Кіріспе

Сальвадор, Гондурас және Никарагуа арасындағы 1896-1898 жылдар аралығындағы саяси одақ. Орталық Американың Үлкен Республикасы (испанша: República Mayor de Centroamérica), кейіннен Орталық Америка Құрама Штаттары (испанша: Estados Unidos de Centroamérica) деп аталған, алғашқыда Орталық Америка Республикасы (испанша: República de América Central) болып аталуы жоспарланған, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа арасындағы қысқа мерзімді саяси одақ болды. Ол ғасырдың басында құрылған Орталық Америка Федеративтік Республикасының сәтсіздігін қайта жаңғыртуға жасалған әрекет еді. Үш ел 1895 жылғы 20 маусымда Амапала шартына қол қою арқылы одақ құруға келісті. Барлық елдер келісімді жеке-жеке ратификациялағаннан кейін 1896 жылғы 15 қыркүйекте одақ ресми түрде бекітілді. Республика 1898 жылғы 1 қарашада конституциясы күшіне енген кезде "Орталық Американың Құрама Штаттары" деп қайта аталды. Оның астанасы Фонсека шығанағындағы Гондурас қаласы Амапала болуы тиіс еді. 1898 жылғы 13 қарашада Сальвадорда генерал Томас Регаладо билікті басып алғаннан кейін одақ 1898 жылғы 29 қарашада таратылды. Таратылуға дейін Үлкен Республика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Гватемала мен Коста-Рика да одаққа қосылуды қарастырды, бірақ ешқайсысы қосылмады.

Өмірбаян

1880-ші жылдардың аяғында Гватемала президенті Мануэль Барильяс Гватемала және көршілес Сальвадор, Гондурас елдерінде бұрын таратылған Орталық Америка Федеративтік Республикасы сияқты Орталық Америка одағын қайта құру идеясын көтеріп шықты. Бұл күш-жігердің нәтижесінде Гватемала, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа елдері 1889 жылғы 15 қазанда Сан-Сальвадорда Орталық Америка Республикасын жариялаған келісімге қол қойды. Республиканың 1890 жылғы 15 қыркүйекте құрылуы жоспарланған, бұл бастапқы Федеративтік Республиканың тәуелсіздік күнімен сәйкес келуі тиіс еді. 1892 жылғы 23 мамырда Сальвадор, Гватемала, Гондурас және Никарагуа қарым-қатынастарды нығайту және "туыстық сезімдерді" дамыту мақсатындағы бейбітшілік шартына қол қойды, сондай-ақ болашақта Орталық Америка одағы құру мүмкіндігін қарастырды. Алайда, бұл келісім-шарт Гондурас пен Никарагуа арасындағы қарым-қатынастарды жақсартуға көп көмектеспеді. 1893 жылы Гондурас президенті Доминго Васкес Никарагуа президенті Хосе Сантос Зелаяны Гондурасқа қашқандарды революция жасауға қолдау көрсеткені үшін айыптады. Соғыс 1894 жылғы 22 ақпанда Васкестің құлатылуымен және никарагуалықтардың Поликарпо Бонильяны президент етіп тағайындауымен аяқталды. Революциядан кейін он күн өткен соң Сальвадор, Гондурас және Никарагуа елдері Орталық Америка республикасын ресми түрде қайта құру үшін жиналды.

Амапала келісім-шарты

Амапала шарты 1895 жылғы 20 маусымда Орталық Америка елдерінің – Сальвадор, Гондурас және Никарагуа делегацияларымен қол қойылды. Шарта Гондурас қаласы Амапалада, Фонсека шығанағындағы Тайгер аралында қол қойылды. Шарт конституция емес еді және республиканың болуы әрбір мүшенің одақта қалуға дайындығына ғана байланысты болды, бірақ бұл Орталық Американың Ұлы Республикасын құрды, астанасы Амапалада орналасқан. Конституция ратификацияланғаннан кейін Амапалада Атқарушы Федералды Кеңес құрылды. Кеңес уақытша мүшелерден тұрды, олар 1898 жылғы желтоқсан айында Атқарушы Федералды Кеңеске мүшелерді сайлау және Орталық Американың алғашқы президентін сайлау үшін жалпы сайлауды жоспарлады, олар 1899 жылғы наурызда қызметке кірісуге тиіс болды. Атқарушы Федералды Кеңес Сальвадорға үлкен автономия ұсынып, Регаладомен келісімге келуге тырысты, бірақ Регаладо бас тартты. Гондурас және Никарагуаның әскери басшылары Сальвадорға қарсы әскери шаралар қолданбағанда, Атқарушы Федералды Кеңес 1898 жылғы 29 қарашада мемлекетті тарату туралы жариялады. Осыдан бері Орталық Америка елдері бірнеше халықаралық ұйымдар құрды, мысалы, қазірде жойылған Орталық Америка мемлекеттерінің ұйымы (1951–1973), қазіргі Орталық Америка соты (құрылған 1901 ж.), Орталық Америка интеграциялық жүйесі және Орталық Америка Парламенті (құрылған 1991 ж.), Доминикан Республикасы – Орталық Америка еркін сауда аймағы (құрылған 2005 ж.), Орталық Америка 4 шекаралық бақылау келісімі және Орталық Америка 4 паспорты (құрылған 2006 ж.) және Мезоамерика жобасы (құрылған 2008 ж.).