Кіріспе

Б.з.д. 560-556 жылдардағы Бабыл патшасы Нериглиссар (Бабыл клинописьінде: Nergal šar uṣur немесе Nergal šarra uṣur, "Нергал, патшаны қорға") – Жаңа Вавилон империясының төртінші патшасы, б.з.д. 560 жылы таққа отырып, 556 жылы қайтыс болған. Бұрынғы Бабыл патшаларымен туыс емес, тіпті арамалық тегінен болуы мүмкін Нериглиссар, Набуходоносор II (б.з.д. 605–562) тұсындағы көрнекті шенеунік және генерал болған. Набуходоносордың қызымен, мүмкін Кашшаямен үйлену арқылы одан да ықпалды болған. Набуходоносордың орнын бастапқыда ұлы Амель Мардук бағындырды, бірақ Амель Мардуктың билігі Нериглиссардың Бабыл тағын тартып алып, оны өлтіруіне дейін екі жылға ғана созылды. Набуходоносордың қызымен үйленуі арқасында, бәлкім, ескі патшаның ұлдарынан әлдеқайда үлкен болған Нериглиссар, патшалық отбасының заңды емес, бірақ бай және беделді тобын ұсынуы мүмкін, тіпті ол өзі сол отбасының мүшесі болмаса да. Нериглиссардың билігіндегі ең жақсы құжатталған оқиға – оның б.з.д. 557–556 жылдары Анатолияда Киликиядағы шағын патшалықтың патшасы Аппувашуға қарсы сәтті жүргізген әскери науқаны. Нериглиссар Аппувашудың астанасы Ураны және тағы бір қала Киршуды жаулап алды, содан кейін жақын арадағы аралға шабуыл жасап, Лидия шекарасындағы тау жолдарына қиратушылық келтірді. Бабылға жеңіспен оралғаннан кейін, Нериглиссар б.з.д. 556 жылғы сәуір айында қайтыс болды. Оның орнын ұлы Лабаши Мардук бағындырды, бірақ оның билігі екі-үш айға ғана созылды, содан кейін Набонидтің пайдасына тақтан түсіріліп, өлтірілді.

Набуходоносордың билігі

Жаңа Бабыл империясы өзінің билігінің шыңына екінші патшасы Навуходоносор II (б.з.д. 605–562) тұсында жетті. Оның билігі кезінде империя өз аумақтары мен әскерін консолидациялады және бұрынғы Жаңа Ассирия империясына тиесілі болған аймақтарда гегемониясын орнатты. Бұл империя Навуходоносордың әкесі Набополасар (б.з.д. 626–605) жеңіп, жойған болатын. Навуходоносор өзінің билігінің бар сағатында Бабылонияның аумағында, көбінесе астанасы Бабыл қаласында ауқымды құрылыс жобаларына көп уақыт пен зор қаражат жұмсады. Патшалық қазына шығындардың салмағынан қиналған сайын, жергілікті кәсіпкерлер байып, саяси мәселелерде ықпалы арта түсті. Нерглиссардың өзінің жазбаларында, ол Бел шум ишкун (Bêl šum iškun) есімді адамның ұлы екені айтылады. Бұл, шамасы, Набу эпир ла’а (Nabû ēpir la’î) ұлы Бел шум ишкунмен бір адам болуы мүмкін. Оның кірісі Навуходоносордың және патшаның қызы Кашаяның кірістерімен бірге Вавилон экономикалық құжатында тізімделген. Нерглиссар мен Бел шум ишкун тағы бір патшалық құжатта тізімделген, онда империяның түрлі лауазымды тұлғалары тіркелген. Аталған құжатта Нерглиссар Симмагир лауазымында, ал Бел шум ишкун Пукуду провинциясынан шыққан адам ретінде көрсетілген. Нерглиссар да, оның әкесі де Пукуду арамей тайпасынан болуы мүмкін (Бел шум ишкун шыққан провинциямен бірдей). Нерглиссар Навуходоносордың билігі кезінде белсенді кәсіпкер және жер иесі болды. Ол Сиппар қаласында банкрот Набу аххе Иддинадан және бай банкир Иддина Мардуктан жер сатып алған. Сиппардан басқа, Нерглиссар Урукта да жер иеліктеріне ие болды. Сиппарда болуы және б.з.д. 565/564 жылдары Опис қаласында тіркелгендігіне байланысты, Нерглиссар Навуходоносордың Медиан қабырғасын салуға қатысқан болуы мүмкін. Бұл қабырға Бабыл қаласын солтүстіктен болатын шабуылдардан қорғауға арналған еді. Нерглиссар бай жер иесі болумен қатар, Симмагир лауазымында Навуходоносордың маңызды шенеуніктерінің бірі болды. Навуходоносордың әскери жорықтары кезінде Нерглиссар раб маг шені бар офицер ретінде қызмет етті. Ол б.з.д. 597 жылы Навуходоносордың Иерусалимді қоршауы кезінде болған "Нергалшаресер" (Еремия 39:13) болуы мүмкін.

