеткілікті шетелдік валюта резерві болмады. Өте жоғары пайыздық мөлшерлемелер, денсаулы экономикаға зиян келтіретін фактор, бұрыннан әлсіз болған экономикалық жағдайды одан бетер нашарлатты, ал орталық банктер шектеулі шетелдік валюта резервтерін қарқынды жұмсады. Осы елдерден капиталдың қашуын тоқтату мүмкін емес екені анық болған соң, билік органдары тұрақты айырбас бағамын қорғаудан бас тарды және валюталарының еркін жүзуіне рұқсат берді. Нәтижесінде, валюта құнсыздануы шетелдік валютадағы міндеттемелерді ішкі валютамен өлшенеңде айтарлықтай арттырып, банкроттықтардың көбеюіне және дағдарыстың одан әрі тереңдеуіне әкелді. Джозеф Стиглиц және Джеффри Сакс сияқты басқа экономистер дағдарыстағы қаржы нарықтарымен салыстырғанда нақты экономиканың рөлін азайтады. Дағдарыстың жылдам дамуы Сакс пен басқаларды оны кенеттен пайда болған тәуекел шогынан туындаған классикалық банк жүгірісімен салыстыруға итермеледі. Сакс дағдарыстан кейін ХВҚ кеңесі бойынша үкіметтер жүзеге асырған қатаң монетарлық және фискалдық шектеу саясатын атап өтті, ал Фредерик Мишкин қаржы нарықтарындағы асимметриялық ақпараттың рөлін көрсетті, бұл инвесторлар арасындағы "қоралық психологияға" әкеліп, нақты экономикадағы шағын тәуекелді күшейтті. Осылайша, дағдарыс нарық психологиясына қызығушылық танытқан мінез-құлық экономистерінің назарын аударды. Кенеттен пайда болған тәуекел шогының тағы бір себебі 1997 жылдың 1 шілдесінде Гонконгтың егемендігін беруі болуы мүмкін. 1990 жылдары Оңтүстік-Шығыс Азия аймағына, әсіресе Гонконг арқылы қаржы орталықтарына "қызған ақша" ағылды. Инвесторлар көбінесе тиісті экономикалардың нақты негіздерін немесе тәуекел профильдерін білмейтін, ал дағдарыс аймақты қамтығаннан кейін, Гонконгтың Азиядағы қаржы орталығы ретіндегі болашағына қатысты саяси белгісіздік кейбір инвесторларды Азиядан толығымен кетуге мәжбүр етті. Инвестициялардың төмендеуі Азиядағы қаржы жағдайын нашарлатты (содан кейін 1997 жылдың 2 шілдесінде тай батының құнсыздануына әкелді). Қаржы жүйесінің желілік талдауын қолдану тақырыбы бойынша жүргізілген бірнеше зерттеулер қаржы нарықтарының өзара байланыстылығын, сондай-ақ хабтардың (немесе негізгі түйіндердің) тұрақтылығының маңыздылығын түсіндіруге көмектеседі. Хабтардағы кез келген теріс сыртқы факторлар қаржы жүйесі мен экономикаға (сондай-ақ олармен байланысты экономикаларға) толқындық әсер етеді. 10 АСЕАН елдерінің сыртқы істер министрлері өз валюталарын үйлесімді түрде манипуляциялау АСЕАН экономикасын тұрақсыздандыруға бағытталған қасақана әрекет деп санайды. Малайзияның премьер-министрі Махатхир Мохамад Джордж Сорос пен басқа валюта трейдерлерін валюталық спекуляция арқылы Малайзия экономикасын қиратты деп айыптады. Сорос 1997 жылы ринггитті қысқа сатып, құнсызданған кезде оны сатып алғанын мәлімдеді. Малайзияның Субанг-Джая қаласында өткен АСЕАН-ның 30-шы министрлік кездесуінде сыртқы істер министрлері 1997 жылғы 25 шілдеде бірлескен мәлімдеме жасап, қатты алаңдаушылық білдірді және АСЕАН-ның осы бағыттағы мүддесін қорғау және дамыту үшін АСЕАН ынтымақтастығын одан әрі жандандыруды талап етті. Сол күні Шанхайда өткен EMEAP (Шығыс Азия-Тынық мұхиты аймағының атқарушы кеңесінің) отырысында осы елдердің орталық банктері "Жаңа қарыз алу келісімін" іске қоса алмады. Бір жыл бұрын осы елдердің қаржы министрлері 1996 жылғы 17 наурызда Киотода өткен АТЭС-тің үшінші кездесуіне қатысқан болатын, және сол бірлескен мәлімдемеге сәйкес, олар "Ерекше қаржылық механизмді" және "Жалпы қарыз алу келісімін" ұлғайта алмады.
