Кіріспе
Крис Муллиннің романы. «Өте британдық төңкеріс» – 1982 жылы британдық лейборист саясаткер Крис Муллиннің романы. Роман екі рет телевизияға бейімделді: 1988 жылы «Өте британдық төңкеріс» және 2012 жылы «Құпия мемлекет» атты туындылар жасалды.
A Very British Coup is a 1982 novel by British Labour politician Chris Mullin. The novel has twice been adapted for television; as A Very British Coup in 1988 and as Secret State in 2012.
Сюжет
Гарри Перкинс – Лейборист партиясының сол қанаттағы жетекшісі және Шеффилд Орталықтан сайланған Парламент мүшесі. Барлық қиындықтарды жеңіп, Гарри 1989 жылғы жалпы сайлауда үлкен жеңіске жетіп, Премьер-министр болады. Ол БАҚ монополияларын таратуға, НАТО-дан шығу арқылы Ұлыбританияны бейтарап ел ретінде орнатуға, британдық аумақтан американдық әскери базаларды алып тастауға және бір жақты ядролық қарусыздануға, қаржыны мемлекеттік бақылауға алуға, Өнеркәсіпті жаңғыртуға кіріседі. БАҚ, қаржы және барлау қызметтеріндегі көптеген адамдар Гарридің жеңісіне және саясатына наразы болып, оны тоқтату үшін АҚШ үкіметімен бірігеді. Гарри кеңсеге кіргеннен кейін көп ұзамай, тәуелсіз социалистік журналист Фред Томпсонды хаттарға жауап беру және Кабинет кеңсесінде мемлекеттік қызметті бақылау үшін көмекші ретінде тағайындайды. Перкинс АҚШ Мемлекеттік хатшысының қорғаныс саясатын қайта қарастыру туралы өтініштерін дипломатиялық жолмен қабылдамағаннан кейін фунт стерлингке шабуыл жасалып, төлем балансы дағдарысы туындап, оның беделін түсіруге тырысады. АҚШ және НАТО-ның басқа мүшелері дайындық несиесін ұсынбайды. Халықаралық валюта қоры Ұлыбританияға екі жыл ішінде мемлекеттік шығыстарды 10 миллиард фунт стерлингке (2022 жылы шамамен 24 миллиард фунт стерлингке) қысқарту шартымен несие беруді ұсынады. Сыртқы істер министрі Том Ньюсом сырқаттанғандай болып, Алжир, Ливия және Иракқа құпия сапар жасап, американдық әскери базаларды жою және Палестина мемлекетін құру саясатын қолдау үшін 10 миллиард фунт стерлингтік дайындық несиесін қамтамасыз етеді. Жаза ретінде DI5 Ньюсомның Хэмпстед Лейборист партиясының жас мүшесі Морин Джексонмен болған қарым-қатынасы туралы Перкинске хабарлайды. Перкинс Ньюсомның отставкасын қабылдауға асықпаса да, оқиға газеттерде жарияланғаннан кейін басқа жолы болмайды, себебі Мориннің бөлмелес серігі Революциялық жұмысшылар партиясының мүшесі екені қауіпсіздікке қатер төндіреді. Отставкадан кейін Ньюсом үйіне келгенде, әйелі өзін-өзі өлтіргенін көреді. Біріккен электр жұмысшылары кәсіподағының хатшысы Рег Смит Перкинс үкіметінің жұмысшыларға 10 пайыздық жалақыны көтеру ұсынысына наразылық ретінде электр жұмысшыларының жұмысты тоқтатуын талап етеді, мақсаты 50 пайыздық жалақыны көтеру және қосымша демалыс күндерін алу. Смит американдық барлау қызметінің адамы, ол ақылы лекциялық турлар арқылы адалдығын қамтамасыз еткен, және Перкинстің Лордтар палатасын және құрмет жүйесін жою саясатына қарсы, өйткені ол жеке бастық атаққа ұмтылады. Газет магнаты сэр Джордж Фисон және BBC редакторы Джонатан Альфорд Смит ісіне бұқаралық ақпарат құралдарының қолдауын қамтамасыз етеді (олар оны Лех Валенса мен "Солидарность" қозғалысымен салыстырады), нәтижесінде жарық тоқтауы және Перкинстің ереуілді тоқтату үшін әскерді жөнелтуден бас тартуы үкіметтің беделіне зиян келтіреді. Смит мүшелерінің ынтасы азайғаннан кейін жұмысты тоқтату туралы шешімді кері қайтарады. Перкинстің қорғаныс саясатын талқылау үшін Чекерсте өткен конференцияда Бас штаб Перкинс кабинетіне ядролық қарусыздану мен американдық базаларды алып тастаудың мүмкіндіктері және НАТО мен Варшава шартының әскери қабілеттері туралы бұрмаланған ақпарат береді. Перкинстің саясатын қолдаған жалғыз мемлекеттік қызметкер – Қорғаныс министрлігінің бас ғылыми кеңесшісі сэр Монтег Ковальски. Осы конференцияда Ішкі істер министрі Джоан Кук қазына министрі Лоренс Уэйнрайттың DI5 бас директоры сэр Перегрин Крэддокпен сөз байласып