Кіріспе
Медициналық техника, адамды ұрпақ әкеле алмайтын жағдайға әдейі жеткізетін
адамдардың стерилизацииясы жануарлардың стерилизацииясы
sterilization of humanssterilization of other animals
Стерилизация (сонымен қатар стерилизация деп те жазылады) – адамның ұрпақ әкеле алмайтын, тұрақты медициналық әдістерінің бірі. Стерилизация әдістеріне еркектер мен әйелдер үшін хирургиялық және хирургиялық емес нұсқалар кіреді. Стерилизация процедуралары тұрақты болуға тиіс; кері қайтару әдетте қиын. Стерилизацияны жүргізудің көптеген жолдары бар, бірақ ең көп қолданылатыны – әйелдер үшін фаллопий түтікшелерін байлау және еркектер үшін вазектомия. Фаллопий түтікшелерін стерилизациялаудың әртүрлі тәсілдері бар. Бұл өте тиімді және АҚШ-та хирургиялық асқынулар сирек кездеседі. Дегенмен, фаллопий түтікшелерін стерилизациялау – хирургиялық операцияны қажет ететін әдіс, сондықтан қауіп-қатер бар. Фаллопий түтікшелерін стерилизациялауды таңдаған әйелдерде еркектерге қарағанда ауыр қосымша әсерлердің қаупі жоғары болуы мүмкін. Фаллопий түтікшелерін стерилизациялаудан кейін жүктілік болуы мүмкін, тіпті процедурадан кейін көп жылдар өткен соң да. Бұл сирек болғанымен, егер олай болса, жатыр сыртындағы жүктілік қаупі жоғары. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, көптеген фаллопий түтікшелерін стерилизациялау операциялары, көбінесе мини-лапаротомия арқылы, вагинальды босанғаннан кейін жақын уақытта жасалады. Кейбір жағдайларда стерилизацияны кері қайтару мүмкін, бірақ әрқашан емес. Бұл стерилизация түріне байланысты өзгеруі мүмкін. 2018 жылдың сәуір айында FDA Essure сату мен қолдануды шектеді. 2018 жылдың 20 шілдесінде Bayer АҚШ-та сатуды 2018 жылдың соңына дейін тоқтату туралы хабарлады. Квинакринді транслуминальды стерилизация үшін де қолданған, бірақ квинакринді қолдану және әйелдерді стерилизациялау бойынша көптеген клиникалық зерттеулерге қарамастан, бүгінгі күнге дейін кездейсоқ, бақыланатын сынақтар туралы хабарланбады және оның қолданылуына қатысты пікір қақтығыстары бар. Сондай-ақ, мепакринге қараңыз.
Термиялық
Фахим және авторлар тобы жылу әсерінің, әсіресе жоғары интенсивті ультрадыбыстың дозасына қарай уақытша немесе тұрақты контрацепция үшін тиімді екенін анықтады, мысалы, Лейдиг жасушаларына және тестостерон деңгейіне әсер етпей, жыныс жасушаларын және Сертоли жасушаларын таңдап жою арқылы.
Фармакологиялық
1977 жылғы "Экоғылым: Халық, ресурстар, орта" оқулығының 787-бетінде авторлар адамдар үшін болашақта қолданылатын оральды стерилизаторлар мүмкіндігі туралы пікір білдіреді. 2015 жылы гендік драйвтарды пайдаланып ДНК-ны өңдеу арқылы масаларды стерильдеу көрсетілді. Мұндай әсерге ие деп мәлімделген, әсіресе "Прогестерэкс" сияқты жалған дәрілерге қатысты афералар болды. Сондай-ақ, "Норплант", "Депо Провера" және оральды контрацепция қараңыз. Химиялық, яғни дәрілік әдістер бар, мысалы, ауыз арқылы қабылданатын "Лонидамин", уақытша немесе дозаға байланысты тұрақты фертильділікті басқару үшін қолданылады. Борис дозасына қарай химиялық түрде уақытша немесе қайта келтірілмейтін тұқымсыздықты тудыруға мүмкіндік беретін әдіс ұсынады: "Адам еркектерінде тұрақты тұқымсыздық шамамен 18 мг/кг-дан шамамен 25 мг/кг-ға дейінгі бір реттік доза қабылдау арқылы қамтамасыз етіледі".