ХВҚ рөлі
Құлап кетудің масштабы мен салдары сыртқы араласудың шұғыл қажеттілігін тудырды. Өте қиын жағдайға ұшыраған елдер өңірдегі және әлемдегі ең бай елдердің қатарында болғандықтан, сондай-ақ жүздеген миллиард доллар салымда болғандықтан, дағдарысқа жауап берудің кез келген түрі ынтымақтастыққа және халықаралық деңгейде болуы ықтимал еді. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) ең көп зардап шеккен экономикаларға дефолттан қашуға мүмкіндік беру үшін бірқатар құтқару пакеттерін ("құтқару пакеттерін") жасады, бұл пакеттер валюта, банк және қаржы жүйесін реформалаумен байланысты болды. ХВҚ-ның қаржы дағдарысына араласуының нәтижесінде, "ХВҚ дағдарысы" термині зардап шеккен елдерде Азия қаржы дағдарысын атау үшін қолданыла бастады.
Экономикалық реформалар
ХВҚ-ның қолдауы бірқатар экономикалық реформаларға, "құрылымдық бейімделу пакетіне" (ҚБП) байланысты болды. ҚБП дағдарысқа ұшыраған елдерді мемлекеттік шығындарды және дефицитті азайтуға, төлемсіз банктер мен қаржы институттарының жабылуына жол беруге және қысқа мерзімдік сыйақы мөлшерлемесін күшті түрде көтеруге шақырды. Бұл қадамдар елдердің қаржылық тұрақтылығына сенімділікті қайта орнатуға, төлемсіз компанияларды жазалауға және валюта құнын қорғауға бағытталған еді. Ең бастысы, ХВҚ қаржыландыратын капиталдың болашақта тиімді басқарылуы керек екендігі айтылды, яғни ешқандай артықшылықты тараптарға қаражат артықшылықпен бөлінбеуі тиіс еді. Кем дегенде бір елде шетелдік меншікке қатысты шектеулер едәуір төмендетілді. Барлық қаржылық қызметті бақылау үшін тиісті мемлекеттік бақылау құрылған болуы керек еді, олар теория бойынша жеке мүдделерден тәуелсіз болуы тиіс еді. Төлемсіз институттар жабылуы керек еді, ал төлемсіздіктің өзі нақты анықталуы керек еді. Сонымен қатар, қаржы жүйелері "ашық" болуы керек еді, яғни Батыста қаржылық шешімдерді қабылдау үшін қолданылатын қаржылық ақпаратты ұсынуы керек еді. Елдер дағдарысқа ұшырағанда, көптеген жергілікті бизнес пен үкіметтер АҚШ долларымен несие алған, ол жергілікті валютаға қатысты күрт қымбаттаған, ал олардың табысы осы валютада еді, нәтижесінде олар кредиторларына төлей алмады. Бұл жағдай Латын Америкасының қарыз дағдарысына ұқсас еді. ҚБП-нің әсері әртүрлі болды және оның нәтижелері даулы болды. Дегенмен, сыншылар бұл саясаттың жиынтық сипатын атап өтті, рецессия кезінде дәстүрлі Кейнсиандық жауап – мемлекеттік шығындарды арттыру, ірі компанияларды қолдау және сыйақы мөлшерлемесін төмендету екенін айтты. Олар экономиканы ынталандыру және рецессияны болдырмау арқылы үкіметтер сенімділікті қалпына келтіре алатынын және экономикалық шығындарды алдын ала алатынын атап өтті. Олар АҚШ үкіметінің 2001 жылы АҚШ рецессияға түскен кезде сыйақы мөлшерлемесін төмендету, мемлекеттік шығындарды арттыру және салықтарды төмендету сияқты кеңейтімді саясатты ұстанғанын, сондай-ақ 2008-2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы кезіндегі фискалдық және ақша-кредиттік саясатта да солай болғанын көрсетті. Көптеген сарапшылар кейіннен ХВҚ-ны Азияның дамушы экономикаларын "жеделдетілген капитализм" жолына түсіргені үшін сынады, яғни қаржы секторын либерализациялау (капитал ағынына шектеулерді жою), портфельдік инвестицияларды және банк капиталын тарту үшін жоғары ішкі сыйақы мөлшерлемесін сақтау және шетелдік инвесторларды валюта тәуекелінен қорғау үшін ұлттық валютаны долларға бекіту.