Таққа отыр .

Неріклисардың ықпалы оның Набуходоносордың бір қызымен некелесуі арқылы одан әрі артты. 1974 жылы тарихшы Дэвид В. Вайсберг бұл қыздың аты Кашшая деп болжады, өйткені оның есімі экономикалық құжаттарда Навуходоносор, Нериглисар және Бел шум ишкун есімдерімен бірге кездеседі. Набухаданасардың басқа қыздарының біріне қарағанда Кашшая Нериглиссардың әйелі болғандығы туралы нақты дәлел болмаса да, Дональд Вайзман және Джона Лендеринг сияқты кейінгі тарихшылар Нериглиссар Кашшаяны үйленді деген болжамды қабылдады. Геллен дәуірінің соңына таман өмір сүрген вавилондық жазушы әрі астроном Беросстың айтуынша, Набуходоносор (Набуходоносор) 43 жыл билік еткеннен кейін аурудан қайтыс болып, орнын оның ұлы Еуилмарадох (Амель Мардук) басады, ол «ерсі жүріс-туралы ойсыздықпен билік етіп, заңдарға құрмет көрсетпеді». Екі жыл билік жүргізген соң, Нериглассарос (Нериглисар) Амель Мардукқа қарсы сөз байласып, оны биліктен алып тастап, өлтірді. Егер Беросске сенсек, Нериглиссар осы құдайымның басшысы болған. Амель Мардук пен Нериглиссар арасындағы қақтығыс бәсекелестікке қарағанда, отбасылық араздық болған болуы мүмкін. Нериглиссардың Кашаямен (немесе Набуходоносордың басқа бір қызымен) некелесуі оның тақты басып алуына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Нериглиссардың патша болу мүмкіндігін айтарлықтай жақсартқан фактор - Кашшаяның Навуходоносордың басқа балаларына қатысты орны. Кашшая Набуходоносордың барлық балаларының ең үлкені болуы мүмкін, өйткені ол оның билігінің (5-ші жылы) оның ұлдарының көпшілігіне қарағанда (негізінен Набуходоносордың 39-шы және 41-ші жылдары) әлдеқайда ертерек белсенді болған. Ұлдардың осылай кеш айтылуы кездейсоқ немесе жай ғана болған болуы мүмкін болса да, уақыт аралығы тіпті ұлдары екінші некеден шыққан дегенге меңзейді. Осылайша, узурпация патша отбасының ескі, бай және ықпалды тармағы (негізінен Набуходоносордың қыздары, Кашая) мен аз қалыптасқан және жас, бірақ заңдырақ тармақ (Набуходоносордың ұлдары, мысалы Амель Мардук) арасындағы жанжалдың нәтижесі болуы мүмкін. Кашшая, Нериглисар сияқты, әкесі билік құрған кезде Урукта бай жер иегері болған.