Өмір салты
Балалы болу әйелдердің ең маңызды рөлі саналғандықтан, баласыз болу дәстүрлі түрде кемшілік ретінде немесе бедеулік мәселесі ретінде қарастырылды. Ғалымдар "ерікті түрде баласыз болуды" балалы жастағы, балалы болу ниеті жоқ әйелдер, балалы жастағы, стерилизация таңдаған әйелдер немесе балалы жастан өткен, бірақ балалы болмауды таңдаған әйелдер деп анықтайды. Ұлыбритания, Батыс Еуропа және АҚШ сияқты дамыған елдерде туу көрсеткіші бір әйелге екі баладан тұратын халықты алмастыру деңгейінен төмен немесе оған жуық. Әйелдер балалы болуды кешіктіріп, көбінесе бала туудан бас тартады. АҚШ халық санағы бюросының Америкалық қоғамдық сауалнамасына сәйкес, 2008 жылдың маусым айында 15-44 жастағы әйелдердің 46%-ы баласыз болған, ал 1976 жылы бұл көрсеткіш 35% болған. Баласыз өмір салтының жеке бостандықтары мен басқа қарым-қатынастарға назар аудару мүмкіндігі – баласыз болу шешімінің негізгі себептері болды. Мұндай бостандықтар дербестіктің артуын және қаржылық жағдайдың жақсаруын қамтиды. Олар бала күтіміне немесе басқа біреудің кеңесіне мұқтаж болмай, спонтанды әрекеттерге қатыса алатын. Әйелдер мансабы мен хоббилеріне көбірек уақыт бөледі. Басқа қарым-қатынастарда кейбір әйелдер балалы болудан бас тартты, өйткені олар серіктерімен толыққанды сезінетін жақындыққа қол жеткізуді қалады. Мұқтаж отбасыларға уақытша көмек – 1996 жылы құрылған федералдық блок грант, қаржылық көмектің негізгі федералдық көзі. АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті отбасылық жоспарлауға арналған жалғыз федералдық бағдарлама – Х тармағын басқарады. Х тармағы бойынша мемлекеттік және коммерциялық емес ұйымдар сақтандыруы жоқ немесе толық емес сақтандыруы бар адамдарға көмек көрсететін клиникаларды ашуға гранттар алады. Х тармағынан айырмашылығы, Medicaid – федералды және штаттық үкіметтер бірлесіп қаржыландыратын, "төмен кірісті халыққа медициналық көмек көрсетуге" бағытталған құқық беру бағдарламасы. Medicaid мемлекеттік қаржымен жүргізілетін стерилизацияның көп бөлігін қамтамасыз етті. 1979 жылы Денсаулық сақтау және халықты әлеуметтік қорғау департаменті қаржыландыратын стерилизация бойынша ережелер енгізілді. Бұл ережелерге "әйелдердің хабардар келісімін қамтамасыз ететін күрделі процедура, келісім мен процедура арасында 30 күндік күту мерзімі және 21 жасқа толмаған немесе ақыл-есі дұрыс емес адамды стерилизациялауға тыйым салу" кірді. Даму мүгедектігі "ақыл-ой және/немесе дене кемістіктеріне байланысты болатын ауыр созылмалы жағдайлардың әртүрлі тобы" деп анықталады. Көптеген мүгедек балалар есейгенде дербес өмір сүруге жете алады, бірақ олар бала кезінде ата-анасының күтіміне және медициналық