Тайланд
1985-1996 жылдар аралығында Таиланд экономикасы жылына 9%-дан астам өсім көрсетті, бұл сол кездегі кез келген елдің ең жоғары экономикалық өсу қарқыны болды. Инфляция 3,4–5,7% аралығында сақталды. Баттың бағамы АҚШ долларына 25 теңгеге бекітілген болатын. 1997 жылдың 14 және 15 мамырында тай батіне қарсы зор спекуляциялық шабуылдар жасалды. 1997 жылдың 30 маусымында премьер-министр Чавалит Йонгчайудх баттың құнын төмендетпейтінін мәлімдеді. Алайда, Таиландтың доллар-бат валюталық шарттамасын қолдауға жеткілікті шетелдік резервтері болмады, сондықтан Таиланд үкіметі 1997 жылдың 2 шілдесінде батты еркін жүзуге жіберуге мәжбүр болды, бұл баттың құнын валюта нарығының өзі анықтауына мүмкіндік берді. Бұл оқиғалардың тізбекті реакциясын туғызып, аймақтық дағдарысқа әкелді. Таиландтың қарқынды дамыған экономикасы қаржы, жылжымайтын мүлік және құрылыс салаларындағы жаппай жұмыстан босатулардың салдарынан тоқтап қалды, нәтижесінде көптеген жұмысшылар ауылға қайтып оралды және 600 000 шетелдік жұмысшы өз елдеріне қайтарылды. Баттың құны күрт төмендеп, құнының жартысынан астамын жоғалтты. 1998 жылдың қаңтар айында баттың АҚШ долларына шаққандағы бағамы 56 бірлікке дейін төмендеді. Тайланд қор нарығы 75% құлдырады. Ол кездегі ең ірі тайлық қаржы компаниясы – Finance One банкротқа ұшырады. 1997 жылдың 11 тамызында ХВҚ Таиландқа 17 миллиард доллардан астам көмек пакеті ұсынды, бұл пакет банкроттық (қайта ұйымдастыру және құрылымдық өзгерту) рәсімдеріне қатысты заңдарды қабылдау және банктер мен басқа да қаржы институттары үшін күшті реттеу жүйесін құру сияқты шарттармен байланысты болды. 1997 жылдың 20 тамызында ХВҚ тағы 2,9 миллиард долларлық кезекті құтқару пакетін мақұлдады. Дағдарыстың салдарынан кедейлік пен теңсіздік артты, ал жұмыспен қамту, жалақы және әлеуметтік көмек төмендеді. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін, елдің ең кедей аймағы – солтүстік-шығыстағы халықтың табысы 1998 жылдан 2006 жылға дейін 46 пайызға өсті. Ел бойынша кедейлік деңгейі 21,3 пайыздан 11,3 пайызға дейін төмендеді. Таиландтың кіріс теңсіздігін көрсететін Джини коэффициенті 2000 жылы 0,525-тен 2004 жылы 0,499-ға дейін төмендеді (1996 жылдан 2000 жылға дейін өскен еді), 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысымен салыстырғанда. 2001 жылға қарай Таиланд экономикасы қалпына келді. Салық түсімдерінің артуы елге бюджетін теңгерлеуге және 2003 жылы, жоспардан төрт жыл бұрын ХВҚ-қа қарызын өтеуге мүмкіндік берді. 2010 жылдың қазан айында тай батінің бағамы АҚШ долларына 29 батқа дейін өсті.
Оңтүстік Корея
Банк секторы өте ауыр қарыздармен жүктелді, себебі ірі корпорациялар қарқынды кеңеюді қаржыландырып отырды. Сол кезде әлемдік аренада бәсекелесуге қабілетті ірі конгломераттар құруға асығушылық болды. Көптеген кәсіпорындар табыстылық пен рентабельділікті қамтамасыз ете алмады. Оңтүстік Кореяның «чаебол» конгломераттары капиталдың үлкен инвестицияларын жұтып қойды. Соңында, артық қарыз ірі банкроттықтар мен сатып алуларға әкелді. Басқа да ынталандырулардың бірі – дағдарыс Кореяның ірі компанияларының банкроттығына соқты, бұл корпорацияларды ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік қызметкерлерді де сыбайлас жемқорлыққа итермеледі. 