Алғашқы іс-әрекеттері

594 және 557 жылдар аралығындағы кезеңдегі клинопись көздерінің саны шектеулі, олар Навуходоносордың билігінің соңғы жылдарының көп бөлігін, сондай-ақ Амель Мардук, Нериглиссар және Нериглиссардың ұлы мен мұрагері Лабаши Мардуктың билігін қамтиды. Осы кезеңнің тарихи реконструкциялары, көбінесе, Вавилониядан келген шарттар тақталарымен қатар, сол кезде болған оқиғаларды анықтау үшін еврей, грек және латын тілдеріндегі екіншілік дереккөздерге сүйенеді. Амель Мардуктың билігіндегі соңғы құжат – б.з.д. 7 тамыз 560 ж. Вавилон қаласында жазылған шарт. Төрт күннен кейін Неріглиссарға қатысты құжаттар Вавилон мен Уруктан белгілі болды. Елордадағы оның экономикалық белсенділігінің артуына сүйенсек, Неріглиссар Бабыл басып алынған кезде Бабылда болған. Патша болғаннан кейін Неріглиссар өзінің қызы Гигитумды (Гигиту) Борсиппадағы Езида ғибадатханасының басқарушысы және ықпалды діни лидер Набу шума укинге үйлендіру арқылы таққа берік орналасты. Неріглиссардың патшалық құрған алғашқы екі жылы туралы көп мәлімет жоқ. Ол Бабылдағы Есагила басты ғибадатханасын салу және жөндеу жұмыстарын жалғастырғаны, сондай-ақ жыл сайынғы су тасқынынан кейін патша сарайын және Евфрат өзенінің шығыс жағалауын қалпына келтіргені белгілі.

Өлім және мұрагерлік

Нериглиссар ұзақ билік жүргізбеді. Нериглиссардың билігіне қатысты соңғы белгілі құжаттар – Вавилондағы 556 жылдың 12 сәуіріндегі келісімшарт және сол жылдың 16 сәуіріндегі Уруктағы келісімшарт. Урук патшаларының тізімі (IM 65066, сондай-ақ Патшалар тізімі 5 деп те аталады), Шамаш шум укиннен (668–648 ж.б.д.) Селевкид патшасы Селевки II Каллиникке (246–225 ж.б.д.) дейінгі Бабыл билеушілерінің тізімі, Нериглиссардың үш жыл сегіз ай билік еткенін көрсетеді, бұл Нериглиссардың сәуір айында қайтыс болғанымен сәйкес келеді. Беросстың айтуынша, Нериглиссар төрт жыл билік жүргізіп, содан кейін оның орнын ұлы Лаборосардохос (Лабаши Мардук) басып алған. Берос Лабаши Мардуктың билік құрған уақытын тоғыз ай деп қате көрсеткен (мүмкін, бұл жазушының қателігі), сондай-ақ Лабаши Мардуктың «жаман жолдары» оның достарының оған қарсы сөз байласуына әкелді, нәтижесінде бала патша өлтірілді. Содан кейін олар Набондостың (Набонидтің) билік етуіне келісті. Урук патшаларының тізімі Лабаши Мардуктың үш ай ғана билік еткенін айтады, ал Вавилониядан алынған келісімшарт тақташалары оның екі ай ғана билік еткенін көрсетеді. Берос Лабаши Мардукты бала деп атағанмен, екі жыл бұрынғы коммерциялық мәтіндер Лабаши Мардуктың сол кезде өз ісін өзі басқарып отырғанын көрсеткендіктен, ол ересек адам ретінде патша болған болуы мүмкін. Лабаши Мардуктың (Набонидтің ұлы, Белшазардың басшылығымен) төңкеріспен құлатылып, өлтірілуінің себебі белгісіз. Мүмкін, себебі Лабаши Мардук пен оның әкесі жақсы таныс және бай болғанмен, олар ақыр соңында қарапайым адамдар ретінде қарастырылды, олар ақсүйек қанға ие болмады. Сонымен қатар, Нериглиссар әйелі арқылы Небухаданасармен байланысы болғандықтан заңды патша ретінде танылса, Лабаши Мардук Нериглиссардың басқа әйелінен туған ұлы болуы мүмкін, сондықтан патша әулетімен ешқандай байланысы болмады. Осыған қарамастан, Неріглиссар кейінгі вавилондықтардың жадында жақсы сақталды. Набуходоносордың жазбаларында ол Набуходоносор мен Нериглиссарды өзімен байланысқан жақсы патшалар деп нақты айтқан.