шығындарға мұқтаж болуы мүмкін. Күтімнің күшейтілуі ата-ананың "жұмыс күшінен шығуына, отбасының экономикалық жағдайының нашарлауына, ата-ананың ұйқысының бұзылуына және некедегі тұрақсыздыққа" әкелуі мүмкін. Жұптар мүгедек балаға қамқорлық жасауға және басқа балаларға қажетті ресурстарды жұмсаудан сақтау үшін стерилизация таңдауы мүмкін. Басқалары, әйелдердің құрдастарының әдеттегі ата-аналық тәжірибесін сезіну үшін көп балалы болуды қалайды. Мүгедектігі жоқ бала жұпқа немерелер мен қарттық шақта қолдау көрсетуі мүмкін. Баласы жоқ жұптар үшін технологиялық жетістіктер болашақ ата-аналарда немесе олардың туа біткен балаларында генетикалық бұзылуларды анықтау үшін тасымалдаушыларды тексеруді және пренатальді тестілеуді пайдалануға мүмкіндік берді. Егер нәрестеге жасалған пренатальді тексеруден генетикалық бұзылу анықталса, ата-аналар осы бұзылудан зардап шегуі мүмкін басқа балаларды дүниеге келтіруден бас тарту үшін стерилизация таңдауы мүмкін. Аз ұлт өкілдері ақ нәсілді әйелдерге қарағанда әйелдерді стерилизациялауды жиі пайдаланады. Әйелдерді стерилизациялауды қолданатын әйелдердің үлесі қара нәсілді әйелдер үшін ең жоғары (22%), одан кейін латиноамерикандық әйелдер (20%) және ақ нәсілді әйелдер (15%) болды. Әйелдердің серіктері арасында стерилизацияның кері тенденциясы байқалды: ақ нәсілді әйелдердің серіктерінің 8%-і ерлер стерилизациясын қолданды, бірақ испандық әйелдердің серіктері арасында бұл көрсеткіш 3%-қа, ал қара нәсілді әйелдердің серіктері арасында 1%-ға төмендеді. Ақ нәсілді әйелдер ерлер стерилизациясына және таблеткаға көбірек сенді. Таблетканы қолдану жасқа байланысты төмендесе, есептемеде әйелдерді стерилизациялау жасқа байланысты артатыны көрсетілді. Сәйкесінше, әйелдерді стерилизациялау қазіргі және бұрынғы үйленген әйелдер арасындағы басты әдіс болды, ал таблетка – бірге тұратын және үйленбеген әйелдер арасындағы басты әдіс. Үш немесе одан көп баласы бар әйелдердің 59%-ы әйелдерді стерилизациялауды қолданды. Осылайша, болашақта балалы болу ниеті жоқ әйелдер осы контрацепция әдісіне көбірек сенеді, ал тек туу аралығын ұзартуды немесе келесі жүктілікті кейінге қалдыруды көздейтін әйелдер басқа әдістерді таңдайды. Білім деңгейіне қатысты, "22-44 жастағы білімі төмен әйелдер білімі жоғары әйелдерге қарағанда әйелдерді стерилизациялауға көбірек сенді". Мысалы, әйелдерді стерилизациялау орта мектепті бітірмеген әйелдердің 55%-ы арасында қолданылды, ал колледжді бітірген әйелдердің арасында бұл көрсеткіш 16% болды. АҚШ-тағы әйелдер мен ерлер стерилизациясының әртүрлі нәтижелерін түсіндіруге болатын бірнеше фактор бар. Әйелдер репродуктивті денсаулық сақтандыру қызметтерін жиірек