1997 жылдың басындағы Ханбо жанжалы Оңтүстік Кореяның экономикалық әлсіздігі мен жемқорлық мәселелерін халықаралық қаржы қауымдастығына ашты. Сол жылдың шілде айында Оңтүстік Кореяның үшінші ірі автокөлік өндірушісі Kia Motors шұғыл несиелер сұрады. Оңтүстік Кореяның ірі компанияларының құлауының тізбектей әсері пайыздық ставкаларды көтеріп, халықаралық инвесторларды қорқытты. Азия нарығының төмендеуінен кейін Moody's 1997 жылдың 28 қарашасында Оңтүстік Кореяның кредиттік рейтингін A1-ден A3-ке дейін төмендетті, ал 11 желтоқсанда B2-ге дейін төмендетті. Бұл Оңтүстік Корея акцияларының құнсыздануына әкелді, себебі қарашада қор нарықтары төмендеуге бейім болды. 1997 жылдың 7 қарашасында Сеул қор биржасы 4% құлдырады. 8 қарашада ол 7% төмендеді, бұл сол кезге дейінгі ең үлкен бір күндік құлдырау болды. 24 қарашада акциялар 7,2% құлдырады, себебі ХВҚ қатаң реформалар талап етеді деген қорқыныш болды. 1998 жылы Hyundai Motor компаниясы Kia Motors-ты сатып алды. Samsung Motors компаниясының 5 миллиард долларлық жобасы дағдарыс салдарынан таратылды, ал Daewoo Motors ақырында американдық General Motors (GM) компаниясына сатылды. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) 58,4 миллиард АҚШ долларын құтқару пакеті ретінде ұсынды. Қарсылығында Кореядан құрылымдық реформаларды қабылдау талап етілді. Кореялық компанияларға шетелдік инвестициялардың шегі 26 пайыздан 100 пайызға дейін көтерілді. Сонымен қатар, Корея үкіметі қаржы секторын реформалау бағдарламасын бастады. Бағдарлама аясында 2003 жылдың маусымына дейін 787 төлемсіз қаржы институты жабылды немесе біріктірілді. Шетелдік инвесторлар инвестиция салған қаржы институттарының саны тез өсті. Мысалы, New Bridge Capital компаниясының Korea First Bank-ты сатып алуы. Оңтүстік Корея воны 800 доллардан 1700 долларға дейін әлсірегенімен, кейін қалпына келді. Алайда, «чаебол» сияқты, Оңтүстік Корея үкіметі де зардап шекпеді. Оның ұлттық борышының ЖІӨ-ге қатынасы дағдарыстың салдарынан екі еседен астамға өсті (шамамен 13% -дан 30% -ға дейін).
Филиппин
1997 жылдың мамыр айында Филиппиннің орталық банкі – Банко Сентрал нг Филиппинс пайыздық мөлшерлемені 1,75 пайыздық тармаққа және 19 маусымда тағы 2 пайыздық тармаққа көтерді. 2 шілдеде Тайланд дағдарысты бастады, ал 3 шілдеде Банко Сентрал песоны қорғау мақсатында араласып, Азия дағдарысының басталуымен бірге, 1997 жылдың шілде айының ортасында бір түндік мөлшерлемені 15%-дан 32%-ға дейін көтерді. Дағдарыс басталғанда песоның құны бір долларға қатысты 26 песодан 1998 жылдың басында 46,50 песоға, ал 2001 жылдың шілдесінде 53 песоға дейін төмендеді. Филиппиннің ЖІӨ дағдарыстың ең қиын кезеңінде 0,6%-ға төмендеді, бірақ 2001 жылы Жозеф Эстрада әкімшілігіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарамастан, 3%-ға өсті, әсіресе "jueteng" жанжалы Филиппин қор биржасының басты индексі – PSE Composite индексінің 1997 жылы 3,448 пункттен 1000 пунктке дейін құлдырауына себеп болды. Песоның АҚШ долларына шаққандағы құны шамамен 55,75 песоға дейін төмендеді. Кейін сол жылы Эстрада импичмент процесіне тап болды, бірақ сенаттағы оның жақтастары іс жүргізуді жалғастыруға қарсы дауыс берді. Бұл "EDSA II революциясы" деп аталған халық наразылығына әкелді, ол оның отставкасына және Глория Макапагал Арройоның президенттік лауазымға тағайындалуына соқтырды. Оның президенттігі кезеңінде елдегі дағдарыс азайды. Филиппин песосы жыл соңына қарай шамамен 50 песоға дейін өсті және 2007 жылдың соңында бір долларға шамамен 41 песоға бағаланды. Акциялар нарығы да 2007 жылы рекордтық деңгейге жетті (2018 жылдың ақпанында бұл көрсеткіштің артық болғаны байқалды) және экономика шамамен 7 пайыздан астам өсті, бұл соңғы екі онжылдықтағы ең жоғары көрсеткіш болды.