жатқанын естиді. Перкинстің қорғаныс саясатына қарсы оппозицияға Смиттың көпжақты ядролық қарусыздану үшін кәсіподақтарды (TUM) құруы, Перкинстің Ұлыбританияны кеңестік басқыншылыққа қарсы қорғанышсыз қалдырды деген айыптаулармен агрессивті БАҚ науқаны және Перкинстің өзі сөйлеген Ядролық қарусыздану науқанының демонстрациясында полицияның тәртіпсіздік ұйымдастыруы кіреді. Перкинстің Премьер-министрлік қызметі эксперименталды Виндермир ядролық электр стансасындағы апаттан аяқталады, ол Блэкпул мен Ливерпульді қамтитын аумақты радиациямен ластау қаупін тудырды. Перкинс станцияны британдық өндіріс орындарын сақтап қалу үшін мемлекеттік сектордың мемлекеттік хатшысы ретінде мақұлдаса да, DI5 Перкинстің Молли Спенспен болған қарым-қатынасын, ол сол кезде Майкл Джарвистің жасырын сүйіктісі, ал қазірде British Insulated компаниясының директоры, Виндермир реакторларын салған компания, оның қолдауы сатып алынғанын көрсету үшін пайдаланады. Молли оның сырын ашуға қауіптенгенін сезіне, Перкинс DI5 ұсынған денсаулығына байланысты отставкаға келіседі. Перкинстің отставкасынан кейін даулы көшбасшылық сайлау нәтижесінде Уэйнрайт Лейборист партиясының көпшілігімен жетекшісі болып сайланады, ал Лейборист партиясының Ұлттық Атқару комитеті Командерлер палатасының жетекшісі Джок Стиплсты жетекші етіп тағайындайды. Король DI5 кеңесі бойынша бұрынғысын Премьер-министр етіп тағайындайды, Уэйнрайт бүкіл Кабинетті ауыстырып, Перкинстің көптеген саясатын тоқтатады, бұл құлақтандырғандардың қуанышын тудырады, олар "нағыз британдық төңкеріс" жеткендеріне қуанады. Эпилог Перкинс, Кук және Стиплсты ешқашан үкіметтік лауазымдарға қайта оралмайтынын, сэр Перегрин тыныш зейнеткерлікке шыққанын, Фисон мен Смит екеуі де барондық атағын алғанын, ал Томпсон ақсүйек қызы Элизабет Фейнге үйленгенін, Шотландияға көшіп, Перкинстің Премьер-министрлігіне не болғанын жазған (жарияланбау мүмкін) кітабын жаза бастағанын көрсетеді.
Талдау
Кітап 1981 жылы жазылды, Тони Беннның Лейбористік партиясының жетекші орынбасары болу мүмкіндігі зор болған кезде. Сол кезде партия Маргарет Тэтчер үкіметіне қарсы пікір сауалдарында күшті сынға ұшырады. Бұл оқиға британдық қауіпсіздік қызметтерінің мүшелері мен британдық элитаның басқа да топтарының 1970-ші жылдардың ортасында Гарольд Уилсонның лейбористік үкіметін құлатуға жасаған әрекеттері туралы жылдар бойы айтылып келген сенімсіз хабарларға ұқсас. Бұл туралы алғаш рет 1986 жылы «Шпион ұстағыш» (Spycatcher) кітабына байланысты дау кезінде, роман жарық көргеннен кейін, бірақ телеарнада көрсетілместен бұрын кеңінен белгілі болды. Оқиға сондай-ақ 1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысына еске түсіреді, онда АҚШ-тың ЦРУ Австралиядағы американдық әскери базаларын жабуды ұсынған үкіметті құлатуға қатысқан деген күдік болды. Кітаптың кейбір басылымдарында Перегрин Ворстхорнның «Қайда сатқындық дұрыс болуы мүмкін» деген мақаласынан цитата келтірілген, онда Ұлыбританияның АҚШ-пен одағын қорғау үшін жасалған сатқындық әділдікке сай деп аргументтелген. Бұл романның басты қаскөрі Сэр Перегриннің атын таңдау себебін көрсетеді.
Басылымдар
Романды Serpent's Tail баспасы жариялады және 2010 жылы қайта басылды. Кейінгі қайта басылымдардың себебін Муллин 2015 жылы Джереми Корбиннің Лейбористік партияның жетекшісі болып тағайындалуымен байланыстырды.
Жалғасы
2015 жылы Муллин сілтеме жолының жалғасын дайындап жатқанын мәлімдеді, ол 2019 жылдың наурыз айында «Гарри Перкинстің достары» деген атпен жарияланды.
Бейімделулер
Роман екі рет телевизияға бейімделді.
Ұлыбританиялық төңкеріс (1988)
Бірінші нұсқа, "Жау британдық төңкеріс" деген атаумен де белгілі, 1988 жылы сценарист Алан Плэтермен жазылып, Рэй МакАнали бас рөлде ойнады.
Құпия мемлекет (2012)
2012 жылы Channel 4 телеарнасының төрт бөлімді "Құпия мемлекет" сериалы осы романнан шабыттанды. Габриэль Бёрн басты рөлде ойнаған бұл нұсқаның авторы Роберт Джонс.