алады. "Сонымен қатар, контрацепцияның жалпы қолданылуы жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдаймен байланысты, бірақ әйелдер үшін жатыр түтікшесін стерилизациялаудың қолданылуы төмен әлеуметтік-экономикалық жағдаймен және денсаулық сақтанудың жоқтығымен байланысты". Бұл нәтиже босанғаннан кейінгі кезеңде Medicaid қаржыландыратын стерилизацияларға байланысты болуы мүмкін, ол ерлерге қолжетімді емес. Көп жағдайда, стерилизация саясаты ашық түрде міндетті болған жоқ, себебі келісімді талап етті. Алайда, бұл ерлер мен әйелдердің процедураға келісуге мәжбүр болғанын, олардың санасы дұрыс болмағанын немесе қажетті ақпараттың бәрін алмағанын білдірді. Жапонның мәйістік саясаты бойынша, мәйістікке шалдыққан азаматтар стерилизациялауға мәжбүрленбеді, бірақ олар ерікті түрде оқшауланған және карантинге алынған қауымдастықтарға орналастырылды. Бұл әйелдердің көпшілігі кедей, аз ұлт өкілдері болды. 2014 жылдың мамырында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Адам құқықтары жөніндегі жоғары комиссардың кеңсесі, БҰҰ әйелдері, ЮНАЙДС, БҰҰ Даму бағдарламасы, БҰҰ Халық қоры және ЮНИСЕФ "Күштеп, мәжбүрлеп немесе басқаша ерікті емес стерилизацияны жою" тақырыбында бірлескен мәлімдеме жасады. Бұл есепте бірқатар нақты халық топтарының күштеп стерилизациялануы туралы мәліметтер келтірілген. Оларға мыналар кіреді:
әйелдер, әсіресе халықты бақылау саясатын күштеп жүргізуге қатысты, және әсіресе ВИЧ-пен өмір сүретін, жергілікті және этникалық аз ұлт әйелдері. Жергілікті және этникалық аз ұлт әйелдері көбінесе "гендер, нәсіл және этникалық принадлежность негізінде дұрыс емес стереотиптерге тап болады". мүмкіндігі шектеулі адамдар, олардың жыныстық белсенді еместігі туралы жиі пікір қалыптастырылады. Ақыл-есі кемістігі бар әйелдер "өздерінің жыныстық және репродуктивтік таңдауларына бақылау жасай алмайды немесе бақылау жасамауы керек деп есептеледі". Басқа себептерге менструальдік басқару, мансаптық жетістіктерге қол жеткізу үшін де кіруі мүмкін. интерсекс адамдар, олардың "репродуктивтік мүшелеріне медициналық көрсетімді қажет етпейтін косметикалық және басқа да хирургиялық араласулар жасалады, олардың келісімінсіз немесе олардың ата-аналарының келісімінсіз, және қатысты балалардың пікірін ескермейді", көбінесе "жынысты қалыпқа келтіру" үшін. трансгендер адамдар, "гендерлік бекіту емді алу және гендерлік маркерді өзгерту үшін алғышарт ретінде". Бұл есеп медициналық емдеуге қатысты басшылық принциптердің бірқатар жиынтығын ұсынады, оның ішінде пациенттің шешім қабылдаудағы дербестігін қамтамасыз ету, кемсітуге жол бермеу, жауапкершілік және өтеу шараларына қол жеткізуді қамтамасыз ету.