Қытай
Қытайдың конвертицияланбайтын капитал шоты және оның валюталық бақылауы дағдарыстың әсерін шектеуде шешуші рөл атқарды. Қытай валютасы, юань (РМБ), 1994 жылы АҚШ долларына 8,3 юань/доллар курсымен бекітілген болатын. 1997-1998 жылдары Қытай валютасын девальвациялауға мәжбүр болады деген күдік батыс баспасөзінде кеңінен таралды, себебі Қытай өзінің экспорт тауарындарының бәсекеге қабілеттілігін сақтау үшін валютасын төмендетуге тырысады деп болжанатын. Алайда, юаньның айырбасталмауы оның құнын валюталық спекулянттардан қорғады, соның салдарынан валюта бағамын сақтау туралы шешім қабылданды, бұл елдің Азиядағы беделін арттырды. 2005 жылдың шілдесінде АҚШ тарапынан көрсетілген қысым нәтижесінде валюта бағамы долларға шаққанда 2,3%-ға өсті. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің көптеген инвестицияларынан өзгеше, Қытайдың шетелдік инвестицияларының басым бөлігі бағалы қағаздар емес, жердегі зауыттар түрінде болды, бұл елді жылдам капитал қашуынан сақтады. Қытай Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Кореяға қарағанда дағдарыстан зардап көрмесе де, 1998 және 1999 жылдары ЖІӨ өсімі күрт төмендеді, бұл экономикадағы құрылымдық мәселелерге назар аударды. Атап айтқанда, Азиядағы қаржы дағдарысы Қытай үкіметін өзінің үлкен қаржылық әлсіздіктерін – мысалы, банк жүйесіндегі көптеген өтімсіз несиелерді және АҚШ-пен саудаға жоғары деңгейде тәуелділікті – шешу қажеттігіне көндірді. Дағдарысқа ұшыраған Азия елдері қиын экономикалық жағдайдан шығу үшін АҚШ және Жапониядан көмек сұрады. АҚШ пен Жапонияның жай бағытталған әрекеттеріне қарамай, Қытай өзінің валютасын девальвацияламау арқылы маңызды символдық қадам жасады (бұл аймақ үшін ауыр салдарларға әкелетін бәсекелестік девальвациялар тізбегін бастауы мүмкін еді). Қаржы дағдарысынан кейін саясаткерлер алған сабақтар Қытайдың мемлекеттік активтерді басқаруға, әсіресе оның валюталық резервтерін басқаруға және Орталық Хуэйдзиньден басталатын мемлекеттік қорларды құруға қатысты көзқарасының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Акция нарықтарының тұрақсыздығы күшейді; 20-23 қазан аралығында Ханг Сенг индексі 23%-ға төмендеді. Гонконгтың валюталық басқармасы валютаны қорғауға уәде берді. 1997 жылдың 23 қазанында бір күндік пайыздық ставкаларды 8%-дан 23%-ға дейін, ал кейбір сәттерде "280%-ға" дейін көтерді. HKMA қаладағы бірегей валюталық кеңес жүйесін пайдаланып, жергілікті валютаның ірі таза сатылымдарына пропорционалды түрде бір күндік ставкалардың (HIBOR) автоматты түрде өсетінін мойындады. Алайда, пайыздық ставканы көтеру акция нарығына төмен қарайғы қысымды күшейтті, бұл спекулянттарға акцияларды қысқа сату арқылы пайда табуға мүмкіндік берді. HKMA 1998 жылдың тамызының ортасынан бастап Ханг Сенг индексінің құрамына кіретін акцияларды сатып ала бастады. HKMA және сол кездегі Қаржы министрі Дональд Цанг спекулянттарға қарсы соғыс жариялады. Үкімет шамамен 120 миллиард гонконг доллары (15 миллиард АҚШ доллары) сомасына әртүрлі компаниялардың акцияларын сатып алды және тамыз айының соңында Ауғанстанның Ханг Сенг индексі фьючерстік келісімшарты жабылған кезде соғыс аяқталды, осы компаниялардың кейбіреулерінің ірі акционеріне айналды (мысалы, HSBC-нің 10% үкіметке тиесілі болды). 1999 жылы үкімет Гонконгтың Tracker Fund-ын іске қосып, осы акцияларды сата бастады, нәтижесінде шамамен 30 миллиард гонконг доллары (4 миллиард АҚШ доллары) пайда тапты.