Көтермелеу
Әлемдегі кейбір үкіметтер тууды реттеуге, оның ішінде стерилизацияға экономикалық жеңілдіктер ұсынып келеді және осылай жалғастыруда. Халық өсімі жоғары және ірі халықты қамтамасыз етуге жеткілікті ресурсы жоқ елдер үшін мұндай жеңілдіктер әлдеқайда тартымдырақ. Мұндай саясаттың көп бөлігі белгілі бір топтарға, көбінесе әлеуметтік жағдайы нашар топтарға және жас әйелдерге (әсіресе АҚШ-та) бағытталған. Бұл саясаттар даулы болғанымен, басты мақсаты – бүкіл қоғамның әлеуметтік әл-ауқатын жақсарту. АҚШ-та жеңілдіктер немесе субсидиялар беруді қолдайтын теориялардың бірі – бұл азаматтарға контрацепция құралдарын қолжеткізуге мүмкіндік беру, әсіресе оларды сатып алуға шамасы келмейтіндерге. Бұл отбасыларға қаламайтын жүктіліктің алдын алуға және бала туған жағдайда туындайтын қаржылық, отбасылық және жекелеген қиындықтардан сақтануға көмектеседі. Стерилизация мәселесі үкіметтің жеке шешімдерге қаншалықты араласуына байланысты дау тудырады. Мысалы, кейбір мамандар үкімет стерилизацияға жеңілдіктер ұсыну арқылы отбасылардың бұрынғы қабылданған шешімін өзгертуі мүмкін деп санайды, жай ғана қолдау көрсету емес. Көптеген адамдар жеңілдіктер бағдарламаларының мәжбүрлеу сипаты бар екенін, осылайша оларды этикалық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды. Бұл бағдарлама, сондай-ақ басқа да тууды реттеуге байланысты жеңілдіктер мен білім беру бағдарламалары Сингапурде туу көрсеткішін, аналардың және нәрестелердің өлім-жітім деңгейін айтарлықтай төмендетті, сонымен қатар отбасылық табысты арттырды, әйелдердің еңбекке қатысуын және білім деңгейін жоғарылатты, басқа да әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізді. Мұндай жеңілдіктер бағдарламаларының көпшілігі осы нәтижелерге қол жеткізуді көздейді, бірақ олардың этикалық тұрғыдан дұрыс екендігіне қатысты сұрақтар әлі де қалпында.
Үндістан
Халық санының артуы мәселесі бар тағы бір ел – Үндістан. Соңғы 50 жылдағы медициналық прогресс өлім-жітім көрсеткішін төмендетті, нәтижесінде халық тығыздығы артып, халық көптеп шоғырланды. Бұл тығыздыққа себеп – кедей отбасылардың контрацепцияға қол жеткізе алмауы. Осы қол жеткізе алмауына қарамастан, 1900 жылдардың ортасынан бері стерилизацияға ынталандыру шаралары қолданылып келеді. 1960 жылдары Үндістанның үш штатының үкіметтері мен бір ірі жеке компания кейбір қызметкерлеріне тегін вазектомия жасады, кейде оған қоса сыйлық та берілді. 1959 жылы екінші бесжылдық жоспар аясында аз қамтамасыз етілген ер адамдарға вазектомия жасаған дәрігерлерге ақшалай сыйлық тағайындалды. Сонымен қатар, ер адамдарды вазектомия жасатуға ынталандырғандар мен оны жасағандар да сыйлық алды. Осылайша, аборт пен стерилизация шектелді. Осы саясаттар мен жаңа үкіметтің әлеуметтік-экономикалық жақсартуларына байланысты халық саны тез өсті. Соңғы он жылда отбасы мөлшері мен репродукцияға қатысты шектеулер азайды. Қытай үкіметі, стерилизацияға бір реттік сыйлықтан гөрі, кең ауқымды ынталандырулар мен шектеулер арқылы отбасылардың отбасылық жоспарлауды жақсырақ сақтауға бейім екенін анықтады. Бұл саясаттар бұрынғыдай мәжбүрлеуші болып көрінбейді, себебі отбасылар бір реттік сомаға қызығудың орнына стерилизацияның ұзақ мерзімді салдарына көбірек мән бере алады.
Польша
Польшада ерлер мен әйелдердің репродуктивті стерилизациясы 1997 жылдан бері қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылады. Вазектомия жасаған ерлерде де ұқсас нәтижелер анықталды. Вазектомия ерлердің қанағаттану деңгейіне кері әсер етпеді, сондай-ақ бұл процедурадан кейін жұбайлар арасындағы қарым-қатынас пен некелік қанағаттануда едәуір өзгеріс байқалған жоқ. Джонс Хопкинс Медицинасы мәліметінше, 1000 әйелдің біреуінен кемі түтікшелерді стерилизациялау салдарынан ауыр проблемалар туындайды. Түтікшелік стерилизация тиімді процедура болып табылады, бірақ 200 әйелдің біреуінде жүктілік болуы мүмкін. Түтікшелік стерилизацияның ықтимал тәуекелдері: "тері тілімінен немесе іш қуысынан қан кету, инфекция, ішкі органдардың зақымдануы, анестезияның жанама әсерлері, жатыр сыртындағы жүктілік (жатырдан тыс ұрықтанған жұмыртқа), [және] жатыр түтігінің толық жабылмауы, нәтижесінде жүктілік". Вазектомияның ықтимал тәуекелдері: "операциядан кейін ұзаққа созылатын ауырсыну, қан кету және көгалдану, операция кезінде төгілген сперматозоидтарға байланысты (әдетте жеңіл) қабыну реакциясы, яғни сперматозоид грануломасы [және] инфекция". Сонымен қатар, еркек ағзасының сперматозоидты тасымалдайтын бөлігі – үрімжолдар қайтадан бірігіп, жоспарланбаған жүктілікке алып келуі мүмкін.
Психологиялық
Стерилизацияның психологиялық әсерін өлшеу қиын болуы мүмкін, себебі стерилизацияға ұшырауды шешіп алған адамдарда кейбір психологиялық құбылыстар жиірек кездеседі. Психологиялық мәселелер мен стерилизация арасындағы байланыс себеп-салдар емес, көбінесе байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, стерилизация жасаған адамдардың психологиялық денсаулығына қатысты бірнеше байқаулар бар. 1996 жылы Қытайда жасалған зерттеуде түйіндік байлаудан кейін депрессияға шалдығу қаупі 2,34 есе, ал вазектомиядан кейін 3,97 есе артатыны анықталды. Егер адам күштеп немесе процедура мен оның салдары туралы толық түсініксіздікпен стерилизацияға келсе, кейіннен жағымсыз психологиялық салдарларға ұшырау ықтималдығы жоғары. Алайда, АҚШ-та стерилизация жасаған көптеген адамдар процедурадан бұрынғы психологиялық денсаулық деңгейін сақтайды. Стерилизация көбінесе қайта келтірілмейтін процедура болғандықтан, кейін өкінуі – маңызды психологиялық әсер. Стерилизациядан кейін өкінудің ең көп кездесетін себебі – балалы болуға деген ниет. АҚШ-та стерилизацияға мемлекеттік жеңілдіктер қарастырылмағандықтан (төменде қараңыз), шешім көбінесе жеке және отбасылық себептермен қабылданады. Әйел, кейде күйеуімен немесе серігімен бірге, енді балалы болғысы келмейтінін немесе мүлдем балалы болғысы келмейтінін шеше алады. Көптеген әйелдер стерилизациядан кейін жыныстық еркіндік сезінетінін айтады, себебі жүктілік қаупі болмайды.
Ерлі-зайыптылармен қарым-қатынас
Дәстүрлі патриархалды жүйеге бекінген елдерде әйелдерді стерилизациялау түрлі себептермен күйеулердің зорлық-зомбылық көрсетуіне себеп болуы мүмкін. Күйеуі әйеліне сенімсіздікпен қараса, стерилизация некеде күдік тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, егер әйел күйеуімен ақылдаспастан стерилизация жасауды шешсе, күйеуі ашуланып, агрессивті болуы мүмкін. Әйел стерилизациядан кейін қайтадан тұрмысқа шықса, жаңа күйеуі оның бала тумауына наразы болып, отбасыда жанжал тудыруы мүмкін. Жеке билігі шектеулі әйелдер үшін мұндай жағдайлар көптеген жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Дегенмен, прогрессивті мәдениеттерде және тұрақты қарым-қатынастарда стерилизациядан кейін жұбайлар арасындағы қарым-қатынаста айтарлықтай өзгерістер байқаылмайды. Мұндай мәдениеттерде әйелдердің тәуелсіздігі жоғары, ал ерлер әйелдердің жеке шешімдеріне араласпайды. Жыныстық қатынас көбінесе өзгермейді және егер стерилизация туралы шешім екі тараптың келісімімен қабылданса, некелік қарым-қатынастар нашарламайды.