Малайзия
1997 жылдың шілдесінде тай батының құнсыздануынан кейін күндер өткен соң, малайзиялық ринггит спекулянттар тарапынан белсенді сауда-саттыққа түсті. Түндегі ставка 8%-дан 40%-ға дейін өсті. Бұл рейтингтердің төмендеуіне және қор және валюта нарықтарындағы жалпы сатылымға әкелді. 1997 жылдың соңына қарай рейтингтер инвестициялық деңгейден «мәжбүрлі» деңгейге дейін төмендеді, KLSE 1200-ден 600-ға дейін 50%-дан астам құлдырады, ал ринггит құнының 50%-ын жоғалтты, долларға шаққанда 2.50-ден 4.57-ге дейін төмендеді (1998 жылдың 23 қаңтарында). Сол кездегі премьер-министр Махатхир Мохамед қатаң капитал бақылауын енгізіп, АҚШ долларына қатысты 3.80 теңгелік бағам белгіледі. Малайзияның шаралары жергілікті валютаны АҚШ долларына бекітуді, ринггит валютасымен және басқа ринггит активтерімен шетелдегі сауданы тоқтатуды, осылайша ринггиттің шетелдегі қолданысын жарамсыз етуді, резиденттердің шетелге ала алатын валюта мен инвестициялардың көлемін шектеуді және шетелдік портфельдік қорлар үшін кемінде бір жылдық «күту мерзімін» енгізуді қамтыды, ол кейін шығу салығына айналдырылды. Шетелде сақталатын ринггитті жарамсыз деп тану шешімі, мысалы, «қысқа сату» арқылы ринггитті манипуляциялау үшін спекулянттардың қарыз алатын ринггит көздерін құрғатты. Олар үшін ринггит тапшылығы болғандықтан, оны жоғары бағамен қайта сатып алуға тура келді, бұл олар үшін тиімсіз болды. Сонымен қатар, CLOB (Central Limit Order Book) сауда-саттығы толығымен тоқтатылды, шамамен 4,47 миллиард долларлық акциялар белгісіз мерзімге тоқтатылды және 172 000 инвесторға, олардың көп бөлігі Сингапурлықтар, әсер етті, бұл екі ел арасындағы саяси мәселеге айналды. 1998 жылы нақты экономиканың өндірісі төмендеді, елді көп жылдан бері алғашқы рет рецессияға ұшыратты. Құрылыс секторы 23,5%, өңдеуші өнеркәсіп 9%, ал ауыл шаруашылығы 5,9% қысқарды. Жалпы алғанда, 1998 жылы елдің жалпы ішкі өнімі 6,2%-ға төмендеді. Сол жылы ринггит 4,7-ден төмен түсіп, KLSE 270-тен төмен түсті. Сол жылдың қыркүйек айында дағдарысты жеңу үшін түрлі қорғаныс шаралары жарияланды. Басты шара – ринггитті еркін айналымнан тұрақты валюталық бағам режиміне көшіру болды. Bank Negara ринггитті долларға шаққанда 3,8 теңгеге бекітті. Капитал бақылау шаралары енгізілді, ал ХВҚ ұсынған көмек қабылданбады. Әртүрлі жедел әрекет ету топтары құрылды. Корпоративтік қарыздарды қайта құрылымдау комитеті корпоративтік қарыздармен айналысты. Danaharta банктерден нашар қарыздарды сатып алып, активтерді реттеуді жеңілдету үшін арзандатты. Danamodal банктерді қайта капиталдандырды. Содан кейін өсім баяу, бірақ тұрақты қарқынмен жүрді. Үлкен ағымдағы шот тапшылығы айтарлықтай артықшылыққа айналды. Банктер жақсы капиталдандырылды және нашар қарыздар жүйелі түрде жүзеге асырылды. Кіші банктерді мықтылары сатып алды. Көптеген акционерлік қоғамдар өздерінің қаржылық істерін реттей алмады және тізімнен шығарылды. 1997 жылғы ағымдағы шотпен салыстырғанда, 2005 жылы Малайзияның 14,06 миллиард долларлық артық табысы болғаны бағаланды. Алайда, активтердің құны дағдарысқа дейінгі деңгейге қайта оралмады. Шетелдік инвесторлардың сенімі әлі де төмен болды, бұл CLOB есептеуіштерімен қалай жұмыс істегеніне байланысты ашықтықтың жетіспеуінен туындады. 2005 жылы дағдарыстың соңғы шаралары тұрақты валюталық жүйеден шығарылған кезде алынып тасталды. Бірақ дағдарысқа дейінгі күндерден айырмашылығы, ол еркін айналымға емес, Сингапур долларына ұқсас басқарылатын айналымға ие болды.
Моңғолия
1997-1998 жылдардағы Азия қаржы дағдарысы Моңғолияға кері әсер етті, ал 1999 жылы Ресей дағдарысы оның кірісін одан да азайтты. 1996 жылы бірқатар табиғи апаттар мен мыс және кашемирдің әлемдік бағаларының өсуіне байланысты тоқтап қалған экономикалық өсім 1997-1999 жылдары қайта жанданды. Азия қаржы дағдарысының салдарынан 1998 және 1999 жылдары мемлекеттік кірістер мен экспорт күрт төмендеді. 1999 жылдың тамыз және қыркүйек айларында экономика Ресейдің мұнай және мұнай өнімдерін экспорттауға уақытша тыйым салғаннан зардап шекті. Моңғолия 1997 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) қосылды. Халықаралық донорлар қауымдастығы 1999 жылдың маусым айында Улан-Баторда өткен Консультативтік топтың соңғы отырысында жылына 300 миллион доллардан астам көмек көрсетуге міндеттенді.
Сингапур
Қаржы дағдарысы тараған сайын Сингапур экономикасы қысқа мерзімді рецессияға түсті. Экономикаға тиген әсердің қысқа мерзімді және жеңіл болуы үкіметтің белсенді басқаруының нәтижесі болды. Мысалы, Сингапур Монетарлық органы Сингапур долларының құнын 20%-ға баяу төмендетуге рұқсат берді, бұл экономиканы жұмсақ қонуға бағыттауға мүмкіндік берді. Үкіметтік бағдарламалардың, мысалы, Аралық жаңарту бағдарламасының және басқа да құрылысқа қатысты жобалардың мерзімі алға жылжытылды. Еңбек нарығының өзінен жұмыс істеуіне мүмкіндік бермей, Ұлттық жалақы кеңесі еңбек құнын төмендету үшін Орталық жинақ қорға (Central Provident Fund) алдын ала келісіммен қысқартулар жасады, бұл қолма-қол ақшаға және ішкі сұранысқа шектеулі әсер етті. Гонконгтан айырмашылығы, капитал нарықтарына тікелей араласуға тырысылмады және Straits Times индексінің 60%-ға дейін төмендеуіне жол берілді. Бір жылдың ішінде Сингапур экономикасы толыққанды қалпына келіп, өсу траекториясын жалғастырды. Ван Сант және авторлардың мәлімдемесіне сәйкес, 1997 жылдың тамызында Жапония Азия валюталық дағдарысын шешу үшін Азия Монетарлық Қорын (АМҚ) құруды ұсынды. Жапония АҚШ-қа тәуелділігін азайтуды және экономикалық, қауіпсіздік және дипломатиялық мәселелерде тәуелсіздігін арттыруды мақсат етті. Дегенмен, АҚШ-тың күшті қарсылығы мен Қытайдың салқын қабақтылығына байланысты АМҚ ұсынысы қабылданбады. Оның орнына Жапония Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк және Азия даму банкі сияқты халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық бойынша несие беру жоспарларын жариялады. 1998 жылдың қазан айында Жапония Азияны қолдау үшін 30 миллиард доллар көмектесуді ұсынды, ал 1998 жылдың желтоқсан айында келесі үш жылдың ішінде 600 миллиард доллар көлемінде арнайы иендік несиелерді ұсынуды ұсынды. Ұзақ мерзімді нәтиже АҚШ пен Жапония арасындағы қарым-қатынастың өзгеруі болды, АҚШ енді Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі ел арасындағы экономикалық қатынастарды шамамен бес онжылдық бойы басқарған өте жасанды сауда ортасын және валюта бағамдарын ашық қолдамайтын болды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ қазынашылығы ХВҚ-мен бірге шешімдер табуға тымысылы қатысты. Америка нарығы ауыр соққыға ұшырады. 1997 жылдың 27 қазанында Дау Джонс индустриялық индексі 554 пунктке немесе 7,2 пайызға құлдырады, мұның себебі Азия экономикасы туралы үдемелі алаңдаушылықтар еді. Дағдарыс кезеңінде индекс 12 пайызға төмендеді. Дағдарыс тұтынушылар сенімі мен шығындардың азаюына әкеп соқты (1997 жылғы 27 қазандағы шағын құлдырауды қараңыз). Бірақ, экономика жыл бойына өте қарқынды 4,5 пайызға өсті, сондай-ақ 1998 жылы да жақсы дамыды.
Азиядан тыс жерлерде
Азия дағдарысынан кейін халықаралық инвесторлар дамушы елдерге қарыз беруден тартынды, нәтижесінде әлемнің көптеген аймақтарындағы дамушы елдердің экономикасы баяулады. Осы күшті теріс соққы мұнай бағасын да күрт төмендетті, ол 1998 жылдың соңына қарай барреліне шамамен 11 долларға дейін түсті, бұл ОПЕК елдері мен басқа мұнай экспорттаушыларында қаржылық қиындықтарға алып келді. Мұнай бағасының күрт құлауына жауап ретінде 1990-жылдардың соңында пайда болған мұнай компаниялары 1998 мен 2002 жылдар аралығында ірі бірігулер мен сатып алулар жасады – көбінесе масштабты экономияны жақсарту, мұнай бағасының құбылмалылығына қарсы сақтану және қайта инвестициялау арқылы үлкен ақшалай резервтерді азайту мақсатында. Мұнай кірісінің азаюы 1998 жылғы Ресейдегі қаржы дағдарысына да ықпал етті, ол өз кезегінде АҚШ-тағы Long Term Capital Management компаниясының 4 ай ішінде 4,6 миллиард доллар жоғалтып, банкротқа ұшырауына себеп болды. Алан Гринспен және Нью-Йорк Федералдық резервтік банкі 3,625 миллиард долларлық құтқару операциясын ұйымдастырғанда қаржы нарықтарының тотальді құлауына жол берілмеді. 1990-жылдардың соңында Бразилия және Аргентина сияқты ірі дамушы елдер де дағдарысқа ұшырады (1998–2002 жылдардағы Аргентинаның Ұлы депрессиясын қараңыз). 11 қыркүйектегі теракттар дамыған және дамушы елдердің экономикасына күшті соққы берді (2002 жылғы қор нарығының құлдырауын қараңыз). Жалпы алғанда, дағдарыс Вашингтон консенсусы мен ХВҚ және Дүниежүзілік банк сияқты институттарға қарсы жаһандық наразылықтың бір бөлігі болды, бұл институттар 1999 жылы жаһандануға қарсы қозғалыс күшейгеннен кейін дамыған елдерде де танымалдылығын жоғалтты. Бұл қазіргі антиглобалистік және көптеген ұлтшыл қозғалыстардың басталуына себеп болды. Дағдарыстан кейін Сиэтл, Доха, Канкун және Гонконг қалаларында өткен әлемдік сауда келісімдерінің төрт раунды да маңызды келісімге қол жеткізе алмады, себебі дамушы елдердің ықпалы артты және елдер әлемдік институттарға балама ретінде аймақтық немесе екіжақты еркін сауда келісімдеріне (ЭСТ) көбірек жүгіне бастады. Көптеген елдер осыдан сабақ алып, шабуылдарға қарсы қор ретінде шетел валюталық резервтерін жылдам арттырды, соның ішінде Жапония, Қытай және Оңтүстік Корея. Тағы бір дағдарыс жағдайында қолдану үшін Паназиялық валюталық своптары енгізілді. Әсіресе Қытай өзін қорғау үшін АҚШ-тың мемлекеттік қарызын сатып алды. Алайда, Бразилия, Ресей және Үндістан, сондай-ақ Шығыс Азияның көп бөлігі жапондық үлгіні қабылдай бастады – валюталарын әлсіретіп, экономикаларын қайта құрылымдап, үлкен шетел валюталық резервтерді құру үшін ағымдағы шотта артықшылықты жасады. Бұл АҚШ қазыналық облигацияларына қаржыландырудың үнемі артуына әкелді, бұл АҚШ-та тұрғын үй (2001–2005 жылдары) және қор активтерінің көпіршіктерінің (1996–2000 жылдары) дамуына мүмкіндік берді немесе көмектесті, соның салдарынан 2007–2008 жылдардағы қаржылық дағдарысқа әкелген факторлар қалыптасты.
The crisis in general was part of a global backlash against the Washington Consensus and institutions such as the IMF and World Bank, which simultaneously became unpopular in developed countries following the rise of the anti globalization movement in 1999. It was a major cause for the beginning of the current anti globalism movement and many nationalist movements. Four major rounds of world trade talks since the crisis, in Seattle, Doha, Cancún, and Hong Kong, have failed to produce a significant agreement as developing countries have become more assertive, and nations are increasingly turning toward regional or bilateral free trade agreements (FTAs) as an alternative to global institutions. Many nations learned from this, and quickly built up foreign exchange reserves as a hedge against attacks, including Japan, China, South Korea. Pan Asian currency swaps were introduced in the event of another crisis. China, in particular, bought up the government debt of the United States to protect itself. However, nations such as Brazil, Russia, and India as well as most of East Asia began copying the Japanese model of weakening their currencies, and restructuring their economies so as to create a current account surplus to build large foreign currency reserves. This has led to ever increasing funding for U. S. treasury bonds, allowing or aiding housing (in 2001–2005) and stock asset bubbles (in 1996–2000) to develop in the United States, setting the factors that led to the financial crisis of 2007–2008.
Қағаздар
Ньян Ки Цзин (2000 жылғы наурыз). Азиялық қаржы дағдарысын еңсеру: Сингапур тәжірибесі. Оңтүстік-Шығыс Азияны зерттеу институты. Тивари, Раджниш (2003). Азиялық қаржы дағдарысынан кейінгі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы валюталық курс жүйелері, Семинар жұмысы, Гамбург университеті. Килгур, Андреа (1999). Вьетнамдағы экономикалық жағдайдың өзгеруі: Азия дағдарысының салдары ма? Стиглиц, Джозеф (1996). Шығыс Азияның табысқа жетуінен алынған сабақтар. Әлемдік банк зерттеулерінің шолушысы. Вайсброт, Марк (2007 жылғы тамыз). Он жыл өткен соң: Азиялық қаржы дағдарысының ұзақ мерзімді әсері. Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы. Tecson, Marcelo L. (2009), "ХВҚ өзінің жаппай қырып тастау құралынан бас тартуы керек: жоғары пайыздық ставкалар" (жоғары пайыздық ставкалардың жаңылысы мен баламалары туралы 4 бөлімдік мақала, 2009 жылғы 27 қаңтарда ХВҚ және басқаларға электрондық пошта арқылы